نماز مستحبی عید غدیر یکی از اعمال روز عید غدیر به شمار می آید که ثواب بسیاری برای آن نقل شده است؛ به گونه ای که هیچ اختلافی در اصل مستحب بودن نماز عید غدیر وجود ندارد؛ اما از گذشته تا کنون میان فقها اختلافی وجود دارد مبنی بر اینکه آیا می توان این نماز را به صورت جماعت اقامه نمود یا خیر؟ بنابراین لازم است دلایل هر یک از دو نظریه مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد.
اقسام نماز به اعتبار جماعت و فرادا
-
نمازهایی که فقط به صورت فرادا خوانده می شوند.
علمای شیعه معتقدند: نماز مستحبی را نمی توان به صورت جماعت به جا آورد؛ مگر نماز هایی که از ذیل این حکم خارج شده اند؛ مانند نماز مستحبی عید غدیر، نماز استسقاء، نمازهای جمعه و عیدین (در ایام غیبت امام به نظر کسانی که قائلند که نماز جمعه در عصر غیبت واجب نیست.)[1]
-
نمازهایی که فقط به صورت جماعت خوانده می شوند.
علامه حلی معتقد است؛ جماعت خواندن نماز واجب نیست مگر در نماز جمعه و عید فطر و قربان آن هم در صورتی که شرایط اقامه آن فراهم شود؛ و برای این حکم ادعای اجماع فقهای امامیه نموده است.[2]
آیت الله العظمی سبحانی 9 موضع را برای وجوب نماز جماعت بر شمرده اند.[3]
-
نمازهایی که قابلیت فرادا و جماعت خواندن را دارند
همه نمازهای یومیه و نماز هایی که بر انسان واجب است را می توان به جماعت خواند به استثناء مواردی که در قسم قبل گذشت که به جماعت خواندن واجب است.[4] همچنین نماز استسقاء و نماز مستحبی عید غدیر (بنابر نظر قائلین به جواز)
ادله قائلین به عدم جواز جماعت خواندن نمازهای مستحبی
بسیاری از علمای امامیه قائلند بر اینکه نماز مستحبی را نمی توان به جماعت اقامه نمود و برای این فتوا به روایاتی استدلال می کنند.
اما نکته قابل توجه این است این روایات از نظر سندی دچار خلل هایی هستند اما قائلین به عدم جواز معتقدند ضعف سند این روایات بواسطه عمل علمای امامیه به آن و نیز مخالفت این فتوا با عامه، جبران شده و بدین سبب، این روایات قابل استناد هستند.
روایت اول
«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِأَسَانِيدِهِ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ اَلْفُضَيْلِ : أَنَّهُمْ سَأَلُوا أَبَا جَعْفَرٍ الْبَاقِرَ (ع)وَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ (ع)، عَنِ الصَّلاَةِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ نَافِلَةً بِاللَّيْلِ فِي جَمَاعَةٍ فَقَالاَ ….. قَالَ رسول الله أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الصَّلاَةَ بِاللَّيْلِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ، مِنَ النَّافِلَةِ فِي جَمَاعَةٍ بِدْعَةٌ وَ صَلاَةَ الضُّحَى بِدْعَةٌ أَلاَ فَلاَ تَجَمَّعُوا لَيْلاً فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لِصَلاَةِ اللَّيْلِ وَ لاَ تُصَلُّوا صَلاَةَ الضُّحَى فَإِنَّ تِلْكَ مَعْصِيَةٌ أَلاَ وَ إِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلاَلَةٌ وَ كُلَّ ضَلاَلَةٍ سَبِيلُهَا إِلَى النَّارِ ثُمَّ نَزَلَ وَ هُوَ يَقُولُ قَلِيلٌ فِي سُنَّةٍ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ فِي بِدْعَةٍ»[5]
