نماز شکسته یا صلاة القصر اصطلاحی فقهی برای اشاره به حکم شرعی نماز مسافر است که باید نمازهای چهار رکعتی خود را دو رکعتی بخواند. شکسته بودن نماز مسافر در مذهب امامیه واجب[1] و در دیگر مذاهب اسلامی جایز است. وجوب روزه نیز در سفر برداشته می شود و مسافر موظف به روزه داری در ماه رمضان نمی باشد. این تخفیف در وظایف شرعی برای راحتی و آسایش مسلمانان در نظر گرفته شده است.
نماز شکسته در قرآن و سنت
بر اساس حکم نماز شکسته، مسافر با شرایطی، باید نمازهای چهار رکعتی خود را دو رکعتی بخواند.[2] مستند این حکم، آیه ۱۰۱ سوره نساء است: «وَ إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا»، «و چون در زمین سفر کردید، اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده اند به شما آزار برسانند، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید».
در منابع اهل سنّت[3] و شیعه[4] آمده است که پیامبر اکرم (ص) در سفر، نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت می خوانده است. در منابع حدیثی و فقهی باب هایی به بحث پیرامون نماز شکسته اختصاص یافته است.
امام باقر (ع) مىفرمايد: شكسته خواندن نماز در سفر واجب است؛ همانگونه كه تمام خواندن آن در وطن واجب است.[5]
نماز شکسته از دیدگاه مذاهب فقهی
در بین مذاهب اسلامی، امامیه و حنفیه نماز شکسته را در سفر واجب می دانند، ولی مالکیه آن را سنت (مستحب) مؤکد، و شافعیه و حنبلیه آن را جایز می دانند، یعنی مسافر مختار است که تمام بخواند یا شکسته.[6]
کسانی که قائل به عدم وجوب نماز شکسته در سفر هستند، به عبارت «فَلَیسَ عَلَیکمْ جُنَاحٌ» استناد کرده اند ولی قائلان به وجوب نماز شکسته معتقدند آیه می خواهد این توهم که نماز شکسته، نمازی ناقص و در نتیجه ممنوع است، را برطرف کند.[7] در آیات دیگری از قرآن نیز چنین تعبیری به معنای وجوب به کار رفته است.[8]
از سوی دیگر برخی با تکیه بر ظاهر آیه، حکم نماز شکسته را مختص سفری دانسته اند که در آن ترس و نا امنی باشد، ولی سنت نبوی، آیه را به هر دو حالت وجود یا عدم وجود ترس تفسیر کرده و پیامبر اسلام (ص) در هر دو حالت، نماز شکسته می خوانده است. بر این اساس قید موجود در آیه، اشاره به غالب موارد است.[9]
عدم وجوب روزه بر مسافر در قرآن کریم
و درباره عدم وجوب روزه در سفر، قرآن كريم مى فرمايد: «وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ…»[10]؛ و آن كس كه بيمار يا در سفر است، روزهاى ديگرى را به جاى آن، روزه بگيرد، خداوند راحتى شما را مى خواهد نه زحمت شما را.[11]
منظور از مسافر در فقه
چنین نیست که هر کس در مسافرت است یا در هر زمانی از مسافرت خود قرار دارد، بتواند بجای نمازهای چهار رکعتی، نماز شکسته بخواند؛ بلکه در فقه، برای اینکه حکم نماز شکسته بر کسی جاری شود، شرایطی ذکر شده است؛ از جمله اینکه:
1- سفرش به حد مسافت شرعی برسد یعنی مسافت طی شده (چه فقط مسیر رفت یا مجموع رفت و آمد) حداقل هشت فرسخ شرعی باشد.
2- برای کار حرام سفر نکند.
3- نخواهد پیش از رسیدن به هشت فرسخ از وطن خود بگذرد، یا ده روز یا بیشتر در جایی بماند.
4- شغل او مسافرت نباشد.
