اهمیت وجود حس خودباوری در کودکان و راهکارهای تقویت آن

خودباوری در کودکان، به معنای اعتماد به نفس و باور داشتن آنها به توانایی ها و ارزش های خودشان است. این ویژگی نقش مهمی در رشد و موفقیت کودک در ابعاد مختلف زندگی ایفا می کند و با ایجاد محیطی حمایتی، تشویق به خودشناسی و آموزش مهارت های لازم، قابل تقویت است.

تقویت اراده و عزت نفس و پرورش روحیه خودباوری در کودکان، موجب توفیق و نشاط و کامیابی در زندگی آینده آنان خواهد بود؛ زیرا افرادی که برای خود شخصیت قائل نباشند و به عقده حقارت و خود کم بینی دچار شوند، معمولا زندگی آنان با اختلالات روحی و روانی و ناکامی هایی توام خواهد بود. این افراد در اجتماعات عاجزترین، کم بهره ترین و آسیب پذیرترین قشر محسوب می شوند.

از طرفی دیگر، کمبود شخصیت و فقدان عزت نفس و خودباوری در کودکان، آنان را از ترقی و تکامل در مسیر زندگی بازداشته و چه بسا در آینده، به کارهای زشت و ذلت آور وادار سازد. نداشتن عزت نفس و عدم خودباوری بدترین نوع فقر است، چنین فردی که برای خودش شخصیتی قائل نیست، پیش هر کس و ناکس خود را ذلیل می کند، او فردی چاپلوس، دو رو و بی هویت است که زندگی خود را در وابسته بودن به افراد و شخصیت های دیگر می داند.

امام حسن مجتبی (علیه السلام) می فرماید: شر الفقر الخضوع؛(۱) بدترین فقر و بیچارگی خضوع و کرنش (در برابر متکبران، ثروتمندان و ارباب مال و جاه) می باشد. و این از عوارض ذلت نفس و نداشتن اعتماد به آن است.

نبود خودباوری در کودکان، علت بسیاری از رفتارهای آسیب زای آنان در خانه و یا در مدرسه (مخصوصاً افت تحصیلی آنان) می باشد. فاصله خواستن تا توانستن، تنها یک گام است و این گام فقط و فقط زمانی طی می شود که ما در باورمان قدرت برداشتن این گام را بیابیم. خانواده و والدین اولین جایگاه و مدرسه دومین جایگاهی است که نقش غیر قابل انکار در ایجاد و تقویت خودباوری در کودکان را دارند.

خودباوری در کودکان یعنی وجود احساس ارزشمند بودن در آنان؛ این احساس از طریق مجموعه ای از عواطف، احساسات و تجربیات بدست می آید، به نحوی که فرد خود را با کفایت و موفق می داند. هسته اولیه خودباوری در کودکان از همان دوران کودکی آرام آرام توسط والدین و اطرافیان در اطراف فرد مورد نظر شکل می گیرد و ایجاد می شود.

در محیطی پر از ترس کودک می آموزد که دائماً بترسد و احساس ناامنی کند. در محیطی پر از شادی او می آموزد که شاد باشد و در محیطی پر از تشویق او می آموزد که بزرگ باشد. به عبارتی دیگر، خودباوری در کودکان، از نوع نگاه، نگرش، رفتار، برخورد و توقعات دیگران از همان طفولیت جوانه می زند و بزرگ می شود و به محصول می نشیند.

تحقیر، طرد کردن، بی احترامی، سرزنش، تهدید، مقایسه نابجا، تکرار دائم نکات منفی همه و همه راه هایی هستند که مسلماً نمی توانند منجر به ایجاد خودباوری در کودکان شوند. برعکس راه های مناسبی مانند پذیرش، احترام، محبت، توجه، جدی گرفتن، گوش دادن، تشویق، حمایت و انتظارات معقول وجود دارد که کاربرد یکایک آنها، می تواند برای رسیدن به سر منزل مقصود و ایجاد خودباوری در کودکان مفید باشد.

یک پدر و مادر مسئول یا آموزگاری شایسته، اگر بخواهند در راستای تقویت عزت نفس و خودباوری در کودکان قدم های بلندتری بردارند، ضروری است تا از طریق بکارگیری راهکارهایی در تعامل با کودک، به نتایج مطلوب دست یابند. در ادامه به مهمترین راهکارها و توصیه ها به منظور تقویت خودباوری در کودکان اشاره می کنیم.

راهکارها و توصیه ها جهت تقویت خودباوری در کودکان

برای افزایش خودباوری در فرزندان، والدین می توانند با شناخت استعدادهای کودک، کمک به تعیین هدف، تشویق و تمجید به جا، آموزش مثبت اندیشی و اجازه تجربه کردن، خودباوری و اعتماد بە نفس را در آنها تقویت کنند.