(زراره، و محمّد بن مسلم، و فضيل از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) در باره نماز نافله شب در ماه رمضان به صورت جماعت سؤال كردند، آن دو امام فرمودند: پيامبر (ص) چون نماز عشا را بجا مىآورد، به سوى منزل خود مىرفت، و آنگاه در آخر شب به سوى مسجد روان مى شد، و به نماز مىايستاد، پس در نخستين شب از ماه رمضان به مسجد مىرفت، تا بنا بر سنّت پيشين نماز بگزارد، پس مردم پشت سرش صف بستند، در اين هنگام پيامبر (ص) از جلو ايشان به خانهاش فرار كرد، و ايشان را بر جاى گذاشت، ولى مردم تا سه شب چنين كردند. پس پيامبر (ص) در روز سوّم به منبر برآمد، و پس از حمد و ثناى خدا فرمود: «اى مردمان! نماز نافله در شب ماه رمضان به صورت جماعت بدعت است، و نماز ضحى (يعنى هنگامى كه آفتاب در سطح زمين فراگير شود) بدعت است، آگاه باشيد كه شبانگاه در ماه رمضان براى نماز شب اجتماع مكنيد، و نماز ضحى را بجا مىآوريد؛ زيرا كه آن معصيت است، آگاه باشيد كه هر بدعتى گمراهى است، و هر گمراهى راهش به سوى آتش دوزخ است؛ سپس از منبر به زير آمد، در حالى كه مي گفت: كار كمى در مسير سنّت از كار بسيار در مسير بدعت بهتر است.)[6]
بررسی سند و دلالت روایت
این روایت از نظر سندی هیچگونه ضعفی ندارد؛ زیرا سند شیخ صدوق به زراره، سندی قوی و بدون اشکال است.[7] [8]
قائلین به عدم جواز جماعت خواندن نماز مستحبی به این روایت استدلال می کنند به این بیان که درست است، ظاهر روایت در بدو نظر دلالت دارد بر عدم جواب جماعت خواندن نماز نافله ماه رمضان اما با دقت در این روایت می توان یافت که روایت مشتمل بر استدلال بر عدم جوان جماعت خواندن همه نمازهای مستحبی می باشد.
صغری: نماز شب های ماه رمضان، یک نماز مستحبی است که برخی آن را به جماعت می خوانند.
کبری: جماعت خواندن نماز مستحبی بدعت است.
نتیجه: پس جماعت خواندن نماز شب های ماه رمضان بدعت است[9]
با دقت در کبرای استدلال روشن می شود که پیامبر در حال بیان این است که نماز مستحبی را نمی توان به جماعت خواند؛ و یکی از اقسام نمازهای مستحبی نماز شب های ماه مبارک رمضان است.
اما در مقابل قائلین به جواز جماعت خواندن نماز مستحبی معتقدند این روایت نمی تواند همه نمازهای مستحبی را شامل شود و فقط مختص به نماز شب های ماه رمضان است.[10]
روایت دوم
محمد بن الحسن باسناده عن عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ الْمَدَائِنِيِّ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي رَمَضَانَ فِي الْمَسَاجِدِ قَالَ لَمَّا قَدِمَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع الْكُوفَةَ أَمَرَ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ ع أَنْ يُنَادِيَ فِي النَّاسِ لَا صَلَاةَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فِي الْمَسَاجِدِ جَمَاعَةً فَنَادَى فِي النَّاسِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ع بِمَا أَمَرَهُ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع فَلَمَّا سَمِعَ النَّاسُ مَقَالَةَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ صَاحُوا وَا عُمَرَاهْ وَا عُمَرَاهْ فَلَمَّا رَجَعَ الْحَسَنُ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ لَهُ مَا هَذَا الصَّوْتُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ النَّاسُ يَصِيحُونَ وَا عُمَرَاهْ وَا عُمَرَاهْ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع قُلْ لَهُمْ صَلُّوا.[11]
(عمار ساباطی می گوید: از امام صادق (ع) سوال کردم در رابطه با نماز (مستحب) در ماه رمضان؛ امام فرمود: زمانی که امیرالمومنین (ع) وارد کوفه شد؛ به حسن بن علی (ع) امر فرمود تا بین مردم ندا دهد که نماز (مستحب) ماه رمضان در مساجد به صورت جماعت جایز نیست؛ سپس حسن بن علی (ع) در میان مردم ندا داد به آنچه امیرالمومنین فرمان داده بودند؛ وقتی مردم شنیدند کلام حسن بن علی (ع) را، مردم فریاد زندند «وا عمراه، وا عمراه» وقتی حسن بن علی، به سمت امام علی (ع) بازگشت و واقعه را توضیح داد؛ امیرالمومنین (ع) فرمودند: به مردم بگو نمازشان را بخوانند.)