5- به حد ترخص رسیده باشد.[12]
حکمت تشریع نماز شکسته و واجب نبودن روزه در سفر
احکام اسلامی تابع مصالح و مفاسد است که در مواردی بیان شده و در موارد دیگر به آن اشاره ای نشده است. در روایات اسلامی، نماز شکسته، و همچنین افطار روزه دار در سفر، به عنوان هدیه و تخفیفی از سوی خداوند و همچنین به سبب تغییر شرایط و خستگی و مشغولیت انسان در سفر[13] دانسته شده است. در روایتی از امام صادق (ع) به نقل از رسول خدا (ص) آمده است: خداوند هدیه ای به من و امتم کرامت فرموده که به دیگر امت ها نداده است … افطار روزه و خواندن نماز شکسته در سفر؛ پس هر کس چنین نکند، هدیه خداوند را رد کرده است.[14]
اختصاص نماز شکسته به خطر و خوف از دشمن
سوالی که مطرح می شود اینست که بر پايه آيات 101 تا 104 نساء خداوند در هنگام خطر و بيم از دشمن، خواندن نماز شکسته را سفارش فرموده، چرا ما در مسافرت هايى كه هيچگونه خوف و خطرى ندارد و مسافت آن بسيار كم است (4 فرسخ) نماز شکسته مى خوانيم در صورتىكه وقت كامل خواندن هم داريم؟
در پاسخ باید چنین گفت که از مجموع آيات ياد شده استفاده مى شود كه خواندن نماز شکسته در سفر مبتنى و معلق بر خوف از دشمن نيست، زيرا اولاً، ابتداى آيه دارد كه: «وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ…». اين قسمت آيه صورت مسافرت هاى عادى و معمولى را در نظر دارد، نه فقط صورت خوف را. بعلاوه نماز خوف در دو آيه بعد به طور جداگانه و با احكام خاص خودش بيان شده است. نماز خوف با نماز شکسته در سفر متفاوت است. روايات متعددى كه اهل سنّت و شيعه در نماز شکسته نقل كرده اند نيز اين عموميّت را تأييد مى كند.
ممكن است مقيد ساختن حكم نماز شکسته به مسئله خوف در قرآن از اين جهت باشد كه اين قيد ناظر به وضع مسلمانان در آغاز اسلام است و به اصطلاح اين قيد غالبى است و در جاى خودش (علم اصول) اين مطلب اثبات شده كه چنين قيودى مفهوم [موافق يا مخالف] ندارد و اين گونه نيست كه اگر اين قيد نباشد حكم هم نباشد. يا از اين جهت باشد كه بعضى از مفسران معتقدند كه مسئله نماز شکسته نخست به هنگام خوف تشريع شده، سپس اين حكم توسعه پيدا كرده. يا اين که تعلق حكم نماز شکسته به خوف به سبب تأكيد باشد، يعنى نماز شکسته براى مسافر همه جا لازم است، ولى به هنگام خوف تأكيد بيشترى دارد.
در هر حال شكى نيست كه، با توجه به تفسير آيه که در روايات فراوانى آمده، نماز شکسته اختصاص به صورت خوف ندارد؛ از آن جمله:
شیخ طوسی از زراره روايت مى كند كه گفت: از حضرت امام محمد باقر (ع) سؤال كردم درباره نماز خوف و نماز مسافر كه، آیا هر دو شكسته هستند؟ فرمود: آرى، نماز خوف براى قصر سزاوارتر است از نماز مسافر كه بدون خوف است.
در تفسير الدّر المنثور است كه ابن شيبه، عبد بن حميد، احمد، مسلم، ابوداود، ترمذى، نسائى، ابن ماجه و ابن جبان از يعلى بن اميه روايت كرده اند كه گفت: از عمر بن الخطاب سؤال كردم خدا مى فرمايد: «فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا» يعنى اگر از فتنه انگيزى كافران مى ترسيد عيبى ندارد كه نماز شکسته بخوانيد، در حالىكه مردم امروزه در امنیت به سر مى برند. عمر به من گفت: من از همين مطلبى كه تو تعجب كرده اى تعجب كردم و از رسول خدا (ص) سؤال كردم حضرت فرمود: صدقه اى است كه خدا به شما داده، شما هم صدقه خدا را قبول كنيد. از ابن عباس نیز روايت كرده اند كه مى گويد: بين مكه و مدينه در حالى كه ايمن بوديم… با پیامبر (ص) نماز شکسته خوانديم.[15]
نماز شکسته و عدم روزه داری در سفرهای امروزی
با توجه به امكانات و وسايلی که امروزه در اختیار داریم و آسان شدن مسافرت ها، چرا بايد در مسافرت نماز شکسته بخوانيم و روزه نگيريم؟
وظيفه ما تعبداً خواندن نماز شکسته است، اگرچه حكمت و مصلحت آن را هم ندانيم، چرا كه در آيات و روايات به فلسفه برخى از احكام اشاره نشده و يا دستكم به دست ما نرسيده؛ در اينگونه موارد ممكن است با دليل هاى عقلى يا تجربى به بخشى از آنها پى ببريم، ولى چون علم و عقل ما محدود است، نمى توانيم فلسفه كامل آن را به دست آوريم، امّا از آنجا كه به حكيم بودن خداوند علم داريم و اين كه احكامى كه صادر مى كند طبق مصلحت و حكمت است، از اين رو طبق اقتضاى روحيه بندگى، آن عبادت را انجام مى دهيم.
