مادر امام زمان (عج) بنا بر برخی روایات، دختر یشوعا پسر قیصر روم از نسل شمعون یکی از حواریین حضرت عیسی (ع) است که به دنبال یک سلسله وقایع معجزه آسا از روم به سامرا و به خانه امام هادی (ع) و خاندان عسکریین (ع) وارد شد و به جایگاه بلند همسری امام حسن عسکری (ع) و مادری حضرت صاحب الزمان (ع) دست پیدا کرد.
این بانوی مکرم پس از وفات در کنار قبر امامین عسکریین (ع) دفن شد. همچنین در آستان مقدس این دو امام همام، شخصیت های برجسته دیگری از خاندان عسکریین (ع) نیز دفن شده اند. در ادامه ابتدا به مختصری از زندگی و وفات مادر امام زمان (ع) اشاره کرده و سپس به دیگر شخصیت های برجسته دفن شده در آستان مقدس سامراء اشاره می کنیم.
نام و نسب مادر امام زمان (عج)
طبق نقل محدثان و مورخان، مادر امام زمان (عج) فرزند شیوعا، پسر قیصر روم، بود که به عنوان کنیز به سامراء آمد و حکیمه خاتون، عمه امام حسن عسکری او را به امام (ع) بخشید. نام این بانو در روم، «ملیکا» بود و از نسب مادری به شمعون و همچنین حواریین حضرت مسیح می رسید. پس از پذیرش اسلام، نام وی به «نرجس» تغییر یافت اما به نام های دیگری چون ریحانه، سوسن و صیقل نیز نامیده می شد.[۱]
مادر امام زمان(عج) در نهایت ورع و تقوی و صلاح و عظمت و جلالت و شرافت و فضیلت و حیا و عفتِ ممتاز و از توصیف بی نیاز است.[۲] مورّخان برای آن بانوی مکرمه و همسر بی همتای امام عسکری (ع) نه اسم نوشته اند: ملیکه، حکیمه، سبیکه، نرجس، سوسن، مریم، ریحانه، خَمط و صَقیل. خواهر امام هادی(ع) ایشان را به عنوان سیّده (خانم) می خواندند.[۳]
سید محمد صدر، صاحب موسوعه امام مهدی (ع)، تعدد نام را برای کنیزان امری مرسوم دانسته و مواردی چون علاقه مالک و صاحب کنیز را به یکی از کنیزکان و استفاده از نام گل ها برای اسم بردن او، قرار دادن نامی برای کنیز، مطابق فرهنگ مردم عرب و گاهی عربی کردن نام آن کنیز را که از ممالک غیر عرب به اسارت گرفته شده است؛ به عنوان علت بیان می کند.
همچنین ایشان علاوه بر دلایل مذکور، یک دلیل اختصاصی و مرجح برای مادر امام عصر (ع) فرموده است که آن هم، پنهان داشتن ایشان از حکومت بنی عباس و عدم حساسیت در مورد یک کنیز مشخص می باشد.[۴]
تربیت مادر امام زمان (ع) توسط حکیمه خاتون
وقتی برای نخستین بار نرجس خاتون وارد خانه امام هادی (ع) شد، حکیمه خاتون بسیار از دیدار او خشنود شد و وی را در آغوش گرفت. سپس امام هادی (ع) به خواهرش حکیمه خاتون فرمود: «یَا بِنْتَ رَسُولِ اَللَّهِ أَخْرِجِیهَا إِلَى مَنْزِلِکِ وَ عَلِّمِیهَا اَلْفَرَائِضَ وَ اَلسُّنَنَ فَإِنَّهَا زَوْجَهُ أَبِی مُحَمَّدٍ وَ أُمُّ اَلْقَائِمِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ؛[۵] ای دختر رسول خدا! او را به خانه ببر و فرائض و سنت های دینی را به او بیاموز او همسر ابو محمد (یعنی امام حسن عسکری ع) و مادر قائم (علیه اسلام) است.»