بررسی سند و دلالت روایت
در سند این روایت خللی وجود ندارد زیرا دو طریق از شیخ طوسی به علی بن حسن بن فضال نقل شده است که هر دو طریق به شهادت آیت الله خویی و اردبیلی صحیح بوده و خللی در آن وجود ندارد.[12]
شیخ طوسی معتقد است: امیرالمومنین (ع) در این روایت جماعت خواندن این نماز را نفی کرد نه اصل نماز شب های ماه رمضان را.[13] صاحب جواهر و آیت الله العظمی سبحانی نیز معتقدند که این روایت در حال صدور حکم عدم جواز جماعت خواندن نمازهای مستحب است نه صرف نماز شب های ماه رمضان.[14] [15]
روایت سوم
«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ ابان بن ابی عیاش عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلاَلِيِّ قَالَ خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (ع)فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ صَلَّى عَلَى النَّبِيِّ (ص) ثُمَّ قَالَ …. وَ اللَّهِ لَقَدْ أَمَرْتُ النَّاسَ أَنْ لَا يَجْتَمِعُوا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَّا فِيفَرِيضَةٍ وَ أَعْلَمْتُهُمْ أَنَّ اجْتِمَاعَهُمْ فِي النَّوَافِلِ بِدْعَةٌ فَتَنَادَى بَعْضُ أَهْلِ عَسْكَرِي مِمَّنْ يُقَاتِلُ مَعِي يَا أَهْلَ الْإِسْلَامِ غُيِّرَتْ سُنَّةُ عُمَرَ يَنْهَانَا عَنِ الصَّلَاةِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ تَطَوُّعا …»( امیرالمومنین (ع) در خطبه ای می فرمایند: و اللّه كه اگر أمر كنم مردمان را كه در شهر رمضان بغير نماز فريضه در نافله اجتماع نكنند و آنچه مذكور شد معمول گردانم بعض لشكريان من كه سابقا همراه من می جنگیدند، فریاد بر می آورند كه أمير المؤمنين على (ع) طريق اسلام را تبديل و سنّت عمر را تغيير داد ما را منع نمود كه در ماه رمضان نماز به جماعت بگذاريم)
بررسی سند و دلالت روایت
سند این روایت به علت وجود ابان ابی عیاش ضعیف شمرده می شود اگر چه برخی از رجالیون سعی در توثیق ابان داشته اند[16] اما مشهور علمای رجال این شخص را ضعیف در نقل روایت می دانند و لکن شخصیت اعتقادی او را تایید می کنند.[17]
از فراز «أَنَّ اجْتِمَاعَهُمْ فِي النَّوَافِلِ بِدْعَةٌ» چنین استفاده می شود که مطلق نوافل، اعم از نوافل ماه رمضان و غیر ماه رمضان را نمی توان به صورت جماعت اقامه نمود. ضمن اینکه ضعف در سند این حدیث با نقل مضمون آن در روایات دیگر، نشانگر صحت محتوای این روایت است.
روایات دیگری نیز با این مضمون نقل شده است که به دلیل اختصار در این مقام ذکر نمی گردد.[18][19][20]
ادله قائلین به جواز جماعت خواندن نمازهای مستحب
روایت اول
«أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلِّ بِأَهْلِكَ فِي رَمَضَانَ الْفَرِيضَةَ وَ النَّافِلَةَ فَإِنِّي أَفْعَلُه»[21] (امام صادق (ع) می فرمایند: با خانواده ات نمازهای جماعت و مستحب ماه رمضان را بخوان، من هم همین کار را می کنم»
بررسی سند و دلالت روایت
سند این روایت صحیح است و اشکالی در آن وجود ندارد.[22]
قائلین به جواز جماعت خواندن نمازهای مستحب از این روایت استفاده کرده و می گویند: این روایت ظهور دارد در اینکه نمازهای واجب و مستحب ماه رمضان را می توان به صورت جماعت خواند.[23]
در پاسخ استدلال به این روایت چنین گفته شده است: ظاهر روایت بر جواز اصل خواندن نوافل ماه رمضان دلالت دارد؛ این نظر با شهرت فتوایی اهل بیت (ع) بر جایز نبودن جماعت در نماز مستحبی و نیز بدعت خواندن آن، تقویت می شود.[24] ضمن اینکه برخی این روایت را حمل بر تقیه نموده اند.[25]
روایت دوم
«مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ الْعَيَّاشِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرْأَةِ هَلْ تَؤُمُّ النِّسَاءَ قَالَ تَؤُمُّهُنَّ فِي النَّافِلَةِ فَأَمَّا فِي الْمَكْتُوبَة فلا»[26] (هشام بن سالم از امام صادق سوال می کند درباره اینکه آیا زنان می توانند، امام جماعت زنان شوند؟ امام فرمودند: در نمازهای مستحبی می توانند، اما در نمازهای واجب خیر.)
