تربیت معنوی کودکان، یعنی پرورش ایمان، سجایای اخلاقی و عواطف در کودک. در جهان امروز، موضوع تربیت اطفال، یکی از اساسی ترین مسائل اجتماعی و از ارکان مهم سعادت بشر است. دانشمندان درباره کودک، از نظر روانی و تربیتی مطالعات عمیقی داشته و کتاب های بسیاری در این رابطه نوشته اند.
از دید اسلام، تربیت معنوی کودکان، از جایگاه و اهمیت ویژه ای برخوردار است. کودک، ملک خدا و از آن اوست. امانتی است به دست دولت، جامعه، مردم، والدین و خودش، که حق اولویت در تربیت با زمینه جهت دهی مثبت به عهده والدین و بعدها به عهده خودش می باشد.
از جمله عوامل مؤثر در تربیت معنوی کودکان، وراثت و محیط می باشد. وراثت، ویژگی ها و اختصاصاتی می باشد که از گذشتگان و اجداد به انسان منتقل می شود؛ و محیط، مجموعه عوامل عادی بیرونی است که انسان را احاطه کرده و از ابتدای حیات آدمی تا پایان یافتن زندگی این جهانی بر انسان تأثیر تربیتی می گذارند همچون محیط خانه و خانواده، رفاقت، مدرسه، اجتماع و عوامل ارتباطی (رادیو، تلویزیون، روزنامه، مجله و…). مجموعه این عوامل، تاثیر تعیین کننده ای بر تربیت معنوی کودکان دارند.
آزادی کودک، نظارت و مراقبت از رفتار کودک، رعایت مساوات و پرهیز از تبعیض بین فرزندان، نرمی و ملاطفت با آنها در برابر سختگیری و خشونت از اصول تربیتی فرزندان در شیوه معصومین (علیهم السلام) می باشد که مسیر تربیت معنوی کودکان را هموار می کند.
موعظه و نصیحت، تشویق، تنبیه، داستان سرایی، فراهم آوردن وسایل سرگرمی (مطالعه آثار علمی و مذهبی، مسافرت، گردش و ورزش) نیز از جمله شیوه های تربیتی در تربیت کودک می باشد. قبل از تولد فرزند، والدین باید زمینه هایی را در امر تربیت معنوی او فراهم کنند که از جمله آنها انتخاب همسر و استفاده از لقمه حلال است. این دو عامل مهم، سبب تسهیل تربیت معنوی کودکانی است که خداوند در آینده آنها را به زن و شوهر عطا خواهد فرمود.
یکی از عللی این که اسلام، این همه در نحوه انتخاب همسر تأکید دارد، همین مسأله تولد فرزندان و تربیت معنوی کودکان است. رعایت نکاتی در انعقاد نطفه، آداب مباشرت و مراقبت های هنگام بارداری نیز از دیگر زمینه سازی ها در امر تربیت معنوی کودکان می باشد.
در آغاز تولد نیز مراسم های خاص نوزاد در تربیت اسلامی هم باید رعایت شود همچون ذکر اذان و اقامه، تسمیه و نامگذاری، مراسم تحنیک، ختنه، تراشیدن موی سر، دادن تصدق، ولیمه و عقیقه. و بعد از زمینه سازی های لازم به پرورش فطریات در فرزندان و تربیت معنوی کودکان می پردازد.
از جمله فطریات در تربیت معنوی کودکان، پرورش ایمان در آنهاست. اولین اصلی که در راه تربیت صحیح و تربیت معنوی کودکان با زبان ساده و قابل فهم باید به کودک آموخت، ایمان به خداوند است و بعد پرورش اخلاق در کودک است همچون راستگویی، وفای به عهد و اعتماد به نفس که اساس آنها از دوران طفولیت در روان کودک پی ریزی می شود.
از دیگر فطریات در تربیت معنوی کودکان، پرورش عواطف در کودکان است که یکی از بهترین وسایل پرورش صحیح عواطف کودکان، نوازش کودک و ابراز مهر و محبت نسبت به اوست.
آغاز پیدایش حس مذهبی و تربیت معنوی کودکان نیز با بررسی ای که روانکاوان به عمل آورده اند، مربوط به ماه های قبل از چهار سالگی و حتی در برخی کودکان از حدود سنین ۲ یا ۳ سالگی هم دیده شده است. به همراه افزایش سن، این احساس علنی می شود آنچنان که در سن ۶ سالگی می توان به وضوح نشانه ها و کارکردهای مذهبی را در کودک مشاهده کرد.
