تاریخ بارگاه میثم تمّار
«… و از آنجا به سمت تّپههایی که در سمت جنوب قرار داشت و نامشان قصر الإماره، بیت علی و قبر میثم تمّار بود رفتم.»۱
ماسینیون مینویسد: در تاریخ ۱۰ مارس سال ۱۹۳۴ میلادی به این سفر رفته و این بدان معنی است که قبر میثم تمّار از گذشته، ساخته و معمور بوده است، هر چند کتب مربوط به معرّفی آثار تاریخی و سرگذشتنامهها نتوانستهاند بهطور دقیق حدود آن را معیّن کنند.
شیخ محمّد حسین مظفّر، بارگاه میثم را این گونه توصیف میکند:
«امروزه بر فراز قبر میثم، گنبدی کوچک است که همسایگان و مجاوران مسجد کوفه و حتّی کسانی که بالغ بر هشتاد سال سن دارند، از زمان ساخت آن بیخبرند. زیر گنبد و داخل ساختمانی که گرداگرد قبر قرار گرفته نیز نوشته یا نقشی نیست که از روی آن، زمان ساختش را دانست. اخیراً حاج عبّاس ناجی نجفی ـ وفّقه الله ـ این گنبد را کاشی کاری نموده است. دیواری که صحن اطراف قبر را احاطه کرده نیز به دست سیّد عطاء الله ارومی که از اهالی ارومیّه آذربایجان و یکی از طلاّب علوم دینی نجف اشرف است ساخته شده و حدود پنجاه سال از بنای آن میگذرد. ایوانی که امروزه جلوی اتاق قبر میثم است را نیز او ساخته و اتاق و گنبد را هم او مرمّت کرده است و کما کان از او آثار دیگری هم درمسجد و اطراف آن مشاهده میشود و این براساس گفتههایی کی از پیر مردانی است که خادم مسجد کوفه است وخودش در دوران نوجوانی یکی از کسانی بوده که به عنوان کارگر در این ساخت وساز مشارکت داشته است.»
شیخ محمّد حسین مظفّر در ادامه توضیحاتش میگوید:
«روی قبر، سکوّیی بوده و روی آن سکّو، تخته سنگی بوده که نام میثم و این که از یاران امیر المؤمنین علی علیه السلام بوده، بر آن منقوش بوده است. این سکّو و آن تخته سنگ اکنون در زیر صندوقی چوبی است که حاج خضر سیّاب نجفی ـ وفّقه الله ـ آن را ساخته و بر روی آن نوشته است: قبر یاور امیر المؤمین، میثم بن یحیای تمّار، سال ۱۳۶۰ هجری…»
او باز این گونه ادامه میدهد که:
«گرداگرد قبر دیواری قدیمی بوده که در حدود پنج متریِ اتاقِ قبر قرار داشته و کافی است که درآن فاصله، خاک را اندکی کنار بزنید تا پِیِ آن را ببینید. این مطلب را شیخ طعمه بن شیخ یاسین، کلیدار قبر مسلم بن عقیل علیه السلام به من گفت. پهنای پیِ این دیوار که طرف شرقیِ آن پیداست، حدود یکمتر است. او همچنین به من گفت که در ضلع شرقی، میان دیوار قدیم و دیوار جدید، قبرهایی قدیمی وجود دارد و اینها شواهد دیگری است بر این که این جا قبر میثم تمّار است.»۲
شیخ محمّد حرز الدّین درکتاب «مَرِاقد المَعارف»، در باره قبر میثم بهطور اشاره مینویسد:
«مرقد او در کوفه، در جانب غربی مسجد اعظم کوفه و در نزدیکی آن و کنار خانه عمرو بن حریث، متوفّای سال ۸۵ هجری قمری است؛ امروزه مرقد او معمور و برپا است و بر فراز آن گنبدی است سپید، با حجم و ارتفاعی متوسّط و در میان حرمی ساده».۳
تاریخِ آغاز کار بازسازی، ۲۶ ژون سال ۱۹۶۲، مطابق با سال ۱۳۸۲ هجری قمری و تاریخ اتمام آن، ۴ نوامبر ۱۹۶۸، مطابق با ۱۳۸۸ هجری قمری بوده است. او برای میثم تمّار حرمی ساخت و بر روی آن گنبدی بلند بالا بنا کرد و آن را با کاشیِ فیروزهای پوشانید و در اطراف مرقد او رواقهایی برای زائران برپا نمود. نیز وی جلوی مرقد میثم، ایوانی شرقی، متناسب با ارتفاع بنای حرم ساخت که بر سَر درِ آن، با خطّ ثُلثِ نمایانی چهار بیت زیر، سروده مورّخ جلیل، علاّمه سیّد محمّد حسینی حلّی، نوشته شده است. در این شعر به تاریخ بازسازی آن مرقد شریف نیز اشاره شده است.
