بر خلاف نگاه های افراطی وهابیت زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت نه تنها بدعت به شمار نمی آید بلکه امری مستحب و مورد تاکید است که در منابع حدیثی اهل سنت نیز به آن سفارش شده است. علاوه بر این در زندگی اهل سنت و بزرگان آنان نیز زیارت امام رضا (ع) امری شایع و رایج بوده است. در ادامه این موضوع را از جهت حدیثی و تاریخی مورد بررسی قرار می دهیم.
زیارت اهل قبور و اولیای الهی از نگاه اهل سنت
پیش از وارد شدن به موضوع زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت، شایسته است اشاره ای کوتاه داشته باشیم به زیارت قبور در نگاه اهل سنت. زیارت نیاکان، مؤمنان و حضور بر بارگاه پاک پیشوایان دینی، خواندن نماز، نیایش و قرآن در آرامگاه های آنان یکی از عبادت ها و سنت های ارزشمند اسلامی به شمار می رود. زیارت نه پرستش مردگان، بلکه دیدار زندگان است که با چشم دل، پیوند روحی با ارواح پاک و مطهر برگزیدگان خداوند صورت می گیرد.
آنچه مسلم است این است که سفر برای زیارت قبور از دیدگاه فرقه وهابیت حرام است. این در حالیست که برخلاف تفکرات وهابی که امروزه در جهان اسلام همچون طبلی تو خالی سر و صدای زیادی به پا کرده، بیشتر مذاهب و بزرگان اهل سنت مخالفتی با زیارت اهل قبور و مردگان ندارند و حتی آن را امری مستحب می دانند. ابن هُبَیْره از علمای بزرگ اهل سنت می نویسد: «مالک و شافعی و احمد حنبل (سه تن از امامان مذاهب اهل سنت) معتقد هستند که زیارت پیامبر (ص) مستحب است.»[۱] حتی برخی مثل أبوعمران فارسی زیارت قبر پیامبر (ص) را واجب می دانند.[۲]
نَوَوی درباره حکم زیارت قبور می گوید: «نصوص شافعی و اصحاب بر این نکته اتفاق دارند که زیارت قبور مستحب است و این، سخن تمام علماست. … زیرات قبر رسول الله از مهمترین کارهایی است که موجب قرب به خداوند می شود و بر حاجیان مستحب موکد است که وقتی از مکه بازگشتند به سمت مدینه بروند و قبر پیامبر (ص) را زیارت کنند.»[۳]
این سخنان نشان می دهد فقط تفکرات افراطی وهابیت، زیارت را بدعت و شرک تلقی می کند و سایر اهل سنت چنین دیدگاهی ندارند بلکه از قدیم زیارت پیامبر (ص) سنتی رایج و مشهور در میان مسلمانان بوده است. چنانکه حُصْنِی دمشقی از علمای اهل سنت در قرن نهم هجری می نویسد: «زیارت قبر منور پیامبر سنتی، رایج بین مسلمانان بوده و همواره مردم در هر زمان، از نقاط مختلف برای زیارت پیامبر (ص) مدینه می آمدند.»[۴]
اما سنت زیارت تنها اختصاص به پیامبر (ص) نداشته، بلکه زیارت قبور اهل بیت پیامبر (ع) نیز در میان اهل سنت امری شایع و رایج بود. سمعانی می گوید: «مشهد موسی بن جعفر (ع) در بغداد مشهور است و مردم به زیارت ایشان می روند. من ایشان را بارها زیارت کرده ام.»[۵]
با این مقدمه روشن شد که زیارت اولیای الهی امری مستحب در میان مذاهب اسلامی به شمار می رود. اینک به موضوع زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت می پردازیم و این موضوع را از دو جنبه حدیثی و تاریخی مورد بررسی قرار می دهیم.
زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت
در مورد زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت هم روایاتی از پیامبر (ص) در کتاب های حدیثی اهل سنت نقل شده است و هم در زندگی بزرگان آنان این موضوع انعکاس پیدا کرده است. در ابتدا به چندین روایت در منابع اهل سنت که به زیارت امام رضا (ع) در آن ها سفارش شده، اشاره می کنیم و سپس به حکایاتی از بزرگان آن ها می پردازیم و نشان می دهیم که زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت نه تنها بدعت و شرک بلکه از عوامل نزدیکی به خداوند و برآوردن شدن حاجات است.
زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت براساس منابع روایی
درباره زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت چندین روایات در منابع معتبر حدیثی آنان وجود دارد:
۱. حاکم نیشابوری از محدثین بزرگ و معتبر اهل سنت با سند خود از امام صادق (ع) و از پدرانش از علی (ع) و از رسول گرامی اسلام (ص) نقل کرده است که فرمود: «پاره ای از تن من در خراسان مدفون خواهد گشت، هر مؤمنی که به زیارت او برود، خداوند بهشت را بر او واجب خواهد ساخت و بدن او را بر آتش جهنم حرام خواهد گردانید».[۶]
این حدیث علاوه بر این که نشان می دهد ائمه (ع) نزد اهل سنت طریق معتبری و موثق به سخنان پیامبر (ص) به شمار می روند، بیان می کند که زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت از همان دوران اهل بیت (ع) امری معتبر و موجه بوده به گونه ای که در کتاب های ایشان و در میان محدثان و علمای سنی مذهب از این موضوع سخن به میان آمده است.
۲. در روایت دیگری، عایشه از رسول خدا (ص) نقل کرده است که فرمود: «کسی که فرزندم را در طوس زیارت کند، گویی یک حج به جا آورده است». عایشه پرسید: یک حج ؟ پیامبر فرمود: «دو حج». عایشه پرسید: دو حج؟ رسول خدا صفرمود: «سه حج.» عایشه ساکت شد. پیامبر فرمود: «اگر سکوت نمی کردی تا هفتاد حج بر می شمردم!»[۷]
این روایت نیز نشان می دهد محبت اهل بیت پیامبر (ص) و تاکید بر زیارت قبور ائمه (ع) و به ویژه زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت سابقه ای طولانی از زمان رسول خدا (ص) دارد.
۳. حاکم نیشابوری با سند خود نقل کرده است که از امام موسی بن جعفر(ع) شنیدم که می فرمود: «هر کس آرامگاه فرزندم را زیارت کند، پاداش هفتاد حج را نزد خداوند خواهد داشت. آنگاه فرمود: چه بسا حجی قبول نمی شود، هر کس او را زیارت کند یا شبی در بارگاهش بماند، گویی همه آسمانیان را زیارت کرده است و چون روز قیامت شود، زائران را با امامان ما اهل بیت خواهند یافت و زائران فرزندم علی [بن موسی] درجاتشان بالاتر و زندگانی [معنوی آنان] نزدیک تر است».[۸]
۴. فضال روایت کرده که از علی بن موسی الرضا (ع) شنیدم که شخصی نزد وی آمد و به آن حضرت گفت: «ای فرزند رسول خدا! پیامبر را در خواب دیدم که به من فرمود: چگونه خواهید بود، آنگاه پاره تن من در سرزمین شما مدفون و گوشت بدنم در آنجا پنهان شود و از امانت من چگونه محافظت خواهید کرد؟»
امام رضا (ع) در پاسخ فرمود: «من آن شخصی هستم که در سرزمین شما دفن خواهد شد! من پاره تن رسول خدا (ص) و همان امانتی هستم که هر شخصی اگر با معرفت و شناخت به حق من و اطاعت و پیروی از من زیارتم نماید، من و پدرانم شفیعان او در روز قیامت خواهیم بود و کسی که ما شفیع او باشیم، نجات خواهد یافت، هر چند گناهان وی به اندازه گناهان جن و انس باشد!».[۹]
۵. جوینی نیز با سند خود از حاکم نیشابوری آورده که علی بن موسی الرضا (ع) فرمود: «من کشته شده با زهر و مدفون شده در سرزمین غریب هستم. این را به سفارشی که پدرم از پدرش از نیاکانش از علی (ع) از رسول خدا (ص) به من نموده اند، من می دانم. آگاه باشید! هر کس مرا در غربتم زیارت کند، من و پدرانم شفیعان او در روز قیامت خواهیم بود و هر کس ما شفیعان او باشیم، نجات می یابد. هر چند گناهان جِن و اِنس را داشته باشد».[۱۰]
آنگاه جوینی پس از نقل چندین روایت این گونه اظهار می دارد: «چه کرامتی؟ کرامتی نورانی و بشارتی برای محو و پوشانندگی از زشتی ها و گناهان!»[۱۱] این سخن جوینی نشان می دهد که زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت سبب آمرزش گناهان و از بین رفتن زشتی ها و پلیدی های نفس آدمی می شود.
۶. همچنین جوینی به نقل از حاکم نیشابوری آورده است که امام رضا (ع) فرمود: «کسی که به زیارت من بیاید، من نیز روز قیامت در سه جایگاه به فریاد او خواهم رسید: زمانی که نامه های اعمال را به دست راست و چپ می دهند و هنگام عبور و گذر از پُل صراط و هنگامی که اعمال را در کفه ترازو قرار می دهند».[۱۲]
نقل این قبیل احادیث در منابع اهل سنت بیانگر محبت آنان به اهل بیت (ع) است. بدون شک اهمیت زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت را نیز می توان ناشی از همین محبت به خاندان پیامبر (ص) دانست.