به هر حال، عده اى گفته اند كه يكى از حكمت هاى خواندن نماز شکسته در سفر شايد اين باشد كه همواره سفر، ملازم با يك سلسله رنج و زحمت هایی می باشد، زيرا مسافرت معمولاً به هم زدن يك زندگى عادى است كه انسان با آن انس و خوگرفته است؛ چنين تحولى، خالى از رنج و زحمت و محدوديت نخواهد بود و خواه ناخواه برنامه غذايى، استراحت و ساير جهات زندگى دگرگون مى شود.
در اين صورت مى توان گفت: درست است كه امروز تسهيلاتى درباره وسايل مسافرت، به وجود آمده است، با اين همه، هرگز زندگى در سفر بسان زندگى در خانه نيست و آن شرايطى كه براى انسان، در محل خود فراهم است، در بيرون شهر فراهم نيست؛ بنابراين، با مقايسه اين دو با يكديگر مشكلات سفر همچنان محسوس است.
گذشته از اين تعداد زیادی از مردم، در روستاها زندگى مى كنند كه مسافرت در آن نقاط هنوز مشقت فراوان دارد و نماز شکسته و افطار روزه براى آنان نوعى ارفاق به شمار مى رود. اين را هم مى دانيم كه بسيارى از احكام، از جمله نماز شکسته و افطار روزه، حكم كلى است كه به منظور ارفاق به نوع مردم تشريع شده است و اگر در برخی موارد مسافرت، داراى هيچ گونه مشقت و زحمت نباشد، موجب تغيير و دگرگونى حكم كلى نمى گردد.
نتیجه گیری
در روایات اسلامی، نماز شکسته، و همچنین افطار روزه دار در سفر، به عنوان هدیه و تخفیفی از سوی خداوند و همچنین به سبب تغییر شرایط و خستگی و مشغولیت انسان در سفر دانسته شده است. در روایتی از امام صادق (ع) به نقل از رسول خدا (ص) آمده است: خداوند هدیه ای به من و امتم کرامت فرموده که به دیگر امت ها نداده است … افطار روزه و خواندن نماز شکسته در سفر؛ پس هر کس چنین نکند، هدیه خداوند را رد کرده است. در بین مذاهب اسلامی، امامیه و حنفیه نماز شکسته را در سفر واجب می دانند، ولی مالکیه آن را سنت (مستحب) مؤکد، و شافعیه و حنبلیه آن را جایز می دانند، یعنی مسافر مختار است که تمام بخواند یا شکسته.
پی نوشت ها
[1] . امام خمینی و سائر مراجع، توضيح المسائل مراجع، ج 1، ص708
[2] . یزدی، العروة الوثقی، ج3، ص414
[3] . بخاری، صحیح البخاری، ج2، ص42
[4] . حیدر، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، ج3، ص345
[5] . ابن بابویه، من لايحضره الفقيه، ج 1، ص 434
[6] . سبحانی، القصر فی السفر، ص5
[7] . سبحانی، القصر فی السفر، ص13
[8] . بقره/158
[9] . سبحانی، القصر فی السفر، ص12
[10] . بقره/185
[11] . نك: تفسير الميزان، مجمع البيان و تفسير نمونه، ذيل آيه؛ وسائل الشيعة، ج5، ص540
[12] . یزدی، العروه الوثقی، ج3، ص414-470
[13] . حر عاملی، وسائل الشیعة، ج8، ص520، ح11337
[14] . حر عاملی، وسائل الشیعة، ج8، ص520، حدیث11336؛ الميزان، ج5، ص68
[15] . ر. ك: الميزان، ج5، ص63؛ تفسير نمونه، ج4، ص94-96؛ طبرى، احكام القرآن، ج1، ص487؛ حسينى جرجانى، آيات الاحكام، ج1، ص240-247
منابع
1. ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ دوم، 1404ق
2. امام خمینی و سائر مراجع، توضيح المسائل مراجع، قم، جامعه مدرسین، چاپ هشتم، 1381ش
3. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره، وزارة الاوقاف، چاپ دوم، 1410ق
4. حیدر، اسد، الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، بیروت، دار التعارف، چاپ پنجم، 1422ق
5. سبحانی، جعفر، القصر فی السفر علی ضوء الکتاب و السنة، قم، مؤسسة امام صادق (ع)، چاپ اول، 1380ش
6. یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مکتبة الداوری، چاپ اول، 1414ق
منبع مقاله | اقتباس از
شمس، سعید، نماز نور چشم مصطفی (ص)، قم، نشر جمال، چاپ اول، 1386ش
نماز مسافر، ویکی شیعه