افزایش خودباوری در کودکان، یکی از مهمترین جنبە های رشد و پرورش کودک است. خودباوری بە این معناست کە فرد، بە توانمندی ها و قابلیت های خویش، باور داشتە باشد و برای رسیدن بە اهدافش، خود را توانمند و لایق بداند. پرورش این حس در کودکان، بە آنها کمک می کند تا با اعتماد بە نفس بیشتری در زندگی قدم برداشتە و در مواجهە با مشکلات، انعطاف پذیرتر عمل کنند. توصیه ها و راهکارهای عملی برای افزایش خودباوری در کودکان بدین شرح است:

۱- در آغاز به کودک بیاموزیم که نقاط ضعف و قوت خود را شناسایی کند. با این کار او افق حرکت خود را می تواند بیابد.

۲- بعد از شناخت نقاط قوت و ضعف، نباید احساس نگرانی یا خجالت کند برعکس باید احساس رضایتمندی و خوشنودی نماید. قدر مسلم هیچ انسانی و لو بسیار دانا و حکیم قادر به انجام هر کاری نیست.

۳- خودباوری در کودکان و احساس با ارزش بودن، زمانی در آنها ایجاد می شود که بعد از شناخت نقاط ضعف و قدر خود، اولین گام های جدی را بردارند. در واقع در این هنگام است که او یاد گرفته خودش باشد نه دیگری.

۴-شناخت استعدادها: به فرزندتان کمک کنید تا استعدادها و نقاط قوت خود را بشناسد. این کار با مشاهده و توجه به علایق و توانایی های او در زمینه های مختلف امکان پذیر است.

۵-تعیین هدف: به فرزندتان کمک کنید تا اهداف قابل دسترس و واقع بینانه ای برای خود تعیین کند و در مسیر رسیدن به آنها تلاش کند.

۶- تشویق و تمجید: زمانی که فرزندتان تلاش می کند یا به موفقیتی دست می یابد، او را به درستی تشویق و تمجید کنید. این کار باعث می شود احساس ارزشمندی و اعتماد به نفس بیشتری پیدا کند. تشویق توانایی، حمایت از تلاش ها، تشویق به تجربه کردن راه های مختلف برای حل یک مسئله، به ایجاد و تقویت احساس کفایت و خودباوری در کودکان کمک می کند.

۷- مثبت اندیشی: به فرزندتان آموزش دهید که چگونه به جنبه های مثبت مسائل نگاه کند و از افکار منفی دوری کند.

۸- اجازه تجربه کردن: به فرزندتان اجازه دهید که در محیطی امن، تجربیات مختلف را امتحان کند. این کار به او کمک می کند تا مهارت های جدید بیاموزد و با شکست ها و موفقیت ها رو به رو شود.

۹- مسئولیت پذیری: به فرزندتان مسئولیت هایی متناسب با سنش بدهید. این کار باعث می شود احساس مفید بودن و مسئولیت پذیری پیدا کند و به توانایی های خود اعتماد بیشتری پیدا کند. واگذاری تدریجی برخی مسئولیت ها، تشویق به ایجاد ارتباط سالم با اطرافیان، ایجاد فرصت هایی برای تبادل تجربیات می تواند به ایجاد و تقویت احساس مسئولیت و خودباوری در کودکان کمک کند.

۱۰- ارتباط سالم: با فرزندتان ارتباطی سالم و صمیمی برقرار کنید و به او نشان دهید که در کنارش هستید. این امر به او احساس امنیت و تعلق می‌دهد و باعث افزایش اعتماد به نفس او می شود.

۱۱- الگو باشید: به عنوان والدین، خودتان نیز باید الگوی خوبی برای فرزندتان باشید. با رفتار و گفتارتان، به او نشان دهید که چگونه می توان با اعتماد به نفس و خودباوری در زندگی پیش رفت.

۱۲- مقایسه نکنید: از مقایسه فرزندتان با دیگران بپرهیزید. هر فردی ویژگی ها و توانایی های خاص خود را دارد. مقایسه کردن باعث کاهش اعتماد به نفس و خودباوری در فرزندان می شود. پذیرش کودک به عنوان یک فرد و عدم مقایسه بی مورد او با دیگران و همچنین پذیرش عواطف و احساسات او، می تواند به ایجاد احساس امنیت و خودباوری در کودکان کمک کند.

۱۳- اجتناب از تحقیر: پدران و مادران برتر، با فرزندانشان برخوردهای ناشایست و زننده ندارند و آنان را با القاب و کلمات رکیک تحقیر نمی کنند و در قبال اشتباهات و خطاها به باد فحش و ناسزا و کتک نمی گیرند. مربیان و معلمان آگاه از به کار بردن عبارات سبک و ناپسند در برخورد با شاگردان اجتناب می کنند.