۷. جوینی در روایتی دیگر از امام رضا (ع) چنین نقل می کند: «برای زیارت هیچ قبری بار سفر نبندید، مگر برای زیارت آرامگاه های ما، آگاه باشید که من ظالمانه به وسیله زهر کشته و در جایی دور از مدینه دفن خواهم شد. پس هر کس برای زیارتم بار سفر ببندد، دعایش به اجابت خواهد رسید، و گناهانش آمرزیده می شود».[۱۳]
بنابر این روایت زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت امری مستحب و ارزشمند تلقی می شود که موجبات رهایی انسان از آتش دوزخ و همچنین برآورده شدن حاجات را می گردد.
۸. قندوزی نیز در ماجرای ولایت عهدی امام رضا (ع) نقل کرده است که آن حضرت خطاب به مأمون فرمود: «به خدا سوگند! پدرم برای من از پدرانش از رسول خدا (ص) روایت کرده اند که من پیش از تو، مظلومانه از دنیا می روم، فرشتگان آسمان و زمین بر من می گریند و در سرزمین غریب به خاک سپرده می شوم».[۱۴]
در این روایت گرچه به طور مستقیم به زیارت اما هشتم (ع) اشاره نشده است، اما از آنجا که طبق این روایت فرشتگان آسمان و زمین بر امام رضا (ع) می گریند، می توان نتیجه گرفت که عزاداری و گریه برای آن حضرت و زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت امری مشرکانه و بدعت آمیز تلقی نمی شود.
۹. جوینی با سند خود از امام جواد (ع) نقل کرده است که فرمود: «هر کس مزار پدرم را زیارت کند، پروردگار گناهان گذشته و آینده اش را می آمرزد و چون روز قیامت شود، برای او جایگاهی در برابر جایگاه رسول خدا صقرار می دهند تا هنگامی که خداوند به حساب همه بندگانش رسیدگی کند».[۱۵]
۱۰. حاکم نیشابوری نیز با سند خود از صَقر بن دلف نقل کرده است که از امام هادی(ع) شنیدم می فرمود:
«هر کس حاجتی دارد، به زیارت قبر جدم رضا (ع) به طوس برود. ابتدا غسل کند، سپس بالای سرِ وی دو رکعت نماز بخواند و حاجت خویش را در قنوت نمازش از خداوند بخواهد، که بر آورده خواهد شد. البته به شرطی که حاجت وی (درخواست) گناه یا قطع صله رحم نباشد. مکانی که وی در آنجا دفن شده، قطعه ای از بهشت است. هر مؤمنی که او را زیارت نماید، خداوند وی را از آتش دوزخ نجات می دهد و داخل بهشت می گرداند.»[۱۶]
از مجموعه این احادیث روشن می شود که زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت امری مستحب و شایسته است که سبب آمرزش گناهان، رهایی از آتش دوزخ، برآورده شدن حاجات و هم نشینی با پیامبر (ص) می شود. به همین علت است که از گذشته تا کنون همواره بسیاری از مسلمانان سنی مذهب برای زیارت قبر امام هشتم (ع) به سوی خراسان رهسپار می شوند.
زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت بر اساس سخن و رفتار بزرگان اهل سنت
علمای وهابیت مخالف توسل و تبرک به قبر اولیای الهی و دعا نزد قبر ولی هستند درحالی که علمای اهل سنت برای توسل و تبرک و برآورده شدن حاجت خودشان به زیارت قبر اولیای الهی می رفتند تا خداوند دعای آن ها را به اجابت برساند. بسیاری از علمای اهل سنت به زیارت قبر امام رضا (ع) می رفتند تا توسل و تبرک به این ولی خداوند داشته باشند و برخی دیگر زیارت قبر امام رضا (ع) به وسیله مردم را متذکر شدند. از باب نمونه به چند مورد اشاره می شود.
