بسترها و زمینه های مهجوریت قرآن با تکیه بر سخنان رهبر شهید

یکی از چالش های آسیب زا در مسیر رشد و بالندگی جوامع اسلامی، کم توجهی به کلام خدا و مهجوریت قرآن کریم است. قرآن بدون شک می تواند نقش بسیار موثری در تعالی فردی و اجتماعی مسلمانان ایفا کند. از همین رو شناخت بسترها و زمینه های مهجوریت قرآن در میان مسلمانان، امری ضروری است. رهبر شهید انقلاب، حضرت آیت الله خامنه ای (ره) به عنوان اندیشمندی قرآن شناس و رهبری آگاه به مشکلات جوامع مسلمان، بارها در سخنان خود به مهجوریت قرآن و بسترهای این موضوع پرداخته اند. در ادامه این مقاله به برخی از زمینه های مهجوریت قرآن با استناد به سخنان رهبر شهید اشاره می کنیم.

لزوم بازگشت به قرآن

رهبر شهید در بیانات مختلف و برای مخاطبان گوناگون، مسئله مهجوریت قرآن را مطرح نموده و لزوم بازگشت به قرآن کریم در همه زمینه ها را بازگو کرده اند؛ همچنین به زمینه های این مهجوریت در سخنانی کوتاه و گذرا اشاره نموده و از جمله فرموده اند: «… مشکل بزرگ مسلمانان دنیا دوری از قرآن است؛ علاج هم برگشت به قرآن است … . قرآن برای شناخت و معرفت است.[1] … می بایست علم قرآن … به عنوان یک علم و یک رشته در حوزه ها وجود داشته باشد … . این انزوای قرآن در حوزه های علمیه و عدم انس ما با قرآن برای ما خیلی مشکلات درست کرده است … . من یک وقت در سال های قبل از انقلاب در مشهد در درس تفسیر به طلبه ها می گفتم که ما از اول – بدان ایدک الله – تا وقتی که ورقه اجتهادمان را می گیریم می توانیم حتی یک بار به قرآن مراجعه نکنیم …؛ چون درس ما اصلاً از قرآن عبور نمی کند. متأسفانه حالا هم که نگاه می کنیم، می بینیم همین طور است …؛ قرآن از حوزه ما منزوی است.[2]

این قرآن، یک اقیانوس بی پایان است، خیلی حقایق است، نه خیلی، بلکه بیشتر حقایق عالم را که ما می توانیم از قرآن بفهمیم هنوز نفهمیده ایم.[3] این انزوای قرآن از حوزه های علمیه و عدم انس ما با قرآن برای ما خیلی مشکلات درست کرده است و بعد از این هم خواهد کرد و به ما تنگ نظری خواهد داد»[4].

بسترها و زمینه های مهجوریت قرآن

برای حل مشکل مهجوریت قرآن، باید به زمینه های پدید آمدن آن توجه کنیم. با بررسی این زمینه ها و تلاش برای برطرف کردن آن می توان از مهجوریت قرآن کاست و توجه به این کتاب الهی را در میان جامعه افزایش داد. از همین رو در ادامه، به برخی از ریشه های و زمینه های مهجوریت قرآن بر اساس سخنان شهید آیت الله خامنه ای اشاره می کنیم:

۱. فقدان تعامل فعال، سازنده و نقادانه با علوم بیگانگان

مطالعه گذشته علمی مسلمانان و وضعیت فعلی، ما را به زمینه های مهجوریت قرآن راهنمایی می کند. در گذشته وقتی مسلمانان با میراث فرهنگی و علمی تمدن های اطراف خود آشنا شدند، برخورد انفعالی نکردند. برخورد متفکرانه و تعامل سازنده با میراث علمی بیگانگان باعث شد که ابتدا دانش های مختلف را به خوبی ترجمه کنند و فراگیرند؛ آنگاه به نقادی پردازند و سپس آن ها را با مبانی، مواد و اهداف قرآنی بازسازی کنند و به دانش هایی بومی و اسلامی تبدیل نمایند.

متأسفانه بعد از دوره رنسانس، غالباً مسلمانان به ترجمه دانش های غربی بسنده کردند و گاه دچار غرب زدگی شدند تا جایی که خود را بی نیاز از دین و قرآن پنداشتند. عوامل مختلف دست به دست داد تا آنجا که برخی مسلمانان روشنفکر موضع ضد دینی بیگانگان را مو به مو ترجمه کردند و به خورد مسلمانان دادند. این داستان، سر درازی دارد و ما در اینجا در صدد تشریح و تفصیل آن نیستیم؛ اما به لحاظ این که در بیانات رهبر شهید به این جریانات اشارتی رفته است، لازم دیده شد به اختصار توضیح داده شود.

