در وصف دنیا و ویژگی های آن از امام علی (علیه السلام) درباره دنیا و دنیا دوستی احادیثی زیادی نقل شده است. هر کدام از احادیث به یک بعد از دنیا پرداخته است.
از امام علی (علیه السلام) حدیثی در وصف دنیا و جهان خاکی نقل شده که آن را برای متقین ایراد نموده است. امام علی (علیه السلام) در این حدیث جابر بن عبدالله انصاری را مخاطب قرار داده و دنیا را آنگونه که برای متقین سزاوار است وصف نموده است.
متن حدیث
قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِی كُنَّا مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) بِالْبَصْرَةِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِتَالِ مَنْ قَاتَلَهُ أَشْرَفَ عَلَینَا مِنْ آخِرِ اللَّیلِ فَقَالَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ فَقُلْنَا فِی ذَمِّ الدُّنْیا فَقَالَ عَلَامَ تَذُمُّ الدُّنْیا یا جَابِرُ؟
ثُمَّ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَیهِ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ یذُمُّونَ الدُّنْیا انْتَحَلُوا الزُّهْدَ فِیهَا. الدُّنْیا مَنْزِلُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ مَسْكَنُ عَافِیةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا. مَسْجِدُ أَنْبِیاءِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیهِ وَ مُصَلَّى مَلَائِكَتِهِ وَ مَسْكَنُ أَحِبَّائِهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیائِهِ. اكْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا مِنْهَا الْجَنَّةَ.
فَمَنْ ذَا یذُمُّ الدُّنْیا یا جَابِرُ وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَینِهَا وَ نَادَتْ بِانْقِطَاعِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا بِالزَّوَالِ وَ مَثَّلَتْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْ بِسُرُورِهَا إِلَى السُّرُورِ وَ رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ وَ ابْتَكَرَتْ بِنِعْمَةٍ وَ عَافِیةٍ تَرْهِیباً وَ تَرْغِیباً یذُمُّهَا قَوْمٌ عِنْدَ النَّدَامَةِ. خَدَمَتْهُمْ جَمِیعاً فَصَدَّقَتْهُمْ وَ ذَكَّرَتْهُمْ فَذَكَرُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا وَ خَوَّفَتْهُمْ فَخَافُوا وَ شَوَّقَتْهُمْ فَاشْتَاقُوا.
فَأَیهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا مَتَى اسْتَذَمَّتْ إِلَیكَ بَلْ مَتَى غَرَّتْكَ بِنَفْسِهَا بِمَصَارِعِ آبَائِكَ مِنَ الْبِلَى أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِكَ مِنَ الثَّرَى. كَمْ مَرَّضْتَ بِیدَیكَ وَ عَلَّلْتَ بِكَفَّیكَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ الدَّوَاءَ وَ تَطْلُبُ لَهُمُ الْأَطِبَّاءَ لَمْ تُدْرِكْ فِیهِ طَلِبَتَكَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِحَاجَتِكَ بَلْ مَثَّلَتِ الدُّنْیا بِهِ نَفْسَكَ وَ بِحَالِهِ حَالَكَ غَدَاةَ لَا ینْفَعُكَ أَحِبَّاؤُكَ وَ لَا یغْنِی عَنْكَ نِدَاؤُكَ حِینَ یشْتَدُّ مِنَ الْمَوْتِ أَعَالِینُ الْمَرَضِ وَ أَلِیمُ لَوْعَاتِ الْمَضَضِ حِینَ لَا ینْفَعُ الْأَلِیلُ وَ لَا یدْفَعُ الْعَوِیلُ. یحْفَزُ بِهَا الْحَیزُومُ وَ یغَصُّ بِهَا الْحُلْقُومُ. لَا یسْمِعُهُ النِّدَاءُ وَ لَا یرُوعُهُ الدُّعَاءُ.