از جمله مظاهر تربیت معنوی کودکان، مسأله نماز است که برای پذیرفتن و یادگیری نماز توسط کودک، حضور چند عامل به عنوان شرط ضروری لازم می باشد؛ از جمله آن ها، عامل آمادگی و توانستن است همچون آمادگی جسمی، بیانی و عاطفی کودک و نیز عامل رغبت و خواستن، تکرار و مداومت در عمل و تشویق و تأیید مثل آفرین و مرحبا گفتن به کودک.
والدین در راستای تربیت معنوی کودکان، باید در سه مرحله فرزند خود را برای نماز صبح بیدار کنند: مرحله اول وقتی خودشان بیدار می شوند؛ مرحله دوم پس از وضو و آماده شدن برای نماز و مرحله سوم پس از نماز. پس با بررسی این موضوع می توان به این نتایج رسید که تربیت فرزند و اصولا تربیت معنوی کودکان طبق روایات ائمه (ع)، باید از زمان انتخاب همسر شروع شده و والدین به ویژه مادران در امر تربیت فرزندان نقش اساسی و مهمی را ایفا می کنند.
اعمال و رفتار والدین در امر تربیت معنوی کودکان، از جمله اساسی ترین برنامه ها در زمینه تربیت کودک می باشد. (همچون اهمیت دادن والدین به مسائل اخلاقی، عبادی و…). در جامعه امروز محبت والدین به فرزندان، در تربیت صحیح او نقش مهمی را ایفا می کند و به کارگیری دستورات اسلام، در زمینه های تربیتی نیز راهگشای بسیاری از مشکلات خانواده ها و جامعه می باشد.
بنابراین والدین باید در جهت تربیت معنوی کودکان و پرورش روح و روان فرزندانشان سرمایه گذاری کرده و این مسأله را به عنوان یک مسأله حیاتی دانسته و سرلوحه برنامه های زندگی مشترک خود قرار دهند.
تربیت معنوی کودکان از دوران کودکی
بارها شاهد آن بوده ایم که برخی افراد، عبادات و نماز کودکان را، نوعی بازی تلقی می کنند و آن را فاقد ثواب و اجر الهی می شمارند؛ حال آن که چنین نیست و قطعاً عبادت در کودکی نیز حسناتی به همراه دارد. پس خوب است بدانیم که واجبات بزرگسالان و اعمال مستحبی آنها برای کودکان، مستحب است و گناهان آنها برای کودکان مکروه بوده و مباحات برای هر دو امری مباح است.
حال اگر ترتیبی اتخاذ شود که کودکان دریابند انجام عبادت و نماز آنها، در پیشگاه خدا اجر خواهد داشت، رغبت بیشتری برای انجام عبادت خواهند داشت. از طرف دیگر انجام عبادت ها در کودکی، موجب ملکه شدن آنها شده و عملا تربیت معنوی کودکان شکل می گیرد و چنین کودکانی در بزرگسالی، عبادات را با سهولت بیشتری انجام می دهند. اما آنان که تا هنگام بلوغ، نماز نخوانده اند، این کار را با دشواری بیشتری انجام می دهند. پس اگر بخواهیم کودکان با عبادات خو بگیرند، باید دوره کودکی آنها را مغتنم بشماریم.
مسئله دیگر این است که وقتی کودکی از دوران نوباوگی به عبادت روی بیاورد و برای انجام آن به مسجد و سایر اماکن مذهبی برود، از همان زمان، با چنین فضاهایی انس می گیرد و با انسان های با ایمان مأنوس می شود. انس با فضاهای مذهبی و با نیکان، مانع گرایش به ورطه های فساد و نابودی گشته، انسانها را از دوستی با بدان برحذر می دارد و فرد با چنین خصوصیاتی به صلاح و زندگی پاک نزدیک تر می شود. پس برای تربیت معنوی کودکان باید از همان کودکی دست به اقدام زد تا آداب و رسوم و عبادات دینی، در دل فرزندان پا بگیرد.
نقش ها و شیوه ها در تربیت معنوی کودکان
به منظور تربیت معنوی کودکان از همان دوران کودکی، باید نقش هایی را در امر تربیت مذهبی و تربیت معنوی کودکان و اقامه نماز توسط آنان ایفا کنیم. این نقش ها عبارت اند از:
۱- نقش تمهیدی (مقدمه چینی)
برای زمینه سازی اعمال عبادی و نماز در کودکان، باید نخست تمهیداتی فراهم بشود و در امر تربیت مذهبی و تربیت معنوی کودکان باید اقداماتی به عمل آید. پیامبر اکرم (ص) چنین عمل کرد: به هنگام تولد امام حسن (ع) و امام حسین (ع)، در گوش راست آنان اذان، و در گوش چپ این عزیزان، اقامه خواند که هر دو، عمل مستحبی قبل از نماز هستند.
