در پاسخ باید گفت همان گونه كه زن و مرد از جهت جسمی و ظاهری متفاوتند و در اصطلاح تفاوت فیزیولوژیكی(1) دارند. تفاوت روحی و احساسی نیز دارند كه اصطلاحاً به آن تفاوت سایكولوژیكی(2) گفته میشود. بنابراین با در نظر گرفتن این نكته، هر گاه بر طبق استعدادهای ویژه هر كدام از زن و مرد، قوانین و مقررات و تكالیف و وظایفی وضع گردد، مطابق با عدل و عدالت خواهد بود.
بنابراین روشن است كه در شرائط مختلف (جسمی و روحی) دستور العمل و قوانین مختلفی نیز پیدا میشود. ـ ولی مطابق با هر وضعیت ـ از این جهت عدالت محض است و برخلاف آن اگر رفتار شود تبعیض و ظلم محسوب خواهد شد.
امّا این كه چطور مردان اجازه تعدد زوجات و چند همسری دارند باید گفت كه چند همسری به 3 صورت متصوّر است كه به اجمال اشاره میشود:
1. این كه هم زن و هم مرد اختصاص به شخص معین و مشخصی پیدا نكند و در روابط آمیزشی و زناشوئی الزامی به داشتن صرفاً یك نفر نداشته باشند كه از آن به كمونیسم جنسی تعبیر میشود و نمونه آن را در قبائل بدوی میتوان مشاهده كردكه گروهی از پسران قبیله با گروهی از دختران قبیله دیگر ازدواج میكنند بدون این كه معلوم باشد كه كدامین دختر با كدامین پسر باید معاشرت زناشوئی داشته باشد و هر مرد میتوانسته با هر زن كه میخواسته هم بستر شود و بالعكس.(3) این نوع چند همسری كه در آغاز جنبش ماركسیستی نیز از سوی افراطیون مطرح شده بود به واسطه این كه موجب انقراض نهاد خانواده میشود، مورد پذیرش و اقبال عمومی واقع نشد به گونهای كه از جانب طرفدارانش نیز ممنوع اعلام گشت، علاوه این كه با فطرت انسان نیز ناسازگار است.
2. چند شوهری: صورت دوم چند همسری این است كه زنان بتوانند چند شوهر همزمان داشته باشند كه این روش علاوه بر آن كه مخالف طبیعت و فطرت زن میباشد موجب گم شدن نسب فرزندان وی نیز میگردد.
حضرت رضا (علیه السّلام) در این زمینه چنین میفرمایند:
هر گاه مردان چند زن اختیار كنند فرزندان آن زنها به او منسوبند (و والدین مشخص است) و امّا اگر زن بیش از یك شوهر داشته باشد پدر قطعی فرزند معلوم نمیشود(4) و در نتیجه مسئلة نسب، ارث و شناخت صحیح به خطر میافتد. و از آن جا كه فرزند مجهول مورد حمایت هیچ یك از مردان قرار نخواهد گرفت و حتی در این صورت مورد علاقة مادر نیز نخواهد بود، چنین فرزندانی از نظر عاطفی در محرومیت مطلق قرار میگیرند و از نظر حقوقی نیز وضعشان كاملاً مبهم است.(5) هم چنین میتوان اضافه كرد زنی كه متعلق به چند شوهر است از جهت حقوقی و مسائل نفقه و دفاع از حریم او نیز تشتت و اختلاف پیش خواهد آمد و ممكن است هیچ كدام از شوهران او متكفل مسائل حقوقی و مسئولیتهای محوّله نشوند.
3. صورت سوم چند همسری، چند زنی است كه مرد بتواند همزمان بیش از یك زن داشته باشد كه با توجه به متون تاریخی این نوع چند همسری در میان اقوام و ملل گوناگون مرسوم بوده است و اسلام نیز آن را منسوخ نكرده بلكه آن را محدود به شرائطی از جمله «عدالت» و «عدد» (چهارتا) نموده است.
