حضرت خدیجه (س)، همسر گرامی پیامبر اکرم (ص)، شخصیتی بی بدیل در تاریخ اسلام است. ایشان نه تنها نخستین زنی بودند که به اسلام ایمان آوردند، بلکه تمام ثروت و دارایی خود را در راه ترویج این دین نوظهور صرف کردند. فداکاری ها و حمایت های بی دریغ ایشان از پیامبر اکرم (ص) در دوران سخت آغازین اسلام، نقشی حیاتی در گسترش این دین الهی ایفا کرد.
مقام و منزلت والای حضرت خدیجه (س) به حدی بود که پیامبر اکرم (ص) همواره از ایشان به نیکی یاد می کردند و حتی پس از وفات ایشان نیز، یاد و خاطره شان را گرامی می داشتند. روایات متعددی از پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع) در فضیلت و برتری ایشان بر سایر زنان نقل شده است که نشان دهنده جایگاه رفیع و مقام والای این بانوی بزرگوار در نزد خداوند متعال است.
حضرت خدیجه در روایات به عنوان نماد ایثار، ایمان و وفاداری معرفی شده اند و احادیث فراوانی در مورد فضایل ایشان نقل شده است. در ادامه، به احادیثی در مورد ایشان خواهیم پرداخت و خواهیم دید که حضرت خدیجه در روایات، به عنوان الگویی بی نظیر برای همه مسلمانان، به ویژه زنان، مطرح شده اند.
کمال و برتری حضرت خدیجه در روایات
حضرت خدیجه در روایات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به عنوان بانویی با فضیلت و برتر از بسیاری از زنان جهان ستوده شدهاند. پیامبر اکرم (ص) در احادیث متعددی، حضرت خدیجه (س) را به عنوان یکی از چهار زن کامل و برترین زنان بهشتی معرفی کرده اند. این روایات، نه تنها بر کمال معنوی و روحانی ایشان دلالت دارند، بلکه نشان دهنده نقش بی بدیل ایشان در گسترش اسلام نیز هستند.
روایت اول
«کَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ خَلْقٌ کَثِیرٌ وَ لَمْ یَکْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ، إِلَّا مَرْیَمُ وَ آسِیَهُ امْرَأَهُ فِرْعَوْنَ وَ خَدِیجَهُ بِنْتُ خُوَیْلِدٍ، وَ فَاطِمَهُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ؛ [۱] از مردان، گروه زیادى به کمال رسیدند ولى از میان زنان، جز چهار زن کسى به مرحله کمال نرسید: مریم و آسیه همسر فرعون و خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمد (سلام الله علیهم).»
این حدیث، با تأکید بر محدودیت کمال در زنان، ارزش والای چهار بانوی مذکور را برجسته می کند. کمال در این سیاق، نه صرفاً به معنای فضائل اخلاقی، بلکه به اوج رسیدن در مسیر بندگی و قرب الهی است. انتخاب این چهار زن، نشان می دهد که آن ها با وجود محدودیت های اجتماعی و فرهنگی زمانه، توانسته اند به چنان مرتبه ای دست یابند که با مردان کامل، مقایسه شوند. این مقایسه، ضمن تأیید برتری معنوی این بانوان، تلویحاً بر این نکته تأکید دارد که جنسیت، مانعی برای رسیدن به کمال نیست.
روایت دوم
«أَفْضَلُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّهِ خَدِیجَهُ وَ فَاطِمَهُ وَ مَرْیَمُ وَ آسِیَهُ؛[۲] برترین زنان اهل بهشت، خدیجه و فاطمه و مریم وآسیه هستند.»