آری؛ این چنین دختر پاک و دانا، آلودگی های کاخ شاهان را رها کرد و در خط جد مادرش «شمعون» قرار گرفت و سرانجام به سعادت بزرگی چون همسری حضرت امام حسن عسکری (ع) در آمد و لیاقت پرافتخار مادری حضرت مهدی آل محمد (ص) را پیدا کرد
نظریات مختلف درباره وفات مادر امام زمان (عج)
اقوال و نظریات مختلفی درباره دوره حیات و زمان درگذشت این بانوی مکرمه نقل شده است که می توان به موارد ذیل اشاره نمود:
۱. یکی ا ز نزدیکان امام عسکری (ع) چنین می گوید: «… امام عسکری (ع) آنچه را که بر سر خانواده اش بعد از شهادت خودش خواهد آمد به آن بانو فرموده بود او از حضرت خواسته بود که دعا کند تا خداوند مرگش را پیش از رحلت آن حضرت قرار دهد، امام (ع) دعا فرمود و او پیش از شهادت آن بزرگوار از دنیا رفت.[۶]
۲. برخی گفته ها حاکی از آن است که او در زمان شهادت امام عسکری (ع) (۲۶۰ق) در قید حیات بوده و بر بالین آن حضرت حضور داشت.[۷]
۳. طبق برخی از گفته ها او پس از شهادت امام عسکری (ع) توسط خلیفه وقت معتمد عباسی دستگیر و زندانی شد.[۸]
۴. بر اساس گفته برخی از محققین آن بانوی مکرم در دوره مقتدر عباسی (۳۱۷-۲۹۵ق) در گذشته است.[۹]
۵. این بانوی باسعادت در سال ۲۶۱هجری قمری از دنیا رفت و قبر شریفش در سامرا کنار قبر منور امام هادی و امام حسن عسکری (ع) قرار دارد.[۱۰]
پنج نظر درباره وفات آن بزرگوار بیان شد ولی در باره روز و ماه وفاتش در هیچ یک از منابع مطلبی یافت نشد. به جز قول اول بقیه اقوال وفات او را بعد از شهادت امام عسکری (ع) می دانند هر چند به نظر می رسد قول پنجم به خاطر منبع ذکر شده و مؤلف (کتاب ریاحین الشریعه) نزدیک تر به واقع باشد.
شخصیت های برجسته مدفون در بارگاه عسکریین (ع)
حکیمه خاتون
حکیمه خاتون، دختر بزرگوار امام جواد (ع) و عمه امام حسن عسکری (ع)، در دوران غیبت صغری به عنوان وکیل و نماینده حضرت مهدی (عج) بود. به هنگام رحلت امام جواد (ع)، او که کودکی بیش نبود، تحت سرپرستی امام هادی (ع) قرار گرفت و در زهد و تقوا سرآمد زنان عصر خود شد. از افتخارات این بانوی بزرگوار تربیت و سرپرستی نرجس خاتون، مادر امام زمان (عج)، بود. وی در سال ۲۷۴ق وفات یافت و داخل خانه امام هادی (ع) دفن شد.[۱۱]
این بانو را در سمت پایین پای امام عسکری (ع) و امام هادی (ع) به خاک سپردند و ضریح او از یک سمت به ضریح آن دو امام متصل است. ضریح حکیمه خاتون ابتدا از جنس برنج بود و با تعویض ضریح امامین، آن نیز به نقره تبدیل شد.[۱۲]
حدیثه، مادر امام حسن عسکری (ع)
مادر امام حسن عسکری (ع) را به سبب آن که جده امام زمان است، به «جدّه» یاد کرده اند. نام های این زن با تقوا و زاهد حدیث، حدیثه، سوسن، سلیل و ریحانه بوده است. در متون از وی با عنوان «وکیل» یا «نماینده حضرت مهدی (عج)» یاد شده است؛ زیرا شیعیان از حکیمه خاتون، عمه امام حسن عسکری (ع)، در زمان غیبت صغری سؤال کردند که اینک به چه کسی رجوع کنند. ایشان گفت: «به جدّه» یعنی مادر ابی محمد (ع). مادر امام حسن عسکری (ع) تا ۲۶۲ ق زنده بود. او را پس از فوت در آستان عسکریین، در خانه مسکونی خود، به خاک سپردند.[۱۳]
حسین فرزند امام هادی (ع)
حسین فرزند امام هادی (ع) و برادر امام حسن عسکری (ع) است. او و امام حسن عسکری (ع) را «سبطین» می خواندند. حسین به امامت برادر خود، امام حسن عسکری (ع)، ایمان داشت و از پیروان او بود. وی را از عابدان و زاهدان زمان خود دانسته اند.[۱۴] گویند صدای حضرت حجت، شبیه صدای عمویش حسین بود. این بزرگوار در پایین پای مبارک امام هادی (ع) و عسکری (ع) دفن شده است.[۱۵]
ابوعبدالله جعفر بن علی النقی (ع)
ابو عبدالله جعفر فرزند امام علی النقی (ع) است. او را پس از فوت، در خانه پدرش، همان جا که امام هادی (ع) دفن است، به خاک سپردند.[۱۶]
سمانه مادر امام هادی (ع)
سمانه یا سمانه مغربیه، مادر امام هادی (ع)، ملقب به «ام الفضل» و «سیده»، از زنان فاضل و زاهد روزگار بود که بیشتر روزها را روزه داشت و شب ها به نیایش می پرداخت. او در خانه امام هادی (ع) از دنیا رفت و در همان جا، کنار فرزندش، دفن شد.[۱۷][۱۸]
جمع بندی
مادر امام زمان (عج) پس از ورود به خانه امام هادی (ع)، تحت تربیت حکیمه خاتون قرار گرفت و طبق بیشتر نقل ها پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) از دنیا رفت و در کنار قبر امامین عسکریین (ع) به خاک سپرده شد. در آستان مقدس امامین عسکریین (ع)، شخصیت های برجسته دیگری از این خاندان از جمله حکیمه خاتون دختر امام جواد (ع)، حدیثه مادر امام حسن عسکری (ع)، حسین بن علی و ابوعبدالله جعفر فرزندان امام هادی (ع) و سمانه مغربیه مادر امام هادی (ع) دفن شده اند.