۱. ابن حجر عسقلانی در «تهذیب التهذیب» از حاکم نیشابوری در خصوص زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت و توسط علمایی این مذهب همچون ابن خزیمه و ابو علی و دیگر بزرگان اهل سنت چنین نقل کرده و می نویسد:
«از محمّد بن مؤمل بن حسن بن عیسی شنیدم که می گفت: همراه ابی بکر بن خُزَیْمه امام اهل حدیث و همتراز او ابو علی ثقفی و جمع زیاد و کثیری از بزرگان و مشایخمان به زیارت قبر علی بن موسی الرضا (ع)، در طوس رفتیم. محمّد بن مؤمل گفت: ابن خزیمه، چنان در برابر بارگاه آن حضرت، تعظیم و کرنش و تضرع (گریه زاری) می کرد که حیرت زده شدیم.»[۱۷]
علاوه بر ابن خزیمه و آن مشایخ این تواضع و تعظیم و تضرع نزد قبر امام رضا (ع) مورد تایید حاکم نیشابوری و ابن حجر عسقلانی است و آنها بعد از نقل این حکایت نگفتند چنین عملی شرک یا بدعت است. بنابراین زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت امری ارزشمند تلقی می شود که از سوی بزرگان این مذهب مورد توجه قرار می گیرد.
۲. ابن حبان درباره زیارت و نحوه حاجت خواستن خود از قبر امام رضا (ع) می نویسد:
«قبر امام رضا (ع) در سناباد خراسان واقع شده است. من این قبر را دفعات زیادی زیارت کرده ام، و موقعی که در طوس مقیم بودم، هر سختی و شدتی که به من روی می آورد، قبر علی بن موسی الرضا (ع) را زیارت می کردم و دعا می نمودم خدا آن را رفع کند، دعایم مستجاب می شد و خدا آن سختی را از من رفع می کرد و دعایم را مستجاب می نمود. این چیزی است که من بارها آن را تجربه کرده ام. خدایا ما را با محبت مصطفی و اهل بیت او (ع) بمیراند.»[۱۸]
ابن حبان که از بزرگان اهل سنت است خود اعتراف می کند که بارها برای زیارت به مشهد آمده و این بیانگر اهمیت بالای زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت است که بزرگانی از آنها چون ابن حبان بارها مشکلات خود را با توسل به امام هشتم (ع) برطرف می کند.
۳. حاکم نیشابوری از محمد بن علی بن سهل شافعی نقل می کند: «هیچ امر مهم دینی و دنیایی برای من روی نداد که به بارگاه امام رضا (ع) برای آن حاجت رفتم و نزد قبرش خدا را خواندم جز آن که آن حاجت روا شد و خداوند مرا از آن امر مهم رهانید. سپس ابوالحسن گفت: و این عادتم شده که به آن در تمام اموری که بدان ها دچار می شوم بروم چرا که آن نزدم آزموده شده است.»[۱۹]
این که عادت علمای اهل سنت مثل علی بن سهل شافعی رجوع به قبر امام هشتم (ع) و استعانت از آن حضرت بوده است نشان می دهد زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت به هیچ عنوان امری بدعت آمیز و شرک آلوده نمی باشد و توسل به آن حضرت امری مستحب و بسیار ارزشمند تلقی می شود.
۴. حاکم نیشابوری همچنین داستانی از شفا یافتن خود به وسیله امام رضا (ع) نقل می کند. او می گوید: «خداوند مرا از کرامات تربتش (امام رضا (ع)) بهترین کرامت را شناساند، از جمله آنکه من دچار بیماری خشکی مفاصل بودم و جز با مشقت نمی توانستم حرکت کنم. بنابراین بیرون آمدم و زیارتش کردم و با دو کفش کرباسی به نوغان بازگشتم صبح که در نوغان بودم تمام آن درد رفت و تندرست به نیشابور بازگشتم.»[۲۰]
بنابراین بزرگان اهل سنت نه تنها به زیارت امام رضا (ع) می رفتند بلکه زیارت و توسل به آن حضرت را عامل شفاء یافتن بیماری های خود می دانستند. این موضوع بدون شک اهمیت و مقام بالای زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت را به اثبات می رساند.
۵. حاکم نیشابوری همچنین درباره توسل ابا الحسین بن ابی بکر می نویسد: «از ابوالحسین بن ابوبکر فقیه شنیدم که می گفت: خداوند هر دعایی که در مرقد امام رضا (ع) کردم اجابت کرد، حتی از خدا خواستم فرزندی به من عنایت کند که بعد از ناامیدی، فرزندی برایم روزی کرد.»[۲۱]
۶. ذهبی از بزرگان اهل سنت درباره زیارت امام رضا (ع) در زمان خود می نویسد: «برای علی بن موسی (ع) درطوس زیارتگاهی است که مردم به قصد زیارت درآنجا حضور می یابند.»[۲۲] شبیه همین تعبیر را صَفدی از دیگر علمای اهل سنت نیز دارد.[۲۳] ذهبی در کتاب دیگرش «العِبَر» می نویسد: «برای امام رضا (ع) بارگاه بزرگی در طوس است و زیارت می شود.»[۲۴] این گفته ها نیز نشان می دهد که زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت از زمان های قدیم امری مقبول و رایج بوده است.
