سفارش های پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به امام علی (علیه السلام) در واقع بیان یک سلسله عقاید و اخلاق است که در حقیقت توصیه به مسلمانان است.
امام علی (علیه السلام) در دامان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) رشد کرده است. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) امیرالمومنین (علیه السلام) را بسیار دوست می داشت و بارها فرموده است «علی منی و انا من علی».
بنابراین امام علی (علیه السلام) هرچند خودش امام معصوم بود اما علومی را از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) آموخته است. در این حدیث سفارشاتی به امام علی (علیه السلام) فرموده تا مسلمانان آن ها را سرمشق زندگی خود قرار دهند.
متن حدیث
یا عَلِی إِنَّ مِنَ الْیقِینِ أَنْ لَا تُرْضِی أَحَداً بِسَخَطِ اللَّهِ وَ لَا تَحْمَدَ أَحَداً بِمَا آتَاكَ اللَّهُ وَ لَا تَذُمَّ أَحَداً عَلَى مَا لَمْ یؤْتِكَ اللَّهُ فَإِنَّ الرِّزْقَ لَا یجُرُّهُ حِرْصُ حَرِیصٍ وَ لَا تَصْرِفُهُ كَرَاهَةُ كَارِهٍ. إِنَّ اللَّهَ بِحُكْمِهِ وَ فَضْلِهِ جَعَلَ الرَّوْحَ وَ الْفَرَحَ فِی الْیقِینِ وَ الرِّضَا وَ جَعَلَ الْهَمَّ وَ الْحَزَنَ فِی الشَّكِّ وَ السَّخَطِ.
یا عَلِی إِنَّهُ لَا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ وَ لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَا مُظَاهَرَةَ أَحْسَنُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ وَ لَا عَقْلَ كَالتَّدْبِیرِ وَ لَا حَسَبَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ وَ لَا عِبَادَةَ كَالتَّفَكُّرِ.
یا عَلِی آفَةُ الْحَدِیثِ الْكَذِبُ وَ آفَةُ الْعِلْمِ النِّسْیانُ وَ آفَةُ الْعِبَادَةِ الْفَتْرَةُ وَ آفَةُ السَّمَاحَةِ الْمَنُ وَ آفَةُ الشَّجَاعَةِ الْبَغْی وَ آفَةُ الْجَمَالِ الْخُیلَاءُ وَ آفَةُ الْحَسَبِ الْفَخْرُ.
یا عَلِی عَلَیكَ بِالصِّدْقِ وَ لَا تَخْرُجْ مِنْ فِیكَ كَذِبَةٌ أَبَداً وَ لَا تَجْتَرِئَنَّ عَلَى خِیانَةٍ أَبَداً وَ الْخَوْفِ مِنَ اللَّهِ كَأَنَّكَ تَرَاهُ وَ ابْذُلْ مَالَكَ وَ نَفْسَكَ دُونَ دِینِكَ وَ عَلَیكَ بِمَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ فَارْكَبْهَا وَ عَلَیكَ بِمَسَاوِی الْأَخْلَاقِ فَاجْتَنِبْهَا.
یا عَلِی أَحَبُّ الْعَمَلِ إِلَى اللَّهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ: مَنْ أَتَى اللَّهَ بِمَا افْتَرَضَ عَلَیهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ وَ مَنْ وَرِعَ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ فَهُوَ مِنْ أَوْرَعِ النَّاسِ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَى النَّاسِ.
یا عَلِی ثَلَاثٌ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ: تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ وَ تُعْطِی مَنْ حَرَمَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ.
یا عَلِی ثَلَاثٌ مُنْجِیاتٌ: تَكُفُّ لِسَانَكَ وَ تَبْكِی عَلَى خَطِیئَتِكَ وَ یسَعُكَ بَیتُكَ.