تحقیر نونهالان و نوجوانان، علاوه بر این که از عظمت و اقتدار والدین و مربیان می کاهد، نشانگر بی تجربگی، عدم شایستگی و نداشتن تسلط بر نفس آنان در امر تربیت می باشد. مهمتر از همه نتایج زیانبار آن در روح و روان کودکان است؛ چرا که تحقیر و توهین به فرزندان موجب ایجاد عقده حقارت و خود کم بینی و تزلزل شخصیت در آنان می شود و علل برخی از ناکامی ها، ناامیدی ها در زندگی آینده آنان خواهد شد.

امام حسن مجتبی (علیه السلام) در ضمن شمارش خصوصیات انسان های با ایمان می فرماید: آنان همدیگر را با القاب زشت و رکیک صدا نمی کنند.(۲) معاویه دشمن شماره یک آن حضرت، در یک اعتراف صریح می گوید: ما سمعت منه کلمه فحش قط؛(۳) من هرگز از حسن بن علی سخن ناروا و کلمه زشتی نشنیدم.

به کار بردن کلمات ناپسند و سخنان اهانت آمیز و نیش دار همانند سمی مهلک روح کودک را می آزارد و هرگاه در مورد آن فکر کند، احساس رنج و عذاب می کند و اصولا نوعی ستم به فرزندان و همسر محسوب می شود که رشته محبت و دوستی را پاره نموده و دل ها را جریحه دار می کند.

۱۴- فرد خودباور نشانه های بارزی از احساس ارزشمند بودن و خودباوری در عملکرد روزانه خود دارد از جمله آن که چنین فردی مسئولیت پذیر است، نسبت به پیشرفت خود احساس افتخار دارد، دامنه وسیعی از هیجانات و احساسات را از خود نشان می دهد و دیگران را به راحتی تحت تأثیر قرار می دهد.

۱۵- تشویق به خودشناسی: فرزندتان را تشویق کنید که خودش را بهتر بشناسد و نقاط قوت و ضعف خود را بپذیرد.

۱۶- جملات تٲکیدی مثبت: از جملات تاکیدی مثبت برای تقویت خودباوری فرزندتان استفاده کنید.

با به کارگیری هوشمندانه از این راهکارها، بدون شک می توانید به فرزندتان کمک کنید تا خودباوری و اعتماد به نفس بیشتری پیدا کند و در مسیر زندگی با موفقیت و شادکامی گام نهادە و پیش برود.

مهد کودک و خودباوری در کودکان

کودکان از محیط گرم خانواده به کودکستان می آیند، در حالی که از موقعیت جدید هیچ اطلاعی ندارند، لذا لازم است تا به منظور تقویت خودباوری کودکان، با مربیان آینده امکانات، لوازم، شرایط و مقررات کودکستان آینده خود آشنا شوند. بهار هر سال فرصت مناسبی است برای بازدیدهای انفرادی یا گروهی برای آشنایی بیشتر کودکان با شرایط و امکانات کودکستان.

در روزهای اول، بهتر است کودکان در گروه های کوچک در کلاس حاضر باشند تا این امکان را به مربی بدهند که شناخت بهتری از آنها داشته باشد. والدین و مسئولین مهد کودک باید توجه داشته باشند که سپردن کودک به آموزشگاه، بسیار حائز اهمیت است و توصیه می شود در صورت نیاز پدر به خصوص مادران در روزهای اول برای مدت کوتاهی در کودکستان حضور داشته باشند.

دبستان و خوداتکایی و خودباوری در کودکان

در دبستان تا حدودی مشکلات جدا سازی کودک با والدین وجود ندارد ولی معلم باید کودکان را با مراحل آموزش به خوبی و درستی آشنا سازد. یک معلم خوب باید بتواند با شاگردانش رابطه دوستانه ای برقرار سازد. سابقه کودکان در زمینه های مختلف، شناخت دقیق تری از کودکان را به معلم می دهد و کسب اطلاعات می تواند از طریق والدین، کودکستان و نظایر آن باشد.

به منظور تقویت خودباوری در کودکان، لازمست تا استعداد تحصیلی آنها به اشکال مختلف بررسی و ارزیابی شود، تا توانایی های کودک مشخص گردد و این شناخت، حدود و ثغور توقعات معلم را مشخص می کند. به عبارت دیگر، تفاوت های فردی باز شناخته و آموزش بر مبنای توانایی های خاص هر کودک ارائه می شود.

سازماندهی کودکان

در راستای تقویت خوداتکایی و خودباوری در کودکان، باید آنان ترغیب کرد تا بتوانند امور مربوط به خود را انجام داده و در مسیر پذیرش مسئولیت و پذیرش در کارها حرکت کنند. اختصاص محلی خاص (کمد، گنجه و …) برای حفظ و نگهداری لوازم، سپردن نظافت گوشه ای از مدرسه، مراقبت و نگهداری از وسایل خود، تمیز کردن و قرار دادن لوازم استفاده شده در محل اولیه، مشارکت در چیدن میز غذا و تمیز کردن آن و کارهایی از این قبیل در سازماندهی کودکان بسیار موثر است.

