با توجه به انگیزه های مختلفی كه باعث شد وحدت اسلامی بعد از پیامبر اكرم (صلیالله علیه و اله) ، جای خود را به اختلاف، فرقه گرایی و تعدد مذاهب بدهد، هر كس برای خود مذهب و مكتبی درست كردند و عامل اصلی آن كج اندیشی هایی در فهم معارف قرآن و سنّت پیامبر اكرم (صلیالله علیه و اله) بود. در این راستا مذاهب متعددی فقهی و کلامی از سوی مسلمان به وجود آمدند. به همین دلیل مذاهب فقهی اهل سنت بیش از چهار مذهب بوده که در نوشته چگونگی محصور شدن مذاهب فقهی اهل سنت به چهار مذهب بیان گردیده است.
در اختلافات و کج اندیشی و فاصله گرفتن مسلمانان از اهل بیت پیامبر اسلام(صلیالله علیه و آله)ف منع تدوین و بیان احادیث پیامبر اكرم (صلیالله علیه و اله) از عوامل مهمی است كه پس از رفع قانون منع، جاعلان و فرصت طلبان وارد بازار جعل حدیث شده و هر كس برای خود از این طریق اندیشه و مكتبی را ارائه داده كه هر چه از زمان پیامبر اكرم (صلیالله علیه و اله) دور می شد، آثار ناگوار بیشتر در جامعه ظهور می كرد.(1)
روی این اساس، در جامعه اسلامی، مكاتب و مذاهب كلامی، حدیثی و فقهی متعدد به وجود آمدند. این شیوه تا قرن چهارم هجری قمری ادامه داشت، و تا آن زمان بیش از یكصد و چند مذهب كلامی، حدیثی و فقهی به وجود آمده بود. این شیوه، هر روز جامعه اسلامی را در اثر اختلاف های فرقه گرایی و اندیشه های مختلف، تهدید كرده تشتت و پراكندگی اندیشه ها، ناگواری هایی را در جامعه به وجود می آورد. اختلاف ها و ناگواری ها، بیشتر از ناحیه اجتهادهای به رأی، استحسان، قیاس و… بودند كه هر كدام به رأی و اجتهاد همدیگر طعنه زده و حكم ابطال رأی دیگری را صادر می كردند.
با این وصف، حاكمان وقت، از جمله قادر بالله از حاكمان عباسی (متوفای 422ق) با مشورت ندیمان و مشاوران علمی و سیاسی شان، بر آن شد كه مذاهب اسلامی و فرقه گرائی جامعه اسلامی را كنترل كرده و امت اسلامی را از بلای خانمان سوز اختلاف نجات دهند. ولی او در سال 422ق، وفات نمود و «قائم بالله» جانشین او گردید. قائم بالله، قانون بر جا مانده قادر بالله را به اجرا گذاشت و عملی كرد و مجموع صد و چند فرقه و مذهب را به چهار مذهب فقهی تقلیل داد. از قضاء، این دوره، همزمان با دوران رشد فكری و علمی سید مرتضی بود.
سید مرتضی، افزون بر فعالیت های علمی فرهنگی، در عرصه فعالیت های سیاسی و اجتماعی نیز فعّال بود. والدین سید، در بغداد در شمار نقیبان امامیه، امیران حج و سرپرست سفیران امراء خلیفه بودند و در دولت نقش داشتند. بدین ترتیب سید مرتضی، در فضایی رشد كرد كه زعامت و رهبری دینی و پیشوایی سیاسی امامیه در بغداد بود. بعد از رحلت پدر سید، از طرف دستگاه خلافت او به سمت پدر منصوب شد. و این حكم، با حضور اشراف، قضات و فقهای بغداد خوانده شد. پس از درگذشت قادر بالله، نخستین كسی كه حكمش ابقاء شد، سید مرتضی بود. موقعیت سید، تا آنجا رونق پیدا كرد كه در بعضی از آشوب ها، خانه او، محل پناهگاه امراء بود.