یا عَلِی سَیدُ الْأَعْمَالِ ثَلَاثُ: خِصَالٍ إِنْصَافُكَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِكَ وَ مُسَاوَاةُ [مُوَاسَاةُ] الْأَخِ فِی اللَّهِ وَ ذِكْرُ اللَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
یا عَلِی ثَلَاثَةٌ مِنْ حُلَلِ [خَلَلِ] اللَّهِ: رَجُلٌ زَارَ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَ فِی اللَّهِ فَهُوَ زَوْرُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ یكْرِمَ زَوْرَهُ وَ یعْطِیهُ مَا سَأَلَ وَ رَجُلٌ صَلَّى ثُمَّ عَقَّبَ إِلَى الصَّلَاةِ الْأُخْرَى فَهُوَ ضَیفُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ یكْرِمَ ضَیفَهُ وَ الْحَاجُّ وَ الْمُعْتَمِرُ فَهُمَا وَفْدُ اللَّهِ وَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ یكْرِمَ وَفْدَهُ.
یا عَلِی ثَلَاثٌ ثَوَابُهُنَّ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ: الْحَجُّ ینْفِی الْفَقْرَ وَ الصَّدَقَةُ تَدْفَعُ الْبَلِیةَ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ تَزِیدُ فِی الْعُمُرِ.
یا عَلِی ثَلَاثٌ مَنْ لَمْ یكُنَّ فِیهِ لَمْ یقُمْ لَهُ عَمَلٌ: وَرَعٌ یحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِلْمٌ یرُدُّ بِهِ جَهْلَ السَّفِیهِ وَ عَقْلٌ یدَارِی بِهِ النَّاسَ.
یا عَلِی ثَلَاثَةٌ تَحْتَ ظِلِّ الْعَرْشِ یوْمَ الْقِیامَةِ: رَجُلٌ أَحَبَّ لِأَخِیهِ مَا أَحَبَّ لِنَفْسِهِ وَ رَجُلٌ بَلَغَهُ أَمْرٌ فَلَمْ یتَقَدَّمْ فِیهِ وَ لَمْ یتَأَخَّرْ حَتَّى یعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ لِلَّهِ رِضًا أَوْ سَخَطٌ وَ رَجُلٌ لَمْ یعِبْ أَخَاهُ بِعَیبٍ حَتَّى یصْلِحَ ذَلِكَ الْعَیبَ مِنْ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ كُلَّمَا أَصْلَحَ مِنْ نَفْسِهِ عَیباً بَدَا لَهُ مِنْهَا آخَرُ وَ كَفَى بِالْمَرْءِ فِی نَفْسِهِ شُغُلًا.
یا عَلِی ثَلَاثٌ مِنْ أَبْوَابِ الْبِرِّ: سَخَاءُ النَّفْسِ وَ طِیبُ الْكَلَامِ وَ الصَّبْرُ عَلَى الْأَذَى.
یا عَلِی فِی التَّوْرَاةِ أَرْبَعٌ إِلَى جَنْبِهِنَّ أَرْبَعٌ مَنْ أَصْبَحَ عَلَى الدُّنْیا حَرِیصاً أَصْبَحَ وَ هُوَ عَلَى اللَّهِ سَاخِطٌ وَ مَنْ أَصْبَحَ یشْكُو مُصِیبَةً نَزَلَتْ بِهِ فَإِنَّمَا یشْكُو رَبَّهُ وَ مَنْ أَتَى غَنِیاً فَتَضَعْضَعَ لَهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ وَ مَنْ دَخَلَ النَّارَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَهُوَ مِمَّنِ اتَّخَذَ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ لَعِباً أَرْبَعٌ إِلَى جَنْبِهِنَّ أَرْبَعٌ مَنْ مَلَكَ اسْتَأْثَرَ وَ مَنْ لَمْ یسْتَشِرْ ینْدَمْ كَمَا تَدِینُ تُدَانُ وَ الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ فَقِیلَ لَهُ الْفَقْرُ مِنَ الدِّینَارِ وَ الدِّرْهَمِ فَقَالَ الْفَقْرُ مِنَ الدِّینِ.