مسلمانان در گذشته با ره توشه قرآنی و معارف دینی، به سراغ علوم رفتند و لذا نه دچار غرب زدگی شدند، نه شرق زدگی و نه از این دانش ها دچار تزلزل گشتند؛ بلکه محتوای آن ها را با مواد و مبانی قرآنی و جهان بینی اسلامی سازگار نمودند و عمق بخشیدند؛ اما با گسستی که پس از دوره رنسانس و در دنیای جدید بین علم و دین پدید آمد و در جهان اسلام نیز تأثیر گذاشت، کم کم دانش قرآنی و اسلامی و تعهد دینی افرادی که با دنیای جدید و علوم نو آشنا شدند، به صفر گرایید. نگاه این افراد به دین – طابق النعل بالنعل – نگاه غربی ها به آن بود و در نتیجه بدون مطالعه قرآن و اسلام قضاوتی را درباره دین پذیرفتند که بیگانگان نسبت به دین خود داشتند. این گسست، باعث مهجوریت قرآن کریم به ویژه در عرصه های علمی شد.

از طرفی حوزه های علمیه نیز به لحاظ دوری از سیاست و انزوا از دنیای جدید، به علوم متداول حوزوی بسنده کردند و سایر علوم را که در گذشته حوزه ها پیشتاز بودند، به فراموشی سپرده، پنداشتند دانشگاه ها آن عرصه ها را پر کرده اند؛ از این رو مهجوریتی عظیم و اسفناک برای قرآن رقم خورد.

پیشگامی مسلمانان قرون اولیه و پس از نهضت ترجمه در جهان اسلام در دانش های گوناگون از جمله طب و ایجاد بیمارستان ها، داروسازی و علوم طبیعی، نجوم و ریاضیات، فیزیک، شیمی، فنون صنعتی، هیدرولیک، جغرافیا و جهانگردی، تاریخ نویسی، ملل و نحل، فلسفه و کلام و حکمت، تعلیم و تربیت، سیاست و علوم اجتماعی و اداری، هنر، عرفان، ادب و … شاهد بر تعامل فعال مسلمانان با علوم، فرهنگ و تمدن ها بوده است.[5]

رهبر شهید در بیانات مختلفی به آن پیشرفت ها و این عقبگردها به اجمال اشاره فرموده است؛ از جمله: «قرن نوزدهم که اوج تحقیقات علمی در عالم غرب می باشد، عبارت از قرن جدایی از دین و طرد دین از صحنه زندگی است. این تفکر در کشور ما هم اثر گذاشت و پایه اصلی دانشگاه ما بر مبنای غیردینی گذاشته شد. علما از دانشگاه روگردان شدند و دانشگاه هم از علما و حوزه های علمیه رو گردانیدند. این پدیده مرارت بار هم در حوزه علمیه و هم در دانشگاه ها سوء اثر گذاشت. در حوزه های علمیه سوء اثر گذاشت، زیرا علمای دین را صرفاً به مسائل ذهنی دینی و لا غیر محدود و محصور کرد و آن ها را از تحولات دنیای خارج بی خبر نگه داشت. پیشرفت های علم از نظر آن ها پوشیده ماند و روح تحول گرایی و ضرورت تحول در فقه اسلام و استنباط احکام دینی که همواره در تحولات عظیم جهانی، چنین تحولی در استنباط دین و فقه اسلام وجود داشته است و فقه برای رفع نیاز جامعه، مستند به قرآن و سنت است ـ در حوزه ها از بین رفت. حوزه ها از واقعیت زندگی و حوادث دنیای خارج و تحولات عظیمی که به وقوع می پیوست بی خبر ماندند … . مسائل اصلی فقه مثل جهاد و تشکیل حکومت و اقتصاد جوامع اسلامی و خلاصه فقه حکومتی منزوی و متروک و نسیاً منسیا شد … . این ضربه ای بود که به حوزه های علمیه وارد آمد.[6]

ریشه التقاط و وابستگی به مکتب های غلط و کم عمق در جامعه ما آن وقتی رویش پیدا کرد که اصول دین و معارف اسلامی در دست غیر فقها قرار گرفت. حرف من این نیست که آن روز فقها معارف اسلامی را می گفتند و غیر فقها آمدند و خودشان را داخل در معرکه کردند؛ بلکه الحق و الانصاف باید بگوییم آن روز که تفکرات و فلسفه ها و جاذبه های جدید فکری به وجود آمد فقهای اسلام باید کمر همت می بستند و در گود استدلال و بحث و انتقاد می افتادند … که جاذبه های دیگر را از مغزها بگیرند و یا کم و ضعیف کنند. آن روز فقها و بزرگان دین به این مسائل اصولی کمتر پرداختند … و دیگران شروع به بیان قرآن و گفتن فلسفه و نوشتن توحید و معاد برای مردم کردند … .[7]

در گذشته اگر کسی می خواست در حوزه مقام علمی پیدا کند، بایستی به تفسیر نمی پرداخت. یک آقای ملای محترم عالمی فرضاً اهل تفسیر باشد و مردم از تفسیر او استفاده کنند بعد برای خاطر این که این درس  موجب می گردد او به بی سوادی شهره بشود این درس را ترک کند؛ شما را به خدا این فاجعه نیست؟[8]