فَیا طُولَ الْحُزْنِ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْأَجَلِ ثُمَّ یرَاحُ بِهِ عَلَى شَرْجَعٍ نَقَلَهُ أَكُفٌّ أَرْبَعٌ فَیضْجَعُ فِی قَبْرِهِ فِی لَبْثٍ وَ ضِیقِ جَدَثٍ. فَذَهَبَتِ الْجِدَةُ وَ انْقَطَعَتِ الْمُدَّةُ وَ رَفَضَتْهُ الْعُطَفَةُ وَ قَطَعَتْهُ اللُّطَفَةُ لَا تُقَارِبُهُ الْأَخِلَّاءُ وَ لَا یلِمُّ بِهِ الزُّوَّارُ وَ لَا اتَّسَقَتْ بِهِ الدَّارُ انْقَطَعَ دُونَهُ الْأَثَرُ وَ اسْتُعْجِمَ دُونَهُ الْخَبَرُ وَ بَكَّرَتْ وَرَثَتُهُ فَاقْتُسِمَتْ تَرِكَتُهُ وَ لَحِقَهُ الْحُوبُ وَ أَحَاطَتْ بِهِ الذُّنُوبُ فَإِنْ یكُنْ قَدَّمَ خَیراً طَابَ مَكْسَبُهُ وَ إِنْ یكُنْ قَدَّمَ شَرّاً تَبَّ مُنْقَلَبُهُ وَ كَیفَ ینْفَعُ نَفْساً قَرَارُهَا وَ الْمَوْتُ قَصَارُهَا وَ الْقَبْرُ مَزَارُهَا فَكَفَى بِهَذَا وَاعِظاً كَفَى یا جَابِرُ امْضِ مَعِی فَمَضَیتُ مَعَهُ حَتَّى أَتَینَا الْقُبُورَ فَقَالَ یا أَهْلَ التُّرْبَةِ وَ یا أَهْلَ الْغُرْبَةِ أَمَّا الْمَنَازِلُ فَقَدْ سُكِنَتْ وَ أَمَّا الْمَوَارِیثُ فَقَدْ قُسِمَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ ثُمَّ أَمْسَكَ عَنِّی مَلِیاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ وَ الَّذِی أَقَلَّ السَّمَاءَ فَعَلَتْ وَ سَطَحَ الْأَرْضَ فَدَحَتْ لَوْ أُذِنَ لِلْقَوْمِ فِی الْكَلَامِ لَقَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا خَیرَ الزَّادِ التَّقْوى ثُمَّ قَالَ یا جَابِرُ إِذَا شِئْتَ فَارْجِعْ.[1]
ترجمه حدیث
جابر بن عبد اللَّه انصارى گوید: ما در بصره همراه امیر المومنین (علیه السلام) بودیم. چون از نبرد مخالفان خود آسوده شد در اواخر شب به ما سركشى كرد و فرمود: در چه موردى گفتگو مى كنید؟ عرض كردیم: در نكوهش دنیا. حضرت فرمود:
چه چیز دنیا را مورد نكوهش قرار داده اید؟ آنگاه خدا را سپاس گفت و به ستایش او پرداخت و فرمود: اما بعد، چرا گروهى از مردم به نكوهش دنیا مى پردازند؟ و با زهد نمایى خود را بى رغبت به آن نشان مى دهند؟
وصف دنیا از حیث توشه برداری
دنیا براى كسى كه آن را راستگو انگارد، سراى راستى است و براى كسى كه حقیقت آن را دریابد، خانه عافیت است و براى كسى كه از آن توشه اندوخت، سراى توانگرى است. دنیا سجدهگاه پیامبران خدا و فرودگاه وحى خدا و نمازگاه فرشتگان خدا و اقامتگاه دوستان خدا و بازارگاه اولیاء اللَّه است. در آن كسب رحمت خدا كنند و سودشان بهشت است.