لازم است که تمامی کارها متناسب با علاقه و ذوق کودکان باشد و باید با ایجاد حس اعتماد و شخصیت دادن به آنها، سازماندهی را با موفقیت بیشتری انجام داد.

آماده سازی برای فعالیت های خاص

برنامه ریزی و آماده سازی برای فعالیت های خاص و خارج از محدوده کلاس، یکی دیگر از روش های تقویت خوداتکایی و خودباوری در کودکان است. برای برنامه ریزی در این زمینه، کودکان می توانند موثر باشند. البته بعضی از کارها مشارکت کودکان را نمی طلبد و چه بسا به علت بی اطلاعی کودکان، شیوه های نادرستی اتخاذ شود.

کودکان می توانند با تهیه سوالاتی از قبل، فراهم آوردن اتاق مناسب، تهیه امکانات لازم (با کمک معلم) برای سخنرانی و حضور یک متخصص مشارکت داشته باشند. در گردش های علمی، هر چند خطوط اصلی را معلم تنظیم می کند، ولی تهیه اطلاعات لازم از محل مورد بازدید، ساعت حرکت، نوع غذا و خوراکی و … موجب توانایی پیش بینی حوادث توام با بهره گیری از تفکر کودکان خواهد بود.

کودکان باید بیاموزند که چه رفتاری و در چه محیطی مناسب است؛ الزاما رفتار در آزمایشگاه یا موزه، با رفتار در پارک کاملا متفاوت است و در مجموع، گردش های علمی و فعالیت های خاص این امکان را فراهم می سازد تا کودکان رفتارهای اجتماعی مناسب را یاد بگیرند و بدین طریق بر خوداتکایی و خودباوری در کودکان افزوده شود.

انضباط در مدرسه و خوداتکایی و خودباوری در کودکان

مدرسه سازمانی است با نظام خاص خود؛ لذا نیازمند مقرراتی است که موجب تسهیل در امر آموزش و مانع هرج و مرج گردد. این نظم و مقررات طبق نظر سنتی و قدیمی، غالبا توسط زور و تحمیل ایجاد می شود، ولی در سیستم های تربیتی جدید، چنین نظری منسوخ شده و روش های جدید جایگزین آنها شده است.

کودکان غالبا در روز های اولیه مدرسه از آنچه که باید انجام دهند، باخبر نیستند و همچنین قادر به کنترل خواسته های خود نیستند و در قبال هر گونه مخالفت، معمولا واکنش کودک، پرخاشگری ناکامی و ناراحتی های عاطفی است لذا آموزش رفتار درست در مدرسه تدریجی بوده و از راه تجربه و تکرار توام با بصیرت صورت می گیرد نه با سخنرانی، توقع و انتظار.

مربی باید در آغاز اهداف را مشخص نماید و سپس زمینه های نیل به آن اهداف را فراهم سازد ـ چرا که بهتر، رفتار فرد شکل می پذیرد. هدف در آموزشگاه، تربیت افرادی است که خود اتکا و مستقل باشند، دلیل هر فرمان و دستوری را بدانند، و چنین دیدی از انظباط، ظرفیت ذهنی کودک را افزایش داده و او را قادر می سازد تا مفاهیم جهان اجتماعی ـ طبیعی را درک نماید.

جمع بندی

خودباوری در کودکان، یکی از مهمترین جنبە های رشد و پرورش آنهاست. خودباوری بە این معناست کە فرد، بە توانمندی ها و قابلیت های خویش، باور داشتە باشد و برای رسیدن بە اهدافش، خود را توانمند و لایق بداند. پرورش حس خودباوری در کودکان، بە آنها کمک می کند تا با اعتماد بە نفس بیشتری در زندگی قدم برداشتە و در مواجهە با مشکلات، انعطاف پذیرتر عمل کنند. شناخت استعدادها، اجازه تجربه کردن و پرهیز از مقایسه و تحقیر کردن، از مهمترین توصیه ها و راهکارها برای تقویت خودباوری در کودکان است.

پی نوشت ها

۱- اربلی، کشف الغمه، ج ۲، ص ۱۹۷.

۲- دیلمی، اعلام الدین، ص ۱۳۷.

۳- تاریخ یعقوبى، ج ۲، ص ۱۵۸.

منابع اقتباس: راسخون؛ رحمت الله اردستانی؛ بانک اطلاعاتى مقالات؛ علی دولتی؛ سقز رووداو؛ نویسنده: علی سلیمانی، مشاور؛ حوزه نت