۲. غفلت از بررسی و مقایسه علوم جدید با مبانی قرآنی و دینی

مورد دیگر که ظاهراً باعث انزوا و مهجوریت قرآن شده است، ترجمه علوم بدون تمحیص و مقارنه با مبانی قرآنی و دینی است. آیت الله خامنه ای در این مورد فرموده اند: «… این علوم انسانی را ترجمه کنیم آنچه را که غربی ها گفتند و نوشتند، عيناً ما همان را بیاوریم به جوان خودمان تعلیم بدهیم در واقع شکاکیت و تردید و بی اعتقادی به مبانی الهی و اسلامی و ارزش های خودمان را در قالب های درسی به جوان ها منتقل کنیم؛ این چیز مطلوبی نیست…».[9]

۳. دور ماندن حوزه های علمیه از مسائل و علوم روز

یکی از زمینه های مهجوریت علمی قرآن، دورماندن حوزه ها و علمای دین از مسائل و علوم روز و نیازهای علمی و در نتیجه متخصصان دینی در نظریه پردازی در موارد مذکور است؛ زیرا با عقب نشینی حوزه ها و علمای دینی، دیگرانی که تخصص و تعهد دینی ندارند، جانشین می شوند در این مورد رهبر شهید فرموده اند:

«… نظریه پردازی سیاسی و نظریه پردازی در همه جریان های اداره یک ملت و یک کشور در نظام اسلامی، به عهده علمای دین است. آن کسانی می توانند در باب نظام اقتصادی، در باب مدیریت در باب مسائل جنگ و صلح، در باب مسائل تربیتی و مسائل فراوان دیگر نظر اسلام را ارائه بدهند که متخصص دینی باشند و دین را بشناسند. اگر جای این نظریه پردازی پر نشد، اگر علمای دین این کار را نکردند، نظریه های غربی، نظریه های غیردینی، نظریه های مادی جای آن ها را پر خواهد کرد. هیچ نظامی، هیچ مجموعه ای در خلاً نمی تواند مدیریت کند؛ یک نظام مدیریتی دیگری، یک نظام اقتصادی دیگری، یک نظام سیاسی دیگری که ساخته و پرداخته اذهان مادی است می آید و جایگزین می شود …».[10]

جمع بندی

رهبر شهید انقلاب، اهتمام ویژه ای بر توجه به قرآن و جریان آن در ساحت های مختلف زندگی داشته و طی دیدارهای مختلف با اقشار مختلف مردم به وِیژه نخبگان، بارها نسبت به خطر انزوا و مهجوریت قرآن در جامعه هشدار داده اند و به برخی از زمینه های مهجوریت قرآن در جامعه (مانند فقدان تعامل سازنده با اندیشه ها و علوم بیگانه، عدم بررسی علوم جدید بر اساس مبانی قرآنی و دورماندن حوزه های علمیه از علوم روز) اشاره کرده اند. برطرف کردن این عوامل زمینه ساز، می تواند گام موثری در تثبیت محوریت قرآن در شئون مختلف جامعه اسلامی باشد.

پی نوشت ها

[1] سخنرانی در مراسم اختتامیه مسابقات حفظ و قرائت قرآن کریم؛۱۳۷۹/۸/۹.

[2] سخنرانی در آغاز درس خارج فقه؛ ۱۳۷۰/۶/۳۱.

[3] سخنرانی در دیدار با کارگزاران نظام؛ ۱۳۸۵/۳/۲۹.

[4] سخنرانی در آغاز درس خارج فقه؛ ۱۳۷۰/۶/۳۱.

[5] برای تفصیل بیشتر، ر.ک: زرین کوب؛ کارنامه اسلام، ص ۴۰؛ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج ۲، ص ۱۰۰۴.

[6] سخنرانی در دیدار با جمعی از دانشگاهیان و حوزویان، ۱۳۶۸/۹/۲۹.

[7] آقانوری، «سخنرانی در دیدار با گروهی از طلاب مدرسه عالی شهید مطهری، حوزه و روحانیت در نگاه رهبری، ج ۲، ص ۱۶۷۴.

[8] سخنرانی در دیدار با اساتید دانشگاه ها، ۱۳۸۸/۶/۸.

[9] سخنرانی در دیدار با اساتید دانشگاه ها،۱۳۸۸/۶/۸

[10] سخنرانی در دیدار با حوزویان قم، ۱۳۸۹/۷/۲۹.

فهرست منابع

1. زرین کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام؛ تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۴۸.
2. ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گناآبادی، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۵.
3. آقانوری، حمید، حوزه و روحانیت در نگاه رهبری: بیانات مقام معظم رهبری (مدظله العالی) از سال ۱۳۶۸ تا سال ۱۳۹۴، قم، دبیرخانه شورای عالی حوزه های علمیه، بی تا.
4. پایگاه اطلاع رسانی مقام معظم رهبری.

منبع اقتباس: اعرابی، غلامحسین، مرجعیت علمی قرآن از نگاه مقام معظم رهبری، منتشر شده در مجموعه مقالات مرجعیت علمی قرآن از دیدگاه مفسران قرآن، به کوشش محمد صادق یوسفی مقدم و سید اسدالله موسوی عبادی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۳، ص ۸۳ـ۷۷.