بررسی سند و دلالت روایت
اشکالی در سند روایت وجود ندارد و اسناد آن صحیح است.[27]
قائلین به جواز جماعت خواندن نماز مستحبی معتقدند وقتی امام معصوم، امامت زنان در نمازهای مستحبی به صورت جماعت را جایز دانسته است پس به طریق اولی این امامت بر مردان هم جایز است؛ و این به صورت ضمنی بر جواز جماعت خواندن نماز مستحبی نیز دلالت دارد.
اما در مقابل قائلین به عدم جواز، می گویند: وقتی روایات صریحی بر عدم جواز جماعت خواندن نماز مستحبی داریم پس باید این روایت را چنین معنا کنیم که مکتوبه و نافله، وصف جماعت هستند نه وصف نماز؛ پس منظور امام معصوم از جواز امامت زنان در مستحب، نمازهای واجبی است که به صورت روزانه خوانده می شود و جماعت خواندن آن هم مستحب است؛ اما منظور از عدم جواز امامت زنان در نمازهای واجب، نمازهای جماعتی است که فقط به صورت جماعت اقامه می شود و آن نماز جمعه و نماز عید فطر و قربان است و اتفاق علمای شیعه بر این مطلب می باشد که زنان نمی توانند در این سه نماز، امام جماعت شوند.[28][29]
استثنا شدن برخی از نمازهای مستحبی (مانند نماز مستحبی عید غدیر)
آنچه بین فقهای شیعه مسلّم است، اینکه برخی از نمازهای مستحب از ذیل نهی از جماعت خواندن نماز مستحبی خارج شده است؛ اما اختلاف فقها بر سر تعداد نمازهای استثنا شده می باشد.
نماز مستحبی عید غدیر
مشهور فقهای امامیه قائل به عدم جواز جماعت خواندن نماز مستحبی عید غدیر هستند اما برخی از فقها قائل به جواز هستند که تفصیل آن به این بیان است:
قائلین به جواز
از جمله قائلین به جواز جماعت خواندن نماز مستحبی عید غدیر می توان به شیخ مفید در المقنعه[30] الارشاد[31] آقا ضیاء عراقی در شرح تبصرة المتعلمین[32] ابوالصلاح حلبی در الکافی[33] علی بن محمد قمی در جامع الخلاف و الوفاق[34] محقق کرکی در رسائل[35] و کاشف الغطاء و سید عبد الهادی شیرازی و نیز سید محمدرضا موسوی گلپایگانی در تعلیقه خود بر عروة الوثقی[36] و . . . نام برد.
