بدعت بودن ایجاد خانقاه

اشاره:

خانقاه از ارکان فرقه های صوفیه به شمار می آید. خانقاه امروز در برابر مسجد مسلمانان قرار گرفته و تنها صوفیان مربوط حق داخل شدن در خانقاه را دارند. در خانقاه های صوفیه مراسم گوناگون انجام می شود. در این جا سخن از این است که ایا خانقاه بدعت در دین است یا اینکه از این جهت مشکلی ندارد. برای بهتر روشن شدن مسأله لازم است که ابتدا دو واژه «خانقاه» و «بدعت» توضیح داده شود. سپس موضوع را مورد بحث و بررسی قرار داد که آیا خانقاه ریشه اسلامی دارد و یا جزء بدعتهای تصوف می‌باشد.

برای بهتر روشن شدن مسأله لازم است كه ابتدا دو واژة «خانقاه» و «بدعت» توضیح داده شود. سپس موضوع را مورد بحث و بررسی قرار داد كه آیا خانقاه ریشة اسلامی دارد و یا جزء بدعتهای تصوف میباشد.

«خانقاه» محلی است كه درویشان در آن سكونت میكنند و آداب و رسوم تصوف را اجراء مینمایند. اولین خانقاه برای صوفیان در رمله شام بوسیله فرمانروای مسیحی ساخته شد.(1) و گفته شده: قبل از آنكه صوفیه اسم خانقاه را برای محل عبادت خویش انتخاب نمایند منزلگاه طبقات مانوی نیز به همین عنوان خوانده میشد.(2)

واژه «بدعت» از ریشة «بدع» به معنای پدید آمدن چیزی است كه سابقه نداشته باشد طریحی در مجمع البحرین در این مورد میگوید: «بدعت عبارت است از پدید آوردن چیزی در دین كه در قرآن و سنت ریشه ای ندارد. بدعت را از آن جهت بدعت میگویند كه چون بدون آن كه صاحب شریعت آن مطلب را گفته باشد، در دین وارد گردیده است. از آنجا كه سابقه در دین نداشته آن را بدعت میگویند.»(3)

پس بدعت عبارت است از صدور حكم و یا عمل به حكمی به عنوان حكمی شرعی و دینی، بدون آن كه آن حكم جزو شریعت بوده و یا از كتاب و سنت، برای وقوع آن حجت و دلیلی وجود داشته باشد.(4)

با توجه به مطالب یاد شده از آنجایی كه «خانقاه» به قصد جایگاه عبادت و برای كمرنگ نمودن حضور مسلمین در مسجد به وجود آمده و موجب تفرقه بین مسلمین شده است و در هیچ یك از منابع اسلامی (قرآن و سنت) به آن اشاره نگردیده و در زمان رسول خدا (ص) و ائمه ـ علیه السلام ـ نیز چیزی به نام «خانقاه» وجود نداشته است. قطعاً از جمله بدعتهای است كه تصوف در دین به وجود آوردهاند. زیرا مكان عبادت در اسلام «مسجد» است كه از اهمیت و ارزش بسیار زیادی برخوردار میباشد. تا جایی كه یك نماز در مسجدالحرام برابر با صد هزار نماز است و یك نماز در مسجد رسول خدا مساوی با ده هزار نماز و یك نماز در مسجد جامع مساوی است با صد نماز در جای دیگر و یك نماز در مسجد محله برابر با بیست و پنج نماز است.(5)

در روایت آمده است كه: هر كه بنا كند مسجدی، هر چند كه مانند آشیانه قطاة باشد خداوند از برای او خانهای در بهشت میسازد.

فقهای عظیمالشأن شیعه به پیروی از مكتب اهل بیت ـ علیه السلام ـ حضور در خانقاه را ولو به قصد دعا و عبادت و اجرای مراسم مذهبی جایز نمیدانند. فقیه عالی قدر شیعه آیت الله گلپایگانی (قدس سره)‌ در جواب به كسی كه در خانقاه برای عبادت شركت مینموده، فرموده است: «واضح است كه معبد مسلمانان مسجد است و رفتن به خانقاه اگر برای این باشد كه گمان كنید آنجا خصوصیت و شرافتی بر سایر امكنه دارد بدعت و حرام است و علاوه این تشكیلات، موجب تفرقه بین مسلمین و اختلاف و ضعف آنها میشود و ذكرهائی كه در آنجا خوانده میشود اگر سند و مدرك معتبر نداشته باشد خواندش به قصد ورود جایز نیست و اگر عبادت آن هم با عقاید حقه موافق نباشد خواندنش مطلقاً حرام است»(6) همچنین رفتن به خانقاه جهت سوگواری ائمه اطهار ـ علیه السلام ـ و اقامه فاتحه برای اموات و منبر رفتن در آنجا جهت ختم فواتح و كمك به ساختمان خانقاه را ترویج باطل و جایز ندانسته است.(7)

نكته قابل توجه اینكه: مسجد كه محل عبادت و بهترین جایگاه برای تقرب بندگان بسوی خداوند متعال است از دیدگاه اهل خانقاه قدر و اعتباری ندارند چه اینكه بسیاری از احكام شرعی در نزد آنان از اهمیت برخوردار نیست.