وصف دنیا از نظر هشدار دهنده به مردم
پس اى جابر! چه كسى دنیا را نكوهش مى كند، در حالى كه دنیا بانگ برداشته است كه جداشدنى است و فریاد كرده است كه ناماندنى است و خود را به نیستى هشدار داده و با محنت و بلاى خود، محنت را نمایش داده و با شادمانى خود به شوق شادمانى انداخته. شامگاه با مصیبتى جانگداز گذشت و بامداد با نعمت و عافیت برگشت تا بترساند و مشتاق گرداند.
مردمى هنگام پشیمانى آن را به باد مذمت گیرند. به همگان، به درستى خدمت كرده و به آن ها یادآورى نموده تا به یاد دارند و اندرز داده تا پند پذیر گردند و بیم داده تا بترسند و تشویق كرده تا شیفته شوند.
پس اى نكوهنده دنیا كه خود فریفته نیرنگ هاى آن هستى! دنیا كى نزد تو شایسته مذمت بوده؟ بلكه كى تو را به خود به فریب كشیده؟ آیا به خفتنگاه هاى پدرانت كه در آنجا به خواب مرگ رفته اند و استخوان هایشان پوسیده تو را فریفته یا به خوابگاه هاى ابدى مادرانت كه در خاك آرمیده اند؟
وصف دنیا با وضعیت بیماران
چه بسیار بیمارانى را كه به دست خود پرستارى كردى و با پنجه خود تیمار داشتى و براى آنان نسخه تهیه كردى و از پزشكان، اوصاف بیماریشان را جویا شدى و به مقصود خود دست نیافتى و حاجتت [كه بهبود آنان را خواهان بودى] بر نیامد. دنیا خود را به خاطر آن برایت مجسم كرد و با این كار، حال آن بیمار حال فرداى تو را به تصویر كشید كه نه دوستانت به تو سودى رسانند و نه فریادت به جایى برسد.
هنگامى كه نشانه هاى مرگ بر تو سخت و دشوار گردد و سوز دل هاى دردناكت افزون شود، آن لحظه كه ناله سودى نبخشد و شیون و زارى از مرگ جلوگیرى نكند. تنگ سینه را سخت بكشد و گلو را بگیرد. گوش به فریاد ندهد و از دعا و نفرین نهراسد.
وصف دنیا بر اساس پند گرفتن از وضعیت مردگان
اى دریغا از اندوه هنگام مرگ! سپس او را بر تابوتى چوبین بر سر چهار دست ببرند و در گورش بخوابانند، خوابى طولانى و قبرى تنگ! تاب و توان رفته و رشته عمرش گسیخته و مهرورزانش به دور افكنده و نوازشگرانش دست نوازش از او برداشته، دوستانش نزدیك نشوند و هیچ زائرى نزدش نیارامد و خانه اش نظمى پیدا نكند و اثرى از او نماند و گزارشى از او به دست نیاید.
وارثانش صبح زود بشتابند و میراث را تقسیم نمایند و هلاكت به او ملحق شود و گناهان او را احاطه كنند.
اگر كار خیرى كرده و از پیش فرستاده خوب كار كرده است و اگر كار بدى كرده سرانجامش زیانبار است. چگونه ثبات این دنیا سود بخشد در حالى كه سرانجام آن مرگ است و زیارتگاهش گور. پس همین براى پند دادن بس است!
اى جابر! بس است. اینك همراه من بیا! با او رفتم تا به گورستانى رسیدیم. آن گاه حضرت [خطاب به دفن شدگان كرد و] فرمود: اى خاك نشینان و اى آوارگان! اما منزل هاى شما را [دیگران] مسكن خود ساختند و میراث ها را تقسیم كردند و همسران را به نكاح خود درآوردند. این است خبرى كه ما داریم، شما چه خبر دارید؟
آنگاه لختى سكوت كرد و سپس سر برداشت و فرمود: سوگند به آن كه آسمان را بر پاداشت تا بر فراز گشت و زمین را بگسترد تا پهناور شد، اگر به این مردگان اجازه سخن دهند بگویند: ما بهترین توشه راه مرگ را تقوى یافتیم. سپس حضرت فرمود: اى جابر! اگر خواهى برگرد.[2]
از امام علی (علیه السلام) روایت دیگر در وصف دنیا نقل شده است.