ادله قائلین به جواز
شیخ مفید معتقدند: پیامبر گرامی اسلام (ص) در روز غدیر قبل از زوال دو رکعت نماز خوانده و این سنت پیامبر باقی ماند[37]
دلیل ابو الصلاح حلبی سنت موکدی است که از پیامبر گرامی اسلام (ص) باقی مانده است.[38]
شهید اول نماز مستحبی عید غدیر را جزء استثنائات بدعت در جماعت خواندن نمازهای مستحبی می داند[39]
شهید ثانی بر جواز جماعت خواندن چنین استدلال می کند:
صغری: امام صادق (ع) می فرمایند: عید غدیر، بزرگترین عید خدا است.[40]
کبری: امام صادق (ع) می فرمایند: کسی که نمازهای عید را به جماعت و همراه با امام نخواند پس نمازش قضا ندارد.[41]
نتیجه: نماز مستحبی عید غدیر را باید به جماعت و همراه با امام اقامه نمود.[42]
دلیل قائلین به عدم جواز
در مقابل قائلین به عدم جواز جماعت خواندن نماز مستحبی عید غدیر قائلند: خروج از روایات ناهی از جماعت خواندن نماز مستحبی، امری مشکل است و نظر به حرمت جماعت خواندن نماز مستحبی عید غدیر اقوی است و نیز نماز دو رکعتی پیامبر (ص) در روز غدیر حمل بر نماز مسافر می شود.[43]
ظاهر روایاتی که امر به خواندن دو رکعت نماز مستحبی عید غدیر است، حمل بر نماز فرادا می شود و دلیلی بر جماعت خواند آن وجود ندارد.[44]
صاحب جواهر نیز معتقد است دلیلی بر مستحب بودن جماعت خواندن نماز مستحبی عید غدیر وجود ندارد.[45]
صاحب مهذب الاحکام قائل است بر اینکه دلیلی بر خروج از اطلاق بدعت بودن به جماعت خواندن نمازهای مستحبی وجود ندارد.[46]
نتیجه گیری
پس از بررسی ادله جماعت خواندن نماز مستحبی می توان نتیجه گرفت که اتفاق علمای امامیه بر عدم جواز جماعت خواندن نماز مستحبی است مگر آن نمازهایی که از ذیل این ادله استثناء شده باشند؛ مانند نماز استسقاء یا نماز مستحبی عید غدیر، در مقابل جمع زیادی نیز قائلند نماز مستحبی عید غدیر به صورت جماعت تشریع نشده است.
پی نوشت ها
[1] سبحانی، أحکام صلاة الجماعة، ص34
[2] علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ج4، ص228
[3] سبحانی، أحکام صلاة الجماعة، ص23
[4] سبحانی، أحکام صلاة الجماعة، ص16
[5] شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج2، ص137
[6] غفاری، ترجمه من لا يحضره الفقيه، ج2، ص 476
[7] اردبیلی، جامع الرواه، ج۲، ص۵۳۴
[8] حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ص۴۳۷.
[9] سبحانی، أحکام صلاة الجماعة، ص36
[10] موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ج4، ص315
[11] شیخ طوسی، تهذيب الأحكام، ج3، ص57
[12] اردبیلی، جامع الرواه، ج۲، ص۴۸۶ – خویی، معجم رجال الحدیث، ج۶، ص۵۴
[13] شیخ طوسی، التهذيب، ج3، باب فضل شهر رمضان، حديث 30
[14] اصفهانی، جواهر الکلام، ج ۷، ص ۱۰۵
[15] سبحانی، أحکام صلاة الجماعة، ص۳۷
[16] مامقانی، تنقیح المقال، ج۳، ص۷۰
[17] طوسی، رجال طوسی، ج۱، ص۱۰۶
[18] حر عاملی، الوسائل، ج 5، الباب 10 من أبواب نافلة شهر رمضان، الحديث 2.