البته هر گاه كسی از روی انصاف به تحلیل و بررسی آن بپردازد، وجود چنین حكمی را در نظر اسلام از جایگاه و منزلتی خواهد یافت كه هم چون سایر احكام دین، كرامت انسان و به ویژه «زن» به نحو شایسته مدنظر قرار گرفته است و شاید فلسفه تجویز چنین صورتی از چند همسری را بتوان به امور زیر مربوط دانست، كه از آنها به عنوان «حكمت حكم» جواز تعدد زوجات تعبیر میشود:
4. چند همسری یك ضرورت اجتماعی: با توجه به بلوغ زودتر دختران نسبت به پسران و از طرفی مقاومت زنان در برابر بیماریها و در نتیجه مرگ و میر كمتر آنان و از سوی دیگر مرگ و میر زیاد مردان كه به واسطه مشاغل سختی كه در اجتماع به عهده دارند و میدان دار جنگها و معركهها هستند تعداد زنان جامعه بیشتر از مردان خواهد بود. حال اگر به مردان اجازه ازدواج بیش از یك زن داده نشود چه بسا از ناحیه عدم ارضائی غریزه زنان بیهمسر، فساد و فحشاء و در نتیجه تزلزل خانواده در جامعه زیاد شود.
لذا چند همسری كه از سوی خداوند نیز امضا شده است، راهی میتواند باشد جهت استیفای حق ازدواج زنان، بنابراین با عنایت به این نكته كه عدد زنان زیادتر است و حق ازدواج حق طبیعی همه افراد بشر از زن و مرد میباشد، جهت احقاق حق بانوان ازدواجهای مكرر (تعدد زوجات) راهگشا میباشد،كه مسئولیت آن را هم مردان و هم زنان باید به عهده بگیرند و جهت رسیدن و رساندن افرادی به حق خود (حق ازدواج) همه افراد باید سختی آن را تحمل نمایند. پس روشن شد كه هر چند تعدد زوجات از نظر ظاهر امتیازی برای مردان محسوب میشود، ولی در باطن در راستای اعطای حق زنان تجویز شده است.
5. تولید و افزایش نسل: دوره سنی محدودی كه خانم ها قادر به تولید مثل هستند ممكن است نتواند نیاز مردان و شوهران را به فرزند تأمین كند و از این جهت نیاز به ازدواج مجدد داشته باشند. علاوه بر اینكه در مواردی زن عقیم است و شوهر خواستار فرزند می باشد كه در این صورت یا باید به اصل چند همسری ملتزم شد یا اینكه مرد را از این خواسته مشروعش باز داشت كه در این صورت ممكن است مرد برای رسیدن به هدف خود مجبور به طلاق زن اول خویش خواهد شد و زنی به جمع زنان بی شوهر اضافه خواهد شد، روشن است كه راه اول منطقی تر از راه دوم است.
6. آرامش روحی و سلامت اخلاقی مردان در شرائط ویژه: علاوه بر اینكه زنان به هنگام عادت ماهیانه و قسمتی از دوران بارداری ممنوعیت جنسی دارند در حالیكه مردان این ممنوعیت را ندارند. بعضی از مردان از نظر جسمی و روانی به گونهای هستند كه ممكن است طبیعت گرم مزاج آنان اكتفای به یك همسر نداشته باشد و از طرفی ممكن است چنین افرادی همسران سردمزاج داشته باشند كه بهترین راه جلوگیری از فحشا و فساد اینان ازدواج قانونی با پذیرش مسئولیتهای حقوقی آن میباشد.
