مسئله مهدویت در کلام امام صادق (ع)، یکی از آموزه مهم اعتقادی در راستای رسالت انبیاء و در چارچوب نظام پیوسته هدایت جامعه بشری است. امام صادق (ع) در روایاتی چند، با استناد به آیات قرآن، به بررسی شباهت حضرت مهدی (عج) به انبیا و اولیای الهی می پردازد که در ادامه به مواردی از آن ها اشاره می کینم.
شباهت حضرت مهدی (عج) به انبیا و اولیای الهی
شباهت حضرت مهدی (عج) به انبیا و اولیای الهی، یکی موضوعاتی است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) با استناد به آیات قرآن بدان اشاره شده است. در ذیل به برخی از این موارد اشاره می شود:
الف) شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت عزیر
امام صادق (ع) درباره شباهت حضرت مهدی (عج) در دوران غیبت به حضرت عزیر، با استناد به آیه «أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَ هِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِنَةً عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَل لَبِثْتَ مِئَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَ شَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهُ وَ انظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ وَ انظُرْ إِلَى العِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قدیر؛[1]
(یا چون آن کسی که به دهکده ای گذر کرد، در حالی که دیوارهای آن بر روی سقف هایش فرو ریخته بود [و اجساد ساکنانش پوسیده و متلاشی به نظر می آمد] گفت: خدا چگونه اینان را پس از مرگشان زنده می کند؟ پس خدا او را صد سال میراند، سپس وی را برانگیخت، به او فرمود: چه مقدار [در این منطقه] درنگ کرده ای؟ گفت: یک روز یا بخشی از یک روز درنگ کرده ام [خدا] فرمود: بلکه صد سال درنگ کرده ای! به خوراکی و نوشیدنی خود بنگر که [پس از گذشت صد سال و رفت و آمد فصول چهارگانه] تغییری نکرده.
و به دراز گوش خود نظر کن [که جسمش متلاشی شده، ما تو را زنده کردیم تا به پاسخ پرسشت برسی و به واقع شدن این حقیقت مطمئن شوی]، و تا تو را نشانه ای [از قدرت و ربوبیّت خود] برای مردم [در مورد زنده شدن مردگان] قرار دهیم، اکنون به استخوان ها [یِ دراز گوشت] بنگر که چگونه آنها را برمی داریم و به هم پیوند می دهیم، سپس بر آنها گوشت می پوشانیم. چون [کیفیتِ زنده شدنِ مردگان] بر او روشن شد، گفت: اکنون می دانم که یقیناً خدا بر هر کاری تواناست.)؛ فرمودند: «قائم مانند همان کسی است که خداوند او را صد سال می رانید. سپس زنده گردانید».[2]
در این تشبیه، علاوه بر اصل غیبت، به طولانی شدن غیبت نیز اشاره شده است؛ زیرا طولانی شدن غیبت عزیز، موجب شد مریدانش او را فراموش کنند، بدین جهت طولانی شدن غیبت حضرت مهدی (عج)، موجب خواهد شد یارانش آن حضرت را فراموش کنند.
مؤید این سخن، روایتی است که امام صادق (ع) بدان اشاره کرده است. از آن حضرت در این خصوص نقل شده است: «چون قائم ما قیام کند، مردم می گویند چطور ممکن است این قائم باشد؛ حال آنکه استخوان های او، سالهاست پوسیده است».[3]
ب) شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت موسی (ع)
امام صادق (ع) درباره امداد خداوند به ولادت حضرت مهدی (عج) و شباهتش به حضرت موسی (ع) -که خداوند با مدد خویش، طرح فرعونیان مبنی بر کشتن تمام پسر بچه های بنی اسرائیل را نقش بر آب کرد – مخفی ماندن ولادت حضرت مهدی (عج) از حکام جور را، از مظاهر امداد الهی دانسته و آن را با استناد به آیه «يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ يَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ؛[4] همواره می خواهند نور خدا را با سخنان باطل [و تبلیغاتِ بی پایه] خود خاموش کنند؛ ولی خدا جز این که نور خود را کامل کند، نمی خواهد، هر چند کافران خوش نداشته باشند» علیرغم مکر و حیله کفار، از مصادیق اتمام نور الهی برشمرده است.[5]
ج) شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت یوسف (ع)
شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت یوسف (ع) در ناشناس بودن، یکی دیگر از شباهت هایی است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) به آن اشاره شده است. آن حضرت در این خصوص با استناد به آیه «فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ؛[6] پس او آنان را شناخت و آنان او را نشناختند» مبنی بر این که برادران یوسف (ع) آن حضرت را شناختند، حضرت مهدی (عج) را مانند حضرت یوسف (ع) می داند؛ به گونه ای که او مردم را می شناسد؛ ولی مردم او را نمی شناسند».[7]
د) شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت عیسی (ع)
شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت عیسی (ع) در غیبت، یکی دیگر از شباهت هایی است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) بدان اشاره شده است. با غیبت حضرت عیسی (ع)، یهود و نصاری همگی بر این باور بودند که ایشان کشته شده است.