امام چهارم حضرت سجاد (ع) در روایتی می فرمایند: وقتی که کودک شما به سن سه سالگی رسید، به او بگویید که کلمه لا اله الا الله را بگوید. وقتی که به سن سه سال و هفت ماه و بیست روز رسید، به او بگویید که نام پیامبر (ص) یعنی”محمد” را بر زبان جاری کند و وقتی که به سن چهارسالگی رسید، به او بگویید که بر پیامبر (ص) درود بفرستد. (شایان ذکر است که این دو کار را در نماز به خوبی می یابیم). در پنج سالگی، او را روی به قبله بنشانید و در ۶ سالگی، رکوع و سجده را به او بیاموزید و در هفت سالگی، شستن دست ها را به وی آموزش بدهید(که کنایه از وضو گرفتن است).
امام صادق (ع) نیز در مورد تربیت معنوی کودکان در خصوص روزه فرموده است: ما کودکان خود را در سحرگاهان بیدار می کنیم تا روزه بگیرند، اما در طول روز هر وقت که خواستند، می توانند افطار نمایند. مراد امام (ع) آن است که بدین ترتیب باید کودکان را عادت داد تا به تدریج، تمرین روزه داری نمایند و این امر آنها را برای روزه داری کامل به هنگام بلوغ و تکلیف آماده می کند.
۲- نقش الگویی
کودکان، در تقلید پذیری شهره اند. آنها بسیاری از رفتارها و حرکات را از طریق تقلید کردن از دیگران و بزرگترها می آموزند. به همین دلیل می گویند وقتی که قصد آموزش رفتاری را به کودکان دارید، الگوی خوبی از آن رفتار را در معرض دید آنان قرار بدهید تا آنها به تبعیت و پیروی از الگو بپردازند. بنابراین از این ویژگی می توان در فرایند تربیت معنوی کودکان بهره گرفت.
امیرالمومنین علی (ع) می فرماید: «کونوا دعاه الناس بغیر السنتکم»؛(۱) مردم را با غیر زبانهایتان به راه خدا دعوت کنید. آن حضرت، دعوت با عمل را مؤثرتر از دعوت از طریق سخن می داند. سعدی نیز می گوید:
بزرگی سراسر به گفتار نیست
دو صد گفته چون نیم کردار نیست
خداوند نیز برای هدایت انسان ها، الگویی ارزشمند و متعالی در معرض دید آنها قرار داده است و می فرماید: «و قد کان لکم فی رسول الله اُسوهٌ حَسنه»؛(۲) پس به درستی که پیامبر (ص)، برای شما اسوه نیکویی است. پیامبر (ص) علاوه بر انجام واجبات و خواندن نمازهای واجب، به امور مستحبی توجه وافری داشت و به نوافل نیز می پرداخت.(شایان ذکر است که بر پا داشتن نماز شب بر پیامبر (ص) واجب بوده است).
ما نیز در مقام والدین، اگر نسبت به تربیت معنوی کودکان خود اهتمام داریم و می خواهیم فرزندان خوبی تربیت کنیم که نماز را بر پای دارند، باید خود در مقابل آنها به عبادت و نماز قیام کنیم. هر چند که دعوت آنان به نماز لازم است، اما آثار عملی عبادت که در معرض دید آنان قرار می گیرد، تاثیر دعوت را دو صد چندان می کند. این روش را در تعلیم و تربیت، روش «اسوه سازی» می گویند.
در روان شناسی نیز بندورا از آن، تحت عنوان “سرمشق دهی” یاد می کند. او به هنگام بحث از نظریه یادگیری اجتماعی، از یادگیری مشاهده ای سخن به میان می آورد. کودکان با مشاهده والدینی که به اعمال نیک، عبادت و نماز می پردازند، به تقلید و تکرار آن رفتار مبادرت می کنند. حتی تقلید در بعد اجتماعی نیز معنی دار است و از آن، تحت عنوان تقلید اجتماعی یاد می کنند.
۳- نقش تبلیغی
از دیگر نقش ها و وظایفی که بر عهده والدین است، نقش تبلیغی است. امروزه آیین ها و کیش هایی که غیر الهی اند و افکار بت پرستانه را در دنیا تبلیغ می کنند، کم نیستند. این آیین ها، منادی نجات بشر بوده و وعده های فریبنده ای به مردم دنیا می دهند. همه آنها سعی می کنند که با جاذبه های تبلیغ، مردم را به سوی مسلک و مرام خود دعوت نمایند؛ برای مثال، در اینترنت به مقالات فراوانی درباره این نوع کیش ها و فرقه های ضاله و گمراه کننده برمی خوریم که از الفاظ فریبنده بهره می جویند.
