در خلافت عثمان (سال ۲۵ق)۱از مناطق گوناگون خبر مى رسيد كه تازه مسلمانانِ غير عرب ، قرآن را با قرائت هاى مختلف مى خوانند .۲از جمله حذيفة بن يمان (از اصحاب سرّ رسول خدا(ص) و ياران امير مؤمنان عليه السلام)۳و سعيد بن عاص كه از جنگ ارمنستان باز مى گشتند ، خود ديدند كه مردم هر شهرى قرآن را با قرائتى مى خوانند و قرائت خود را از ديگر قرائت ها برتر مى دانند . از اين رو ، از عثمان خواستند براى جلوگيرى از اختلاف ، چاره اى بينديشد.۴منشأ اين قرائت ها ، مصحف هايى بودند كه برخى صحابه جمع آورى كرده بودند و با توجه به اعتبار و جايگاه اجتماعىِ گردآورندگان آنها ، در ميان مسلمانان جايگاهى ويژه پيدا كرده بودند .۵از اين رو عثمان پس از مشورت با صحابه برجسته، چاره كار را در اين ديد كه مصحف واحدى تهيه و نسخه بردارى كند و در اختيار مسلمانان قرار دهد و فرمان داد قرآنى را كه به دستور ابو بكر نوشته شده بود ، از حفصه دختر عمر به امانت گرفتند. ابتدا گروهى مركّب از : زيد بن ثابت، عبداللَّه بن زبير، سعيد بن عاص و عبد الرحمن بن حارث بن هشام را مأمور كرد تا نسخه هاى قرآن را بنويسند. عثمان دستور داد كه هرگاه اين گروه ، اختلافى پيدا كردند، مورد اختلاف را به زبان قريش بنويسند. سپس با توجه به برخى اعتراضات ، هفت نفر ديگر را به آنها افزود و رياست آنها را به ابىّ بن كعب سپرد. برخى گزارش ها نشان مى دهند كه اين انجمن، مصحف ابوبكر را اساس كار خود قرار داد؛ امّا از بررسى مصحف اُبَى و مقابله آنها با نوشته هاى بر جا مانده از زمان پيامبر خدا نيز غافل نماند و همين روش، راز موفقيت عثمان در توحيد مصاحف بود.۶برخى با استناد به قراين و شواهدى نه چندان استوار، ادّعا كرده اند كه گروه توحيد مصاحف، مصحف امام على عليه السلام را اساس كار خود قرار دادند۷و على عليه السلام نسخه اى از قرآن در اختيار داشته كه به فرمان پيامبر(ص) برخلاف ترتيب نزول ، تدوين شده بود و اين نسخه غير از مصحف على عليه السلام است كه گفته شده بر اساس ترتيب نزول بوده است.۸برخى اين گفته سيد بن طاوس را كه : «عثمان ، قرآن را طبق نظر امير مؤمنان عليه السلام جمع كرد» ،۹مؤيّد اين مطلب گرفته اند .۱۰هر چند پذيرش ادّعاى مذكور مشكل است، امّا به هر حال ، روند توحيد مصاحف ، مورد تأييد على عليه السلام بوده است .۱۱در نتيجه ، نسخه هايى از قرآن تهيه و به مراكز اصلى بلاد اسلامى فرستاده شد۱۲و عثمان ، نسخه موسوم به «اُمّ» يا «امام» را در مدينه نگه داشت.۱۳اين كار (توحيد مصاحف) ، مورد تأييد امير مؤمنان عليه السلام۱۴و ديگر صحابه بوده است.۱۵البته ابن مسعود ، احتمالاً به علت اين كه جوانى كم سال و بى تجربه چون زيد ، متولّى اين كار شده ، ناراحت بوده است .۱۶بنا بر اين ، عثمان ، تنها مردم را بر يك قرائتْ۱۷يا همه را بر يك مصحفْ۱۸جمع كرد تا از اختلاف جلوگيرى شود.