خداوند با تکذیب این نظر فرمود: «وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ؛[8] در صورتی که او رانکشتند و به دار نیاویختند، بلکه بر آنان مُشتبه شد» غیبت حضرت مهدی (عج) نیز چنین است و با طولانی شدن غیبت، ممکن است برخی اصل وجود حضرت مهدی (عج) را انکار کنند و برخی دیگر بگویند آن حضرت از دنیا رفته است.[9]
ه) شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت خضر (ع) و نوح (ع)
شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت خضر (ع) در طولانی شدن غیبت، یکی دیگر از شباهت هایی است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) درباره حضرت مهدی (عج) گفته شده است. آن حضرت با استناد به آیه «حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنا؛[10] [پیامبران، مردم را به خدا خواندند و مردم هم حق را منکر شدند] تا زمانی که پیامبران [از ایمان آوردن اکثر مردم] مأیوس شدند و گمان کردند که به آنان [از سوی مردم در وعده یاری و حمایت] دروغ گفته شده است.
[ناگهان] یاری ما به پیامبران رسید» فرمودند: «خداوند به عبد صالح [خضر] عمر طولانی داده است. … همچنین عمر قائم در دوران غیبتش طولانی خواهد شد تا جایی که مردم ممکن است آن را به واسطه طولانی شدنش انگار کنند. خداوند عمر بنده صالح خود را طولانی کرد تا از طول عمر او به طول ع عمر قائم استدلال شود و حجت معاندان منقطع گردد».[11]
علاوه بر آن، شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت نوح (ع) در استمرار غیبت نیز در سخنان تفسیری امام صادق (ع) و مطرح شده است. آن حضرت با استشهاد به آیه «وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَ وَحْيِنا؛[12] و به ساختن کشتی در حضور و مشاهده ما و به دستور ما مشغول شو» می فرمایند: «قائم نیز چنین است؛ زیرا ایام غیبت او، طولانی می شود تا حق محض و ایمان محض از غیر آن مشخص شود (کنایه از این که منافق از مؤمن مشخص شود)».[13]
و) شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت صالح (ع)
شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت صالح (ع) در تکذیب ایشان توسط مردم، یکی دیگر از موضوعاتی است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) در خصوص شباهت حضرت مهدی (عج) به انبیا آمده است.