من یزرع الخیر سیجنی غداً خیراً و یبقی بعده مقتدی
و لم ینله غیر من قد غدا متنهجاً نهج (رشاد) الهدی
فکم له من عمل صالح لصوته فی کلّ نادیٍ صدی
صان قدیم المجد تاریخه «و میثم التمّار قد جدّداً»
سنه۱۳۸۴هآنکه خیری بکارد فردا آن را خواهد چید و پس از آن الگو میشود و نمیرسد به چنین خیری مگر کسی که* به راه (رشاد) که راه هدایت است برود. چه بسیارند کارهای نیک او* سخن او در هر محفلی انعکاسی دارد آن عظمت قدیم را در تاریخ حفظ کرد و مزار میثم تمّار تجدید بنا شد.
بارگاه کنونی میثم تمّار
امروزه مرقد میثم تمّار با آن چه شیخ محمّد حرزالدّین گزارش کرده و ما آن را نقل کردیم تفاوت زیادی نکرده و ساختمان، همان ساختمان است و بخش جدیدی بدان افزوده نشده است. فقط نمای بیرونیِ پیش رویِ حرم که مشرف بر ایوان است به ارتفاع یک و نیم متر با سرامیک و پس از آن با کاشی کربلایی پوشانده شده است. با این حال ما میخواهیم جزئیّات بیشتری را درباره مرقد میثم بازگو کنیم تا تغییراتی که در روزهای آینده پدید خواهد آمد را مستند سازی کرده باشیم؛ به ویژه که محدوده محیطِ به مرقد، داخل در محدوده طرح بازسازی و نوسازی قرار گرفته است.
مرقد مطّهر میثم تمّار از سمت غرب، مشرف به خیابان کوفه است، ولی ورودی آن در سمت شمال قرار گرفته و در آینده، ورودی جدیدی ساخته خواهد شد که هم مشرف به سمت جنوب است و هم مشرف به خیابانی فرعی که به برخی محلاّت شهر کوفه منتهی میشود.
مرقد، در وسط صحن قرار گرفته و متشکّل از ایوانی بیرونی است که به یک ورودی مرکزی با عرض تقریباً شش متر منتهی میشود که بر بالای آن با کاشی کربلایی این آیه شریفه نوشته شده است:”وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ”.۴ بر بالای ایوان نیز این آیه شریفه نوشته به چشم میخورد: “فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ…”.۵ این ایوان مشرف به صحن است و حصاری آهنین آنها را از هم جدا کرده است. در دو سوی ورودی اصلی، دو قطعه کاشی کربلایی قرار دارد که زیارت نامه میثم تمّار بر آن نوشته شده و کفشداری کوچکی نیز در سمت چپ مدخل حرم واقع است.
صندوق قبر در وسط قسمت داخلی حرم قرار گرفته است. این صندوقِ قدیمی از جنس آهن و مستطیلی به ابعاد ۲ متر در ۵/۲ متر است که بر بالای بدنه آن آیاتی از قرآن حک شده و داخل آن صندوق چوبی است که درست روی قبر مطهّر قرار گرفته است.
داخل گنبد آینه کاری شده و گرداگرد طوق داخلی آن در فواصل مساوی، اسامی امامان معصوم علیهم السلام نقش بستهاند. ارتفاع و قطر این گنبد حدود پنجمتر است و ستونهای آن در داخل دیوارهای اصلی حرم تعبیه شدهاند و به همین خاطر، فضای کلّی حرم را اشغال کردهاند. جداره خارجی گنبد نیز با کاشی سبز رنگی پوشانده شده که در خلال آنها قطعاتی از کاشی سفید با چینشِ هندسیِ زیبایی به کار رفتهاند.
بخشهای دیگر حرم عبارتاند از: دو رواق که یکی ویژه زنان است و از راهِ دری که مقابل قبر مطهّر قرار گرفته میتوان بدان وارد شد و به رواق دیگر که ویژه مردان است، از دو راه میتوان وارد شد؛ یکی از آنها در سمت مقابل ورودی رواق زنان و دیگری در سمت مقابل ورودی اصلی حرم است. این ورودی دوم، مدخلی بزرگ، شیشهای و مشبّک با عرض تقریباً پنج متر است و از وسط آن دری به ابعاد تقریباً دو متر باز میشود.
مساحت حرم و رواقها ۲۰ متر در ۱۵ متر و ارتفاع دیوارها حدود ۶ متر است. دیوارهای حرم با رنگآبی روشنی رنگ آمیزی شده و میتوان گفت که این دیوارها از سمت داخل به رنگ آمیزی جدیدی نیاز دارند. دیوارهای داخلی با کاشی های نگارینِ زیبایی پوشانده شدهاند، ولی سطح آجری دیوارهای خارجی پیدا است و گویا هیچ گونه رنگ آمیزیای نشده است.