7. عدم مخالفت با طبیعت و احساسات زنانه: از آن جا كه اصولا نیاز زن به جفت و مرد به خاطر فداكاریهای او و شجاعتش در دفاع از حریم وی میباشد، هر گاه این خواسته وی تأمین باشد از زندگی و كانون خانوادگی مناسبی برخوردار خواهد بود. از این جهت اگر در كنار خود برای شوهرش همسر دیگری نیز باشد به خواسته او ضرر و لطمه وارد نمیشود و بهترین شاهدش موافقت زنان (همسران دوم) با ازدواج با چنین مردانی است (كه همسر اول دارند) و علاوه این كه گاهی خود همسران اول برای شوهرانشان به دنبال یافتن همسر دوم میباشند.(6)
با توجه به این عوامل یكی از دو راه بیشتر نیست یا اینكه روابط نا مشروع با زنان بی شوهر رسمیت یابد یا اینكه تعدد زوجات برای كسانی كه نیاز دارند و امكانات مالی و مادی را دارا هستند جایز دانسته شود. قطعا راه دوم مناسب تر و منطقی تر از راه اول خواهد بود كه در پرتو آن هم به نیاز طبیعی افراد توجه خواهد شد و هم شخصیت و كرامت زنان به خوبی حفظ خواهد شد و از اینكه زنان ملعبه دست مردان قرار بگیرند به بهترین شكل جلوگیری خواهد شد. از این رو اسلام با در نظر گرفتن نیاز طبیعی افراد و شرایط و مقتضیات جامعه با رعایت شروطی، مسئله تعدد زوجات را مطرح نموده است. مورخ مشهور فرانسوی گوستاولبون قانون تعدد زوجات اسلام كه به صورت محدود و مشروط است را یكی از مزایای این آیین شمرده است و به هنگام مقایسه آن را روابط نامشروع مردان با چندین زن در اروپا چنین می نویسد«تك همسری در اروپا چیزی است كه ما آن را فقط در كتابهای قانون می بینم والا گمان نمی كنم كه بشود انكار كرد كه در معاشرت واقعی اثری از آن باشد راستی من متحیرم و نمی دانم كه تعدد زوجات مشروع و محدود شرق از تعدد زوجات سالوسانه غرب چه چیزی كم دارد، بلكه من می گویم اولی از هر حیث از دومی بهتر و شایسته تر است.(7)
با این توضیح روشن شد كه هیچ تبعیضی در این مورد وجود نداشته و اسلام با توجه به تفاوت های جسمی و روحی زن و مرد و با در نظر گرفتن شرایط و مقتضیات جامعه چنین حكمی را مطرح نموده است. بدیهی است تفاوت های جسمی و روحی زن و مرد اقتضای احكام و مسئولیت های آنان فرق گذاشته شود. اسلام اگر اجازه تعدد زوجات را به مردان داده است و چنین اجازه ای به زنان نداده است بدلیل تفات های جسمی و روحی زنان و مردان است چه این كه چند شوهری از یك سو با طبیعت و فطرت عفیفانه زن ناسازگار است و از سوی دیگر موجب گم شدن نسب فرزندان می گردد و از سوی سوم چه بسا بیماریهایی را برای زن و از طریق او برای مردان پدید آورد.(8)
نكته دیگری كه باید بدان توجه داشت این است كه در تعدد زوحات با وجود شرایط و مسئولیت هایی كه متوجه مردان است هیچگونه راه هوسبازی برای مردان باز نمی شود بلكه بدین وسیله راه مشروع برای كسانی كه دارای شرایط و امكانات اداره چند زن باشند كه تعداد آنان زیاد هم نخواهد بود، باز خواهد شد. البته نمی توان انكار كرد كه بعضی از افراد بدون رعایت این قانون، از آن سوء استفاده كرده اند و به حقوق همسران خود تجاوز كرده اند، ولی عیب از قانون نیست. كدام قانون خوبی است كه افراد سود جو از آن سوء استفاده نكرده باشند، نمی توانیم به خاطر پیامدهایی كه احیانا تعدد زوجات دارد به كلی آن را نفی كنیم و به جای حل مسئله صورت مسئله را پاك كنیم. باید راهكارهایی اندیشیده شود كه زمینه های سوء استفاده از این قانون كاهش یابد.
پی نوشت:
- Physiological.
- psychological.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، ص 332.
- علل الشرایع، ج 2، ص 218.
- وحیدی، محمد، فلسفه و اسرار احكام، انتشارات علت، ص 321.
- خسروشاهی، قدرت الله، دانش پژوه، مصطفی، فلسفه حقوق، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1379، ص158و159.
- مكارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، قم، انتشارات هدف، 1374، ج3، ص261.
- خسرو شاهی، قدرت الله، دانش پژوه، مصطفی، فلسفه حقوق، قم، موسسه آمزوشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1379، ص157.
منبع: نرم افزار پاسخ مرکز مطالعات حوزه