یا عَلِی كُلُّ عَینٍ بَاكِیةٌ یوْمَ الْقِیامَةِ إِلَّا ثَلَاثَ أَعْینٍ: عَینٌ سَهِرَتْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ عَینٌ غُضَّتْ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ عَینٌ فَاضَتْ مِنْ خَشْیةِ اللَّهِ.
یا عَلِی طُوبَى لِصُورَةٍ نَظَرَ اللَّهُ إِلَیهَا تَبْكِی عَلَى ذَنْبٍ لَمْ یطَّلِعْ عَلَى ذَلِكَ الذَّنْبِ أَحَدٌ غَیرُ اللَّهِ.
یا عَلِی ثَلَاثٌ مُوبِقَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِیاتٌ فَأَمَّا الْمُوبِقَاتُ فَهَوًى مُتَّبَعٌ وَ شُحٌّ مُطَاعٌ- وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ وَ أَمَّا الْمُنْجِیاتُ فَالْعَدْلُ فِی الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ الْقَصْدُ فِی الْغِنَى وَ الْفَقْرِ وَ خَوْفُ اللَّهِ فِی السِّرِّ وَ الْعَلَانِیةِ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ یرَاكَ.
یا عَلِی ثَلَاثٌ یحْسُنُ فِیهِنَّ الْكَذِبُ: الْمَكِیدَةُ فِی الْحَرْبِ وَ عِدَتُكَ زَوْجَتَكَ وَ الْإِصْلَاحُ بَینَ النَّاسِ.
یا عَلِی ثَلَاثٌ یقْبُحُ فِیهِنَّ الصِّدْقُ:النَّمِیمَةُ وَ إِخْبَارُكَ الرَّجُلَ عَنْ أَهْلِهِ بِمَا یكْرَهُ وَ تَكْذِیبُكَ الرَّجُلَ عَنِ الْخَیرِ.
یا عَلِی أَرْبَعٌ یذْهَبْنَ ضَلَالًا: الْأَكْلُ بَعْدَ الشِّبَعِ وَ السِّرَاجُ فِی الْقَمَرِ وَ الزَّرْعُ فِی الْأَرْضِ السَّبِخَةِ وَ الصَّنِیعَةُ عِنْدَ غَیرِ أَهْلِهَا.
یا عَلِی أَرْبَعٌ أَسْرَعُ شَیءٍ عُقُوبَةً: رَجُلٌ أَحْسَنْتَ إِلَیهِ فَكَافَأَكَ بِالْإِحْسَانِ إِسَاءَةً وَ رَجُلٌ لَا تَبْغِی عَلَیهِ وَ هُوَ یبْغِی عَلَیكَ وَ رَجُلٌ عَاقَدْتَهُ عَلَى أَمْرٍ فَمِنْ أَمْرِكَ الْوَفَاءُ لَهُ وَ مِنْ أَمْرِهِ الْغَدْرُ بِكَ وَ رَجُلٌ تَصِلُهُ رَحِمُهُ وَ یقْطَعُهَا.
یا عَلِی أَرْبَعٌ مَنْ یكُنَّ فِیهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ: الصِّدْقُ وَ الشُّكْرُ وَ الْحَیاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ.
یا عَلِی قِلَّةُ طَلَبِ الْحَوَائِجِ مِنَ النَّاسِ هُوَ الْغِنَى الْحَاضِرُ وَ كَثْرَةُ الْحَوَائِجِ إِلَى النَّاسِ مَذَلَّةٌ وَ هُوَ الْفَقْرُ الْحَاضِرُ.[1]
نشانه های یقین در سفارش های پیامبر (ص)
اى على! همانا یكى از نشانه هاى یقین این است كه هیچ كس را با به خشم آوردن خداوند خشنود نسازى و به واسطه چیزى كه خدا به تو داده است، هیچ كس را نستایى و براى چیزى كه خدا به تو نداده است، هیچ كس را ملامت نكنى؛ زیرا نه حرص زدن آزمندى، روزى را مى رساند و نه ناخوشایندى شخص بى میل، آن را از او باز مى دارد.
به درستى كه خداوند به فضل و حكم خویش، نشاط و شادمانى را