راه هموار است و زیرش دام هاست
قحطی معنا میان نام هاست
لفظ ها و نام ها چون دام هاست
لفظ شیرین ریگ آب عمر ماست
سالانه عده زیادی با تأثیر پذیری از تبلیغات، به مرام ها و مسلک های مختلفی می گروند. پس اگر آثار تبلیغات تا این حد زیاد است و تا آن حد کارایی دارد که مردم را به تغییر مسلک و مرام می کشاند، می توان به نحو احسن در جهتی سازنده (مانند تربیت معنوی کودکان) از آن بهره جست و با سخن گفتن درباره دین، عبادات و نماز و احکام آن، کودکان را به سوی عبادت جذب کرد.
در قرآن نیز بر این معنا تأکید شده است و خداوند پیامبر (ص) را مورد خطاب قرار داده، می فرماید: «یا ایها الرسول بَلّغ ما اُنزل الیک من ربک»؛(۳) ای پیامبر! ابلاغ کن آنچه را که از سوی رب و پروردگارت بر تو نازل گشته است.
مراد در اینجا، ابلاغ مسئله امامت علی (ع) است و تبلیغ رهبری دینی و ولایت علی (ع) تا آن درجه از اهمیت برخوردار است که می فرماید: «و اِن لَم تفعل فما بلغت رسالته»؛(۴) و اگر آن را ابلاغ نکنی، رسالت خود را به نحو اکمل ابلاغ نکرده ای. آن روزی که این تبلیغ صورت می پذیرد، خدای تعالی آن را به عنوان کمال دین دانسته، می فرماید: «اَلیوم اَکملتُ لکم دینکم و اَتممتُ علیکم نعمتی و رَضیتُ لکم الاسلام دیناً».(۵)
نتیجه آن که این همه اهمیتی که امر تبلیغ در اسلام دارد و بزرگان و معصومانی همچون امام علی (ع) قربانی تبلیغ دین خدا گشته اند، ما را بر آن می دارد که به تبلیغ دین در خانه، بیان اهمیت نماز و تربیت معنوی کودکانمان بپردازیم و اگر چنین نکنیم، قطعاً بچه ها به سوی عبادت و نماز گرایش چندانی پیدا نمی کنند.
همچنین باید توجه داشت که موضوع تربیت معنوی کودکان، صرفا به دایره نماز، عبادات، احکام دین و اخلاق خلاصه و محدود نمی شود و گستره وسیعی دارد و شامل باورها و اعتقادات نیز می شود و ضروری است والدین به فراخور سن فرزند، وی را به مرور با مسائل، دیدگاه های اعتقادی آشنا ساخته و باورهای دینی وی را تحکیم بخشند.
امام صادق (ع) در این خصوص به جمیل بن درّاج فرمودند: «بادروا احداثکم بالحدیث قبل ان تسبقکم الیهم المرجئه»؛(۶) فرزندانتان را با کلام [ما] آشنا کنید پیش از آن که مرجئه (و دیگر فرقه های منحرف عقیدتی) بر شما سبقت بگیرند [و آنان را منحرف سازند.](فروغ کافی، ج۲، ص۴۹).
همچنین آن حضرت فرموده است: «علموا صبیانکم من علمنا ما ینفعهم الله به لا تغلب علیهم المرجئه برایها»؛(۷) کودکانتان را به دانش ما آموزش دهید که برای آنان سودمند است تا مرجئه [و منحرفین] با دیدگاه های خود آنان را گرفتار دام خود نسازند.(الخصال، ج۲، ص۷۵۱).
جمع بندی
تربیت معنوی کودکان، به معنی پرورش ایمان، سجایای اخلاقی و عواطف در کودک است که ابعاد گوناگون، عبادات، احکام، اخلاق و اعتقادات را شامل می شود و ضروری است به فراخور سن و ظرفیت کودک به وی آموزش داده شود. والدین به منظور تسهیل هر چه بهتر تربیت معنوی کودکان خود، می توانند از سه نقش تمهیدی، الگویی و تبلیغی بهره ببرند.
پی نوشت ها
۱- شیخ کلینی، کافی، ج ۲، ص ۷۸
۲- احزاب/۲۱
۳- مائده/۶۷
۴- مائده/۶۷
۵- مائده/۳
۶- شیخ کلینی، کافی، ج ۶، ص ۴۷
۷- شیخ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۱۹۷
منابع اقتباس: پایان نامه روان شناسی و علوم تربیتی؛ حوزه علمیه خراسان؛ مدرسه علمیه حضرت خدیجه(س) مشهد؛ نویسنده: معصومه حسین زاده (حوزه نت)؛ کیهان، صفحه ۶(معارف)؛ نویسنده: احسان محمدی؛ خبرگزاری شبستان