بنابراین، موقعیت سید مرتضی در حكومت و دولت وقت، به جایی رسید كه حتی در بسیاری از تصمیم گیری های مهم، او را در جلسه تصمیم گیری شركت داده و از او نظر خواهی كرده و به رأی او احترام داشتند. از آن جمله، تصمیم گیری مهم و سرنوشت ساز، تصمیم گیری تقلیل مذاهب مختلف فرقه ها و گروه های اسلامی بود. پس از تصویب شورای تصمیم گیری بر این كه، هر فرقه، و هر صاحب مكتب و مذهبی كه اگر تا فلان مدت و زمان معین، مبلغ دویست هزار دینار، به حساب دولت وقت واریز نمایند، مذهب او رسمیت داشته و فعالیت مذهبی برای او آزاد خواهد بود. از آن مدت معین به بعد، (غیر از كسانی كه مبلغ مذكور را تأمین نموده) دیگر هیچ فرقه و گروهی حق فعالیت مذهبی را ندارند. اینجا بود كه به سید مرتضی نیز پیشنهاد شد كه شما هم اگر این مبلغ را به دولت پرداخت كنید، هر تعداد از مذاهب اهل سنت رسمیت یافت، مذهب جعفری نیز، همانند آنها جزء مذاهب رسمی خواهد بود و دیگر از تقیه آزاد خواهد شد و مانع برای فعالیت مذهبی ندارد.
با این وصف، سید مرتضی به فعالیت و تلاش افتاد. در عین این كه سید از املاك و زمین زراعی زیاد بهره مند بود. و سالانه مجموعه محصولات او به بیست و چهار هزار دینار می رسید، با فروش انداختن املاك خویش، فقط مبلغ یكصد هزار دینار تأمین گردید. ما بقی این مبلغ را به شیعیان واگذار كردند. امّا در این قسمت، مدرك و منبعی در دست نیست كه آیا شیعیان همكاری نكردند، یا این كه شیعیان آن قدر اندك بودند و یا وضع مالی شان بد بود كه نتوانستند، مبلغ یكصد هزار دینار دیگر تأمین گردد، این بود كه سید مرتضی، در موعد مقرر مبلغ تعیین شده را نتوانست به دولت پرداخت كنند، مذهب جعفری جزء مذاهب رسمی معرفی نشد. امّا از مجموعه فرقه ها، گروه ها و مذاهب اهل سنت، تنها پیروان، حنفی، مالكی، حنبلی، شافعی، توانستند كه این مبلغ را در زمان مقرر و معین تهیه نموده و به حساب حكومت واریز نمایند. روی این جهت بود كه مذاهب و گروهای مختلف اهل سنت، به چهار مذهب رسمیت پیدا كرد. عددشان نه كم شد و نه بیشتر.(2)
در نتیجه این كه، پس از رحلت پیامبر اكرم (صلیالله علیه و اله) دوری از سنت واقعی پیامبر اكرم (صلیالله علیه و اله) و اهل بیت (علیهم السلام) آن حضرت، قیاس، استحسان و اجتهاد به رأی موجب شد كه جامعه اسلامی گرفتار اختلاف و تعدد مكتب و مذهب گردند. و این تعدد هر لحظه حوادث ناگواری را به جامعه اسلامی به وجود می آوردند. این بود كه حاكمان عباسی این مجموعه را به چهار مذهب تقلیل دادند و از میان مذاهب اهل سنت چهار مذهب رسمیت پیدا كردند.
پی نوشت:
- ر.ک: سبحانی، جعفر، فرهنگ و عقاید مذاهب اسلامی، قم، موسسه امام صادق(ع)، ج1ـ2، ص68 و 78.
- ر.ک: تنکابی، سلیمان، قصص العلماء، ص430. اصوال سید مرتضی، محجة البیضاء، بیروت، 1413ق. دایرة المعارف تشیع، ج9، ص463، مدخل سید مرتضی، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1381ش.
نویسنده: غلام رسول محسنی