[19] حر عاملی، الوسائل، ج 5، الباب 10 من أبواب نافلة شهر رمضان، الحديث 5
[20] حر عاملی، الوسائل، ج 5، الباب 20 من أبواب صلاة الجماعة، الحديث 5
[21] شیخ طوسی، تهذيب الأحكام،ج3، ص 248
[22] مجلسی، ملاذ الاخیار، ج5، ص505
[23] نراقی، مستند الشیعه، ج8، ص16
[24] سبحانی، احکام الصلاة الجماعة، ص39
[25] مجلسی، ملاذ الاخیار، ج5، ص505
[26] شیخ طوسی، تهذيب الأحكام، ج3، ص 205
[27] مجلسی، ملاذ الاخیار، ج5، ص5379
[28] سبحانی، احکام الصلاة الجماعة، ص40
[29] بحرانی، الحدائق الناظرة، ج11، ص187
[30] شیخ مفید، المقنعه، ص203
[31] شیخ مفید، الارشاد، ج1، ص176
[32] عراقی، شرح تبصرة المتعلمین، ج2، ص201
[33] حلبی، الکافی فی الفقه، ص160
[34] قمی، جامع الخلاف و الوفاق، ص119
[35] محقق کرکی، رسائل، ج1، ص135
[36] یزدی، العروة الوثقی، ج۳، ص۱۱۵
[37] شیخ مفید، المقنعه، ص203
[38] حلبی، الکافی فی الفقه، ص160
[39] شهید اول، اللمعة الدمشقیه، ص48
[40] حر عاملی، وسائل الشیعه، ج7، ص4
[41] حر عاملی،وسائل الشیعه، ج5، ص3
[42] شهید ثانی، اللمعه الدمشقیه، ج1، ص31
[43] سبحانی، احکام صلاة الجماعة، ص41
[44] تبریزی، تنقیح مبانی العروة، ج5، ص80
[45] اصفهانی، جواهر الکلام، ج6، ص541
[46] موسوی سبزواری، مهذب الاحکام، ج7، ص388
فهرست منابع
1- اردبیلی، محمدعلی، جامع الرواه و ازاحة الاشتباهات، بيروت، دار الأضواء، 1403ق
2- اصفهانی، محمدحسن، جواهر الکلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت، 1421ق
3- بحرانی، یوسف، الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1363ش
4- تبریزی، جواد، تنقیح مبانی العروة (الصلاة)، قم، دار الصديقة الشهيدة، 1431ق
5-حر عاملی، محمد، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة ، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1416ق
6- حلبی، ابوالصلاح، الکافی فی الفقه، اصفهان، مکتبة الإمام أميرالمؤمنين علي (ع)، بی تا
7- حلی، حسن، ترتيب خلاصة الأقوال في معرفة الرجال، مشهد، آستان قدس رضوی، 1381ش
8- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی نا، بی جا، بی تا
9- سبحانی، جعفر أحکام صلاة الجماعة، قم، مؤسسة الإمام الصادق ع، 1432ق
10- عاملی، محمد، اللمعة الدمشقیه فی فقه الامامیه، قم، مکتب الاعلام الاسلامي في الحوزة العلمية، 1430ق
11- عاملی، زین الدین، الروضة البهیة في شرح اللمعة الدمشقیة، بی نا، بی جا، بی تا
12- ابن بابویه قمی، محمد، من لا يحضره الفقيه، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1363ش
13- طوسی، محمد، تهذيب الاحکام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش
14- مفید، محمد، الارشاد، قم، كنگره شيخ مفيد، 1413ق
15- مفید، محمد، المقنعه، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1410ق
16- طوسی، محمد، رجال الطوسی، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1427ق
17- عراقی، ضیاءالدین، شرح تبصرة المتعلمین، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1414ق
18- حلی، حسن، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1414ق
19- غفاری، علی اکبر ترجمه من لا يحضره الفقيه، تهران، نشر صدوق، 1367ش
20- قمی، علی، جامع الخلاف و الوفاق بین الإمامیة و بین أئمة الحجاز و العراق، قم، زمينه سازان ظهور امام عصر (عج)، 1379ش
21- کلینی، محمد، الكافي، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1363ش
22- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، بی تا
23- مجلسی، محمدباقر، ملاذ الأخیار في فهم تهذیب الأخبار ، قم، کتابخانه عمومی حضرت آيت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، 1406ق
24- حلی، جعفر (محقق حلی)، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام ، قم، اسماعیلیان، 1408ق
25- کرکی، علی، رسائل المحقق الکرکی، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشي النجفي (ره)، 1409ق
26- موسوی سبزواری، عبدالاعلی، مهذب الأحکام في بیان الحلال و الحرام، قم، السید عبد الاعلی السبزواری، 1413ق
27- موسوی عاملی، محمد، مدارک الأحکام في شرح شرائع الإسلام، مشهد، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1411ق
28- نراقی، احمد، مستند الشیعة في أحکام الشریعة ، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1415ق
29- یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1409ق
منابع اقتباس: سبحانی، جعفر؛ احکام صلاة الجماعة؛ ص10 تا 45؛ پایان نامه غدیر، مشروعیت صلاة الغدیر(حسین اسلامی راد)؛ ص 34 تا 90