زمین حرم، رواقها و ایوان، تماماً با کاشی موزاییک مرغوبی فرش شدهاند. مساحت حرم بالغ بر ۴۱۰۰ متر مربّع است۶ که نخلهای پراکندهای این سو و آن سویآن قد کشیدهاند و رواقهای بزرگی گرداگرد آن قرار گرفتهاند؛ رواقهایی با سقف مشترک و یکپارچه و گشوده به یکدیگر که گویا به تازگی با سرامیک پوشانده شدهاند.
تعداد این رواق ها به ۴۰ می رسد. در گوشه جنوب شرقی، مجتمع بهداشتیای قرار دارد که در آینده تخریب خواهد شد و جای خود را به یک مجتمع بهداشتی جدید خواهد داد تا به شمار روز افزون این بارگاه مبارک، خدمات کافی ارائه کند. ما در اداره اوقاف شیعیان در استانداری نجف نقشههای آن را مشاهده کردیم.
زائرانی که به زیارت مرقد مطهّر میثم تمّار میآیند، گورستانی را در پشت این زیارتگاه مشاهده میکنند که خیابانی باریک میان آنها فاصله افکنده است. در زمان انتفاضه شعبانیّه سال ۱۹۹۱ میلادی به دلیل آن که گورستان وادی السّلام در معرض بمباران شدید قرار گرفته بود و مردم نمیتوانستند مُردگانشان را در آنجا دفن کنند، از این گورستان استفاده میکردند و ظاهراً به خاطر طرح توسعه کاملی که این منطقه شاهد آن خواهد بود، از بین خواهد رفت.
اخیراً اداره اوقاف شیعیان در استانداری نجف اشرف، اقدام به اجرای پروژهای عمرانی با نام «شهرِ سبز» نموده که هدف آن ایجاد منطقهای با جنبه گردشگری دینی است. محیط تقریبی این طرح عمرانی ۲۳۰۰ متر است که فعلاً با حصاری احاطه شده و مرقد میثم تمّار نیز در محدوده آن قرار دارد. این منطقه از سمت جنوب، از پس از مرقد میثم تمّار آغاز میگردد و از سمت شمال، به مرقد سیّده خدیجه، دختر امام علی علیه السلام میرسد و از سمت غرب، از مُحاذیِ ضلع غربی خیابان کوفه شروع میشود تا در سمت شرق، به پشت خانه امام علی علیه السلام برسد. این منطقه، خانه امام علی علیه السلام مسجد کوفه و صحنی که مرقد مسلم بن عقیل و هانی بن عروه در آن واقع شده را در بر خواهد گرفت.
این محدوده شامل فضاهای سبز و پُر سایهای است که در خلال آنها نیمکتهایی برای نشستن و استراحت گردشگران و زائران تعبیه خواهد شد و همچنین دارای فروشگاههایی خواهد شدکه نیازهای غذایی آنان را تأمین کند. به علاوه، پارکینگ بزرگی که شمار قابل توجهی از اتومبیلها و اتوبوسها را در خود جای خواهد داد.
در این پروژه عمرانی، نمای خارجی دیوار مرقد میثم تمّار (هر چهار ضلع آن)، طیّ دو مرحله با سرامیک سبز تیره، نماسازی میشود و نیز گرداگرد این مرقد راه روهای هندسیِ منتظمی ایجاد میگردد و این بارگاه نورانی با یک خیابان جدید به مسجد کوفه و سایر اماکن تاریخی متّصل میشود. همچنین در نظر است که دیواری در سمت مقابل ورودی اصلی مرقد احداث شود که شکل آن مُلهَم از شکل همان نخلی است که میثم ـ رضوان الله علیه ـ بر آن مصلوب شد و در آن آبفشانی تعبیه خواهد شد تا به این مکان، نمایی زیبا ببخشد و آن حسّ معنوی مطلوب را ایجاد کند.
امید است که این پروژه با موفّقیّت به پایان برسد تا منعکس کننده منظرِ زیبا و تمدّنیِ عظیم شهر کوفه باشد؛ شهری که در گذشته پایتخت امیر المؤمنین علی علیه السلام بوده و در آیندهای که تنها خداوند از آن آگاه است، پایتخت نواده گرامیش حضرت حجّت بن الحسن العسکری خواهد شد.
پی نوشت:
۱. مظفّر، میثم تمّار، ص۷۵.
۲. همان
۳. حرز الدّین، مراقد المعارف، ج۲، ص۳۴۲.
۴. آل عمران (۳) : ۱۶۹.
۵. نور (۲۴) : ۳۶.
۶. بخشی از گفتگوی شفاهی با مهندس حسنین کربول.