هر دو علت در خانقاه صوفیان وجود دارند زیرا ساختن خانقاه باعث میگردد در میان مسلمین تفرقه و پراكندگی ایجاد گردد و دو گروه شوند و با هم اختلاف نمایند و از این اختلاف دشمنان اسلام سوء استفاده نمایند و به اهداف و اغراض شوم خویش دست یابند بیجهت نیست كه اولین خانقاه برای صوفیان به وسیله فرمانده مسیحی ساخته میشود.

و همچنین خانقاه محل تجمع دشمنان خدا و اسلام است چون بدعتهای كه تصوف بوجود آوردهاند همه در خانقاهها صورت گرفتهاند و انحرافات اخلاقی خانقاه نشینان بر كسی پوشیده نیست تا جای كه خود صوفیه به آنها اعتراف میكنند: ملای رومی در مثنوی وضعیت خانقاهها را اینگونه بیان داشته است:

خـانقـاهی كو بود بهر مـــكان            من ندیدم یك زمان در وی آمان

رو بمن آرند مشتی خــمر خوار        چــشمها پر نطفه كف خایه فشار

و انكه ناموسیت خود را زیر زیر       غمزه دزدد میــدهد مالش به …

خانقــه چون این بود بـازار عام         چون بود خـــر گله و دیوان خام

خـر كجا نـاموس و تقوا از كـجا        خر چه داند خشیت و خوف و رجا(8)

ملای رومی میگوید:

ابلهان تعظیم مسجد میكند               در جفای اهل دل جد میكند

آن مجاز است این حقیقت ای خوان   نیست مسجد جز درون سروران(9)

جامی در نفحات الانس از با یزید نقل كرده كه او گفت: مردی پیش من آمد و گفت: كجا میروی؟ گفتم به حج، گفت: چه داری؟ گفتم: دویست درم، گفت به من ده كه صاحب عیالم و هفت بار گرد من بگرد. حج تو این است و از تو قبول كنند، چنان كردم و برگشتم».(10)

مطلب قابل توجه دیگر اینكه شباهتهای بین خانقاه و مسجد ضرار وجود دارند كه قابل بحث و بررسی است. در زمان رسول خدا منافقین خواستند مسجد ضرار بنا كنند آیه 107 سوره توبه بر مذمت و كفر آنها اینگونه نازل شد:

وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِیقًا بَینَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَیحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلا الْحُسْنَی وَاللَّهُ یشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ. كسانی هستند كه مسجدی ساختند برای زیان رساندن (به مسلمانان) و (تقویت) كفر و تفرقه افكنی میان مؤمنان و كمین گاه برای كسی كه از پیش با خدا و پیامبرش مبارزه كرده بود …).(11)

در این آیه مباركه علت ضرار بودن مسجدی كه منافقین خواسته اند بنا كنند دو چیز ذكر شده یكی تفرقه بین مسلمین و دیگری كمینگاه برای دشمنان خدا كه هاتف اصفهانی وضعیت خانقاهها را شناخته و اخطار میدهد و میگوید: «به خانقاه منه پا كه صوفیان مستند»(12)

عطار نیشابوری میگوید:

اندر میان صفه نشینان خانقاه یك صوفی محقق پرهیز كار كو(13)

در نتیجه خانقاه صوفیان جایگاه بدعت گذاری در دین و محل تجمع انسانهای بیبند و بار و بر پا نمودن مراسم خوشگذرانی مانند رقص و آواز خوانی و دیگر اعمال و رفتار خلاف شریعت است كه انسان از بیان آنها شرم دارد و به هیچ وجه مورد تأئید دین مبین اسلام نمیباشند و فقهای عظیم الشان آن را از بدعتهای صوفیه دانسته اند.

پی نوشت:

1. وحید بهبهانی، خیراتیه، ج 1، ص 104، بی تا بی جا.
2. غلامحسین مصائب، دائره المعارف فارسی، ج 1، ص 885، تهران، فلوكس بی تا.
3. فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج 4، ص 298، بیروت، دارالحیاة التراث العربی، 1403 ق.
4. محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج 2، ص 266.
5. شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، 1:152، قم، جامعه مدرسین، 1404 ق.
6. محمدرضا گلپایگانی، مجمع المسائل، ص 155، قم، دارالقرآن، 1414ق.
7. همان.
8. جلال الدین ملای رومی, مثنوی معنوی، ص 1070, تهران، هرمس، 1381 ش.
9. ، مثنوی معنوی، ص 1070،
10. تذكرة الاولیاء، ص 139.
11. سوره توبه، آیه 107.
12. هاتف اصفهانی، دیوان اشعار، غزل 32.
13. دیوان عطار، غزل 706.

منبع: نرم افزار پاسخ 2 مرکز مطالعات حوزه