على (علیه السلام) در وصف دنیا فرمودند: دنیا گول میزند، زیان می رساند، و تلخى می آورد، خداوند متعال دنیا را پاداش براى دوستان خود قرار نداد، و براى دشمنانش هم جاى عقاب مقرر نكرد.
امام (علیه السلام) در وصف دنیا اضافه می کند: مردمان دنیا مانند كاروانى هستند كه جایى فرود آمده اند ناگهان صاحب كاروان می گوید حركت كنید.
آن حضرت پس مانده را از وصف دنیا شمرده و فرمودند: آیا آزاد مردى نیست كه این پس مانده را به اهلش برگرداند بهاى شما فقط بهشت است، و آن را جز به بهشت نفروشید.
على (علیه السلام) فرمودند: دو گرسنه هستند كه سیر نمی شوند یكى طالب علم و دیگرى طالب دنیا.
على (علیه السلام) درباره وصف دنیا چنین فرموده است: آگاه باشید دنیا خانه اى است كه فقط باید در آن خود را اصلاح كرد، و از چیزى كه به دنیا تعلق دارد راه نجات نیست، مردم در دنیا گرفتار آزمایش شده اند، و هر چه در دنیا به دست آورده اند آن را از دست می دهند.
مردم باید حساب مال دنیا را بدهند، و هر چه براى غیر دنیا به دست آورده اند به آن خواهند رسید و در آن جا حساب خواهند داد. دنیا در نزد صاحبان عقل مانند سایه می باشد گاهى زیاد و گاهى كم می گردد .
على (علیه السلام) سختی و نیستی را از وصف دنیا شمرده چنین می فرماید: چگونه از خانه اى سخن بگویم كه آغاز آن سختى است و پایان آن فنا و نیستى می باشد، در حلال آن حساب و در حرامش عقاب هست، هر كس در دنیا خود را بى نیاز بداند گرفتار می گردد، و هر كس فقیر شود محزون مى شود هر كس در دنیا دست به كوشش بزند و مال و منال و ضیاع و عقار بدست آورد روزى از دستش می رود، هر كس از دنیا پند گیرد بینا می گردد و هر كس به منافع آن بنگرد كور مى شود. [3]
نتیجه گیری
احادیثی که نقل شد مطالب مختلفی را در وصف دنیا بیان کرده است. مطالبی که از معصومین (علیهم السلام) در وصف دنیا بیان گردیده چیزی جز حقیقت نیست. از این احادیث این نتیجه به دست می آید که دنیا شایسته نکوهش نیست آنچه شایسته نکوهش است فریفتگان دنیا و دنیا گرایی هستند.
دنیا هیچ چیزی را از کسی مخفی نکرده و با حوادث خود آشکارا مردم را هشدار می دهد که فریفته او نشود. جهان خاکی نه تنها قابل نکوش نیست بلکه به دلیل اینکه مایه کمال و رشد انسان می شود، شایسته ستایش است. دنیا محل پند و اندرز است.
نویسنده: حمیدالله رفیعی
پی نوشت ها
[1]. تحف العقول، ص186 – 188.
[2]. ترجمه تحف العقول، ص 315 – 317.
[3] . ایمان و كفر، ج2، ص 578 – 579.
منابع
1. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم، جامعه مدرسین، چ2، 1404ق.
2. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، ترجمه تحف العقول، ترجمه صادق حسن زاده، قم، انتشارات آل علی علیه السلام، چ1، 1382ش.
3. علامه مجلسی، محمد باقر، ایمان و كفر، ترجمه عزیز الله عطاردى، تهران، انتشارات عطارد، چ1، 1378ش.