این حدیث، با صراحت، برتری این چهار زن بر سایر زنان بهشتی را اعلام می کند. این برتری، صرفاً به دلیل ورود به بهشت نیست، بلکه به جایگاه و منزلت ویژه آن ها در آن عالم اشاره دارد. ذکر نام حضرت خدیجه (س) در کنار حضرت فاطمه زهرا (س) و نیز مریم و آسیه، نشان می دهد که ایشان، در ردیف برترین زنان تاریخ قرار دارند. این فضیلت، نه تنها به دلیل نقش ایشان در حمایت از پیامبر (ص)، بلکه به دلیل ایمان راسخ، فداکاری و کمالات معنوی ایشان است.
روایت سوم
«خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ أَرْبَعٌ، مَرْیَمُ وَ آسِیَهُ وَ خَدِیجَهُ وَ فَاطِمَهُ؛[۳] بهترین زنان جهانیان چهار زن هستند، مریم و آسیه و خدیجه و فاطمه.»
این حدیث، دایره فضیلت این چهار زن را از بهشت فراتر برده و آن ها را به عنوان بهترین زنان عالم معرفی می کند. این تعبیر، نشان می دهد که تأثیرگذاری و نقش آفرینی این بانوان، محدود به زمان و مکان خاصی نیست، بلکه در طول تاریخ و در تمام عوالم جاری است. انتخاب این چهار زن، با وجود تنوع فرهنگی و تاریخی، نشان می دهد که فضائل و ارزش های انسانی، فراتر از مرزهای جغرافیایی و زمانی است.
فداکاری ها و حمایت های حضرت خدیجه در روایات
فداکاری ها و حمایت های بی دریغ حضرت خدیجه (سلام الله علیها) از پیامبر اکرم (ص) در دوران سخت آغازین اسلام، نقشی حیاتی در ترویج این دین الهی ایفا کرد. ایشان تمام ثروت و دارایی خود را در راه اسلام صرف کردند و در کنار پیامبر اکرم (ص)، در برابر سختی ها و آزار و اذیت مشرکان ایستادند. حضرت خدیجه در روایات پیامبر (ص)، به عنوان بانویی نمونه همواره مورد احترام و تقدیر پیامبر (ص) بوده و جایگاه ویژه ای دارند.
روایت اول
«وَ اللَّهِ مَا أَبْدَلَنِی اللَّهُ خَیْراً مِنْهَا، آمَنَتْ إِذْ کَفَرَ النَّاسُ وَ صَدَّقَتْنِی وَ کَذَّبَنِی النَّاسُ وَ وَاسَتْنِی فِی مَالِهَا إِذْ حَرَمَنِی النَّاسُ وَ رَزَقَنِی اللَّهُ مِنْهَا أَوْلَاداً إِذْ حَرَمَنِی أَوْلَادَ النِّسَاءِ؛[۴] به خدا سوگند خداوند بهتر از او زنی به من نداده، او بود که به من ایمان آورد هنگامى که مردم کفر ورزیدند و او بود که مرا تصدیق کرد و مردم مرا تکذیب نموده (و دروغگویم خواندند) و او بود که در مال خود با من مواسات کرد (و مرا بر خود مقدم داشت) در وقتى که مردم محرومم کردند و از او بود که خداوند فرزندانى روزى من کرد و از زنان دیگر نسبت بفرزند محروم ساخت.»
این حدیث، نه تنها به بیان فضائل حضرت خدیجه (س) می پردازد، بلکه به نوعی، پاسخ به شبهات و انتقادات نیز هست. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با این سخنان، به صراحت اعلام می کند که هیچ زنی جایگزین حضرت خدیجه (س) برای ایشان نبوده است. این تأکید، نشان می دهد که ارزش و جایگاه حضرت خدیجه (س) در نزد پیامبر اسلام (ص)، فراتر از یک همسر، بلکه به عنوان یک یاور باوفا، پشتیبان صادق و مؤمن واقعی بوده است.