ابن عماد حنبلی نیز در مورد رواج زیارت امام رضا (ع) در زمان خود می نویسد: «امام على بن موسى الرضا ابوالحسن حسینى (ع) که در طوس مدفون است و قبر ایشان بسیار بزرگ و وسیع است و محل زیارت زائران است.»[۲۵]
جمع بندی
برخلاف نگرش غلطی که امروزه از سوی وهابیت ترویج شود، علمای اهل سنت مخالفتی با زیارت قبر اولیای الهی ندارند. زیارت امام رضا در نگاه اهل سنت، نه تنها امری بدعت آمیز و شرک آلود به شمار نمی آید بلکه بر اساس احادیث مختلفی که در منابع آنان آمده و همچنین رفتار و عمل بزرگانشان، سبب آمرزش گناهان، نزدیکی به خداوند و برآورده شدن حاجات می باشد.
پی نوشت ها
[۱] ابن الحاج عبدری، المدخل، ج۱، ص۳۹۰.
[۲] ابن الحاج عبدری، المدخل، ج۱، ص۲۵۹.
[۳] نَوَوی، المجموع، ج۵، ص۳۱۰ و ۳۱۱.
[۴] حصنی دمشقی، دفع الشبهه، ص۱۸۱.
[۵] سمعانی، الانساب، ج۵، ص۴۰۶.
[۶] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۱۸۸.
[۷] قندوزی، ینابیع الموده، ج۲، ص۳۴۱.
[۸] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۱۹۴.
[۹] خواند میر، تاریخ حبیب السیر، ج۲، ص۸۶.
[۱۰] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۱۹۲.
[۱۱] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۱۹۲.
[۱۲] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۱۹۵.
[۱۳] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۲۱۸.
[۱۴] قندوزی، ینابیع الموده، ج۳، ص۱۶۷.
[۱۵] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۱۹۵.
[۱۶] حموی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ۱۹۵.
[۱۷] ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج۷، ص۳۸۸.
[۱۸] ابن حبان دارمی، الثقات، ج۸، ص۴۵۷.
[۱۹] حمویی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۲۲۰.
[۲۰] حمویی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۲۲۰.
[۲۱] حمویی جوینی، فرائد السمطین، ج۲، ص۲۲۰.
[۲۲] ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۳۹۳.
[۲۳] صفدی، الوافی، ج۲۲، ص۱۵۵.
[۲۴] ذهبی، العبر، ج۱، ص۲۶۶.
[۲۵] حنبلی، شذرات الذهب، ج۳، ص۱۴.
منابع
ابن الحاج عبدری، محمد بن محمد، المدخل، مصر ـ قاهره، مکتبه دار التراث، بی تا.
ابن حبان دارمی، محمّد، الثقات، هند، دائره المعارف العثمانیه بحیدر آباد، چاپ اوّل، ۱۳۹۳ق.
ابن حجر عسقلانى، احمد، تهذیب التهذیب، هند، مطبعه دائره المعارف النظامیه، چاپ اوّل، ۱۳۲۶ق.
حُصنی دمشقی، ابوبکر بن محمد، دفع الشبهه، مصر ـ قاهره، دار إحیاء الکتاب العربی، بی تا.
حمّویی جوینی، ابراهیم بن سعد الدین، فرائد السمطین فی فضائل المرتضى و البتول و السبطین و الأئمه من ذریتهم علیهم السلام، بیروت، مؤسسه المحمود، چاپ اوّل، ۱۴۰۰ق.
حنبلی، عبد الحی بن أحمد بن محمد، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
ذهبی، محمّد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، چاپ سوّم، ۱۴۰۵ق.
ذهبی، محمّد بن احمد، العبر فی خبر من غبر، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی تا.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، هند ـ حیدر آباد، مطبعه مجلس دائره المعارف العثمانیه، ۱۳۸۲ق.
قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع الموده لذوی القربی، قم، منظمه الاوقاف و الشؤون الخیریه دارالاسوه للطباعه و النشر، ۱۴۲۲ق.
نَوَوی، یحیی بن شرف، المجموع شرح المهذب، بیروت، دارالفکر، بی تا.
منابع اقتباس
اصغری نژاد، اهل سنت و زیارت، مجله زیارت، ش ۲۱، ۱۳۹۳، ص۶۴ـ۵۰.
عبدالله زاده، سید مصطفی، زیارت، توسل و تبرک به قبر امام رضا (ع) از دیدگاه اهل سنت، پایگاه جامع اطلاع رسانی امامت