سير تاريخى توحيد مصاحف
به نظر مى رسد كه ارائه ديدگاهى قطعى در موضوع جمع قرآن ، به دليل متناقض بودن روايات ، ممكن نباشد . با اين حال ، با نگاهى جامع به مجموع روايات و گزارش هاى تاريخى مى توان گفت كه جمع قرآن ، در سه مرحله اتّفاق افتاده است:
۱. جمع آورى قرآن در زمان پيامبر(ص): در اين دوره ، قرآن در مدت ۲۳ سال به صورت پراكنده نازل مى شد و پيامبر خدا(ص) آن را با آرامى بر مسلمانان مى خواند و آنها آن را به حافظه مى سپردند. افزون بر اين ، پيامبر خدا(ص) براى نوشتن وحى قرآن ، شتاب مى كرد و به محض نزول هر آيه اى ، به كاتبان وحى فرمان مى داد آن را در جايگاهش قرار دهند و كتابت قرآن ، خيلى زود در همان دوران مكّه آغاز شد.۱۹به گزارش بخارى از بَراء، هنگام نزول آيه (لا يسْتَوِى القَاعِدُونَ مِنَ اَلمُؤْمنينَ) ،۲۰پيامبر(ص) زيد را فراخواند و فرمود كتف و دوات بياورد تا آن را بنويسد.۲۱پس كاتبان وحى، آنچه را بر پيامبر(ص) نازل شده بود ، در نوشت افزارهاى مختلف، نوشتند و زمانى كه وحى كامل شد و رحلت آن حضرت فرا رسيد ، همه قرآن در پيش روى آن حضرت و با نظارت كامل ايشان در صحيفه هايى متعدد نگاشته شده بود؛ ولى در يك مصحف ، ميان دوجلد ، گردآورى نشده بود.۲۲
۲. جمع آورى قرآن در زمان ابو بكر: وى صحيفه هاى پيش گفته قرآن را در يك مصحف ، جمع كرد و اين نخستين مصحف رسمى بود كه دستگاه خلافت ، آن را تدوين كرد و گر نه پيش از اين برخى از صحابه از جمله امير مؤمنان عليه السلام و ابن مسعود ، مصاحفى را تدوين كرده بودند.۲۳مصحف ابوبكر ، نزد او باقى ماند تا اين كه مرد و سپس به عمر و بعد از او به حفصه رسيد.۲۴
۳. جمع آورى قرآن در زمان عثمان: در اين زمان ، در پى اختلافاتى كه در مصاحف و به تبع آن در قرائت ها پيش آمده بود و خطرى كه از اين ناحيه احساس مى شد، عثمان ، پس از مشورت با صحابه چاره كار را در اين ديد كه مصحف واحدى فراهم كند و نسخه هايى از آن را در اختيار همه مسلمانان قرار دهد و اين كار انجام شد.۲۵
پی نوشت ها:
- المرشد الوجيز، ص ۵۸؛ مباحث فى علوم القرآن: ص ۸۳؛ تاريخ قرآن، راميار: ص ۴۳۵.
- ر.ك : فتح البارى: ج ۹ ص ۱۴؛ مناهل العرفان: ج ۱ ص ۱۸۴- ۱۸۵ ؛ تاريخ قرآن، معرفت: ص ۹۶-۹۹
- اختيار معرفة الرجال: ج ۱ ص ۱۵۹.
۴. المقنع: ص ۶؛ الإتقان فى علوم القرآن:ج ۱ ص ۱۵۹.
۵ . المحرر الوجيز: ج ۱ ص ۴۹.
۶ . تاريخ قرآن، راميار: ص ۴۲۱.
۷. تدوين القرآن: ص ۳۳۶-۳۳۸ .
۸ . تدوين القرآن: ص ۳۵۱-۳۵۲ .
۹. سعد السعود: ص ۲۷۸.
۱۰. كاوشى در جمع قرآن: ص ۸۹.
۱۱. المصاحف: ج ۱ ص ۱۷۶ -۱۷۷؛ قرآن در اسلام: ص ۱۶۵؛ مباحث فى علوم القرآن: ص ۸۴
۱۲. المقنع: ص ۹؛ تاريخ اليعقوبى: ج ۲ ص ۱۷۰؛ سعد السعود: ص ۲۷۸.
۱۳. مباحث فى علوم القرآن: ص ۸۴؛ قرآن در اسلام: ص ۱۶۴.
۱۴. سعد السعود: ص ۲۷۸؛ روح المعانى: ج ۱ ص ۴۳.
۱۵. غرائب القرآن: ج ۱ ص ۲۷.
۱۶ . المصاحف: ج ۱ ص ۱۸۹ – ۱۹۱؛ غرائب القرآن: ج ۱ ص ۲۷.
۱۷. روح المعانى: ج ۱ ص ۴۲-۴۳ ؛ تاريخ قرآن، معرفت: ص ۱۰۱-۱۰۸ .
۱۸. المقنع: ص ۷؛ المرشد الوجيز: ص ۷۱.
۱۹. الموسوعة القرآنية، ابيارى: ج ۱ ص ۳۵۲-۳۵۳.
- نساء : آيه ۹۵ .
۲۱. صحيح البخارى: ج ۵ ص ۱۸۳.
- الموسوعة القرآنية: ج ۱ ص ۳۵۴؛ معجم علوم القرآن: ص ۱۱۲-۱۱۳ .
- الموسوعة القرآنية: ج ۱ ص ۳۵۵.
- الموسوعة القرآنية: ج ۱ ص ۳۵۶؛ معجم علوم القرآن: ص ۱۱۵.
- معجم علوم القرآن: ص ۱۱۲ – ۱۱۸. نيز، ر.ك: الموسوعة القرآنية: ج ۱ ص ۳۰۴ – ۳۵۵ .