ذکر مصادیق فداکاری ایشان، مانند ایمان آوردن در زمان کفر، تصدیق در زمان تکذیب و حمایت مالی در زمان تحریم، نشان می دهد که حضرت خدیجه (سلام الله علیها) در سخت ترین شرایط، پیامبر خدا (ص) را تنها نگذاشتند. از این رو، همواره حضرت خدیجه در روایات پیامبر (ص)، به عنوان کسی که در سخت ترین لحظات زندگی پیامبر اسلام (ص) در کنار ایشان بوده، ستایش شده است.
روایت دوم
در روایت اربلى در کشف الغمه این گونه است که امام على (ع) فرمود: روزى نزد رسول خدا (ص) نام خدیجه (س) برده شد و رسول خدا (ص) گریست. عایشه که این صحنه را دید گفت: «مَا یُبْکِیکَ عَلَى عَجُوزٍ حَمْرَاءَ مِنْ بَنِی أَسَدٍ؟ فَقَالَ صَدَّقَتْنِی إِذْ کَذَّبْتُمْ وَ آمَنَتْ بِی إِذْ کَفَرْتُمْ وَ وَلَدَتْ لِی إِذْ عَقِمْتُمْ فَقَالَتْ عَائِشَهُ: فَمَا زِلْتُ أَتَقَرَّبُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) بِذِکْرِهَا؛ [۵]
چه گریه اى است که براى پیرزنى سرخ رو از بنى اسد مى کنى؟! رسول خدا (ص) فرمود: او مرا تصدیق کرد هنگامى که شما تکذیبم کردید و به من ایمان آورد در وقتى که شما کافر شدید؛ و براى من فرزند آورد که شما نیاوردید! عایشه گوید: از آن پس پیوسته من با یاد خدیجه (س) و با نام او به رسول خدا (ص) تقرب مى جستم.»
سلام خداوند به حضرت خدیجه (س)
حضرت خدیجه در روایات، به عنوان بانویی که مقامش در نزد خداوند متعال بسیار والاست، مورد تأکید قرار گرفته اند. حضرت خدیجه (س)، همسر گرامی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)، بانویی است که مقام و منزلت والای او، نه تنها در فداکاری ها و حمایت های بی دریغش از پیامبر اسلام (ص) در دوران سخت آغازین اسلام، بلکه در عنایت و لطف ویژه الهی نیز تجلی می یابد.
یکی از بارزترین مظاهر عنایت الهی به ایشان، ابلاغ سلام خداوند به او از طریق فرشته وحی، جبرئیل امین است. این امر، نشان دهنده ارتباط مستقیم حضرت خدیجه (س) با عالم غیب و جایگاه رفیع ایشان در نزد خداوند متعال است.[۶]
روایات متعددی وجود دارد که در آن ها جبرئیل امین، سلام خداوند را به حضرت خدیجه (س) ابلاغ می کند که در این نوشتار به ذکر یک روایت بسنده می کنیم: ابوسعید خدری می گوید: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: وقتی که در شب معراج، جبرئیل مرا به سوی آسمان ها برد و سیر داد، هنگام مراجعت به جبرئیل گفتم: «آیا حاجتی داری؟» جبرئیل گفت: «حاجت من این است که سلام خدا و سلام مرا به خدیجه برسانی.»
وقتی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به زمین رسید، سلام خدا و جبرئیل را به خدیجه (سلام الله علیها) ابلاغ کرد؛ حضرت خدیجه نیز در پاسخ گفت: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلَامُ وَ مِنْهُ السَّلَامُ وَ إِلَیْهِ السَّلَامُ؛ «همانا خداوند خود سلام است و سلام از اوست و سلام به سوی اوست.» این حدیث، پاسخ حضرت خدیجه (س) به سلام خداوند است که نشان دهنده معرفت و ایمان والای ایشان است.
این حدیث، نشان دهنده ارتباط مستقیم حضرت خدیجه (س) با خداوند متعال است. پاسخ ایشان به سلام الهی، نه تنها نشان دهنده معرفت و ایمان والای ایشان است، بلکه به نوعی، تأییدی است بر جایگاه ویژه ایشان در نزد خداوند. این ارتباط مستقیم، نشان می دهد که حضرت خدیجه (س) نه تنها در زندگی دنیوی، بلکه در عوالم دیگر نیز، مورد عنایت و لطف الهی هستند.