آن حضرت با اشاره به تکذیب مردم که در آیات «قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ؛[14] اشراف و سران قومش که تکبّر و سرکشی می ورزیدند به مستضعفانی که ایمان آورده بودند، گفتند: آیا شما یقین دارید که صالح از سوی پروردگارش فرستاده شده؟
گفتند: به طور یقین ما به آیینی که فرستاده شده مؤمنیم. مستکبران گفتند: ما به آیینی که شما به آن ایمان آوردید، کافریم» مطرح شده است، فرمودند: «چون صالح نزد قومش برگشت مردم او را از صورت و ظاهرش نشناختند. به سوی قومش برگشت؛ در حالی که مردم سه دسته بودند: عده ای او را منکر شدند و هرگز از انکارشان برنگشتند، عده ای دیگر شک و تردید کردند و گروهی به وی ایمان پیدا کرده و اهل یقین بودند…. همانا مثل قائم مثل صالح است».[15]
ز) شباهت حضرت مهدی (عج) به رسول اکرم (ص)
شباهت حضرت مهدی (عج) به رسول اکرم (ص)، در روایات تفسیری امام صادق (ع) آمده است؛ زیرا بسیاری از مردم، زمان رسول اکرم (ص) او را تکذیب می کردند. خداوند در این باره فرمود: «وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ؛[16] وای در آن روز بر تکذیب کنندگان» امام صادق (ع) درباره تکذیب حضرت مهدی (عج) توسط مردم با تمسک به این آیه فرمودند: «تکذیب آنها نسبت به حضرت قائم است؛ زیرا به او می گویند ما تو را نمی شناسیم و تو از اولاد فاطمه (س) نیستی؛ همان طور که مشرکان به حضرت محمد (ص) چنین می گفتند».[17]
ح) شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت علی (ع)
رعایت مصالح در جنگ، یکی دیگر از مسائلی است که در باب شباهت حضرت مهدی (عج) به حضرت علی (ع) در روایات تفسیری امام صادق (ع) بدان توجه داده شده است. فردی به آن حضرت گفت: «قُلْتُ لَهُ مَا بَالُ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ لَمْ يُقَاتِلْ مُخَالِفِيه…؟ چرا امیرالمومنین (ع) با همه مخالفان خود جنگ نکرد و همه آنان را از دم شمشیرش نگذراند؟ امام (ع) در پاسخ فرمودند: به سبب آیه ای از قرآن که خداوند می فرماید: «لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَاباً أَلِيما؛[18] اگر مومنان و کفار (در مکه) از هم جدا می شدند، کافران را عذاب دردناکی می کردیم».
مضمون آیه این است که اگر مؤمنان و کافران از هم جدا می شدند، بر کافران عذابی دردناک فرستاده می شد؛ یعنی به علت ممزوج بودن این دو با هم، امکان عذاب برای همه شان به مصلحت نیست و به دور از حکمت الهی است؛ زیرا در صلب برخی مردان و زنان کافر، افرادی مؤمن به عنوان امانت و ودیعه وجود دارد که اگر همه آن کفار کشته می شدند، آن امانت ها و و دیعه ها نیز به تبع آنان کشته می شدند و این بر خلاف حکمت الهی است.
بعد از بیان این نکته، امام صادق (ع) با استشهاد به این آیه در پاسخ به سؤال مطرح شده در بخش پایانی روایت با یادآوری این مطلب، سیره حضرت مهدی (عج) را همانند سیره حضرت امیر (ع) دانسته است.[19]
نتیجه گیری
امام صادق (ع) با تبیین شباهت حضرت مهدی (عج) به تعدادی از انبیا و اولیای الهی در موضوعاتی چون غیبت، ولادت پنهانی و سنت الهی، مهدویت را تداوم منطقی زنجیره هدایت معرفی می کند. این شباهت ها که مستند به آیات قرآن می باشد، بیانگر آنست که آن حضرت، وارث و میراث دار انبیاست و مقصد نهایی همه آموزه های وحیانی و تحقق وعده تخلف ناپذیر سنت الهی است.
[1] بقره/259.
[2] طوسی، الغیبه، باب7، ص422، ح404.
[3] نعمانی، الغیبه، ص154، ح13.
[4] توبه/32.
[5] نعمانی، الغیبه، ص141، باب 10، ح2.
[6] یوسف/58.
[7] نعمانی، الغیبه، ص141، باب 10، ح2.
[8] نسا/157.
[9] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص354.
[10] یوسف/110.
[11] طوسی، الغیبه، ص167-173، ح129.
[12] هود/37.
[13] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص356.
[14] اعراف/76-75.
[15] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، باب 3، ص136.
[16] مرسلات/15.
[17] استرآبادی، تاویل الآیات الظاهره، ص747-748.
[18] فتح/25.
[19] قمی، تفسیر قمی، ج2، ص316، ح12.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- حسینی استرآبادی، سید شرف الدین، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1409ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395ق.
- قمى، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم، دار الکتاب، 1409ق.
- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الغیبه، تحقیق: عبادالله الطهرانی و علی احمد ناصح، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، 1397ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1400ش، ص 137-143.