پی نوشت ها
[۱] مهدوی، تاریخچه سامراء و آستان عسکریین، ص ۵۹ و ۶۰. محلاتی، مآثر الکبرا فی تاریخ السامراء، ج ۱، ص ۲۴۳.
[۲] محلاتی، ترجمه ریاحین الشریعه، ج ۴، ص ۱۵۸.
[۳] اشتهاردی، فروغ تابان ولایت، ص ۸.
[۴] شهبازیان، واکاوی در هویت و زندگی مادر امام زمان (عج)، ص ۱۱۹.
[۵] ابن بابویه، کمال الدین و تمام النعمه، ج ۲، ص ۴۲۳.
[۶] پور امینی، نرگس همدم خورشید، ص ۹۷، به نقل از کتاب اکمال الدین، ج ۲، ص ۴۳۱.
[۷] پور امینی، نرگس همدم خورشید، ص ۹۷، به نقل از کتاب الغیبه شیخ طوسی، ص ۴۰.
[۸] پور امینی، نرگس همدم خورشید، ص ۹۷، به نقل از کتاب اکمال الدین، ج ۲، ص ۴۷۴ و منتهی الآمال، ج ۲، ص ۷۳۲.
[۹] پور امینی، نرگس همدم خورشید، ص ۹۷، به نقل از کتاب سیر اعلام النبلاء، ج ۱۰، ص ۵۰۷.
[۱۰] محمدی اشتهاردی، فروغ تابان ولایت، به نقل از ریاحین الشریعه ترجمه ذبیح الله محلاتی، ج ۳، ص ۲۵.
[۱۱] حسینی الجلالی، مزارات اهل البیت و تاریخهما، ص ۱۴۴.
[۱۲] ناصر الدین شاه، سفرنامه ناصر الدین شاه به عتبات، ص ۱۵۸.
[۱۳] صحتی سردرودی، سیمای سامراء، ص ۱۳۰ و ۱۳۱.
[۱۴] مهدوی، تاریخچه سامراء و آستان عسکریین، ص ۶۳.
[۱۵] صحتی سردرودی، سیمای سامراء، ص ۱۲۶ و ۱۲۷.
[۱۶] مهدوی، تاریخچه سامراء و آستان عسکریین، ص ۶۳.
[۱۷] صحتی سردرودی، سیمای سامراء، ص ۱۳۰ و ۱۳۱.
[۱۸] قائدان، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۷.
فهرست منابع
- ابن بابویه، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۵۴.
- پور امینی، محمد باقر، نرگس همدم خورشید، تهران، انتشارات نور السجاد، ۱۳۷۸.
- حسینی الجلالی، محمد حسین، مزارات اهل البیت و تاریخهما، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۴۱۵.
- شهبازیان، محمد؛ صفری فروشانی، نعمت الله، واکاوی در هویت و زندگی مادر امام زمان (عج)، نشریه انتظار موعود، ش ۳۷، ۱۳۹۱، ص ۱۲۸-۱۱۳.
- صحتی سردرودی، محمد، سیمای سامراء، سینای سه موسی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- مهدوی، مصلح الدین، تاریخچه شهر سامراء و زندگانی عسکریین، اصفهان، انتشارات فردوسی، ۱۳۸۱ق.
- محلاتی، ذبیح الله ، ترجمه «ریاحین الشریعه»، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ اول، بی تا.
- محلاتی، ذبیح الله، مآثر الکبری فی تاریخ السامراء، قم، بینا، بیتا.
- محمدی اشتهاردی، محمد، فروغ تابان ولایت، قم، نشر جمکران، قم، چاپ دوم، ۱۳۷۸.
- ناصر الدین شاه، سفرنامه ناصر الدین شاه به عتبات، تهران، سنایی، ۱۳۶۲.