پاسخ حضرت خدیجه به سلام الهی، با عبارت «الله السلام و منه السلام و علی جبرئیل السلام»[۷]، نیز نشان دهنده معرفت و ایمان والای ایشان است. ایشان با این پاسخ، نه تنها به سلام خداوند پاسخ می دهند، بلکه بر وحدانیت خداوند و جایگاه جبرئیل امین نیز تأکید می کنند.
بشارت به خانه بهشتی، پاداش فداکاری ها
روایات متعددی از طریق شیعه و اهل سنت نقل شده است که پیامبر اکرم (ص) حضرت خدیجه (س) را به خانه ای در بهشت بشارت دادند که در آن هیچ رنج و زحمتی وجود ندارد.[۵] این بشارت، نه تنها نشان دهنده پاداش الهی برای فداکاری ها و حمایت های حضرت خدیجه (س) است، بلکه به نوعی، تأییدی است بر جایگاه ویژه ایشان در نزد خداوند متعال. خانه ای بدون رنج و زحمت، نمادی از آرامش و سعادت ابدی است که تنها نصیب بندگان خاص خداوند می شود. این بشارت، نشان می دهد که حضرت خدیجه (س) در زمره این بندگان خاص قرار دارند.
جمع بندی
حضرت خدیجه در روایات پیامبر اکرم (ص) و نیز اهل بیت (ع)، از جایگاه رفیع و مقام والایی برخوردار است. حضرت خدیجه در روایات پیامبر (ص) نه تنها به عنوان نخستین زنی که به اسلام ایمان آورد، بلکه به عنوان بانویی که تمام ثروت و دارایی خود را در راه ترویج این دین الهی صرف کرد، معرفی شده است. فداکاری ها و حمایت های بی دریغ ایشان از پیامبر اکرم (ص) در دوران سخت آغازین اسلام، نقشی حیاتی در گسترش این دین الهی ایفا کرد. مقام و منزلت والای حضرت خدیجه (س) به حدی بود که پیامبر اکرم (ص) همواره از ایشان به نیکی یاد می کردند و حتی پس از وفات ایشان نیز، یاد و خاطره شان را گرامی می داشتند. حضرت خدیجه در روایات به دلیل ایمان قوی و استوارشان، الگویی برای همه مسلمانان، به ویژه زنان، معرفی شده اند. سلام خداوند بر ایشان و خاندان مطهرشان باد.
پی نوشت ها
[۱]. طبرسی، مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۲۰؛ زمخشری، تفسیر کشاف، ج ۳، ص ۲۵۰.
[۲]. شیخ صدوق، الخصال، ج ۲، ص ۲۰۵
[۳]. ابن حجر عسقلانی، الاصابه، ج ۴، ص ۳۶۶؛ ابن عبد البر، استیعاب، ج ۲، ص ۷۲۰ و ۷۵۰.
[۴]. ابن اثیر، اسد الغابه، ج ۵ ص ۴۳۸؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه، ج ۴، ص ۲۷۵.
[۵]. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج ۱۶، ص ۸.
[۶]. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج ۱۶، ص ۱۱.
[۷]. ابن حجر عسقلانی، الاصابه، ج ۴، ص ۲۷۴.
[۷]. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج ۱۶، ص ۱۱؛ ابن اثیر، اسد الغابه، ج ۵، ص ۴۳۸.
منابع
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۶ ق.
- زمخشری، محمود بن عمر، تفسیر کشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ ق.
- صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۰۳ ق.
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق.
- ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، ج ۲، ص ۷۲۰ و ۷۵۰، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابه، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.
منبع اقتباس: درس هایی از تاریخ تحلیلی اسلام، نوشته سید هاشم رسولی محلاتی، ج۲، ص ۵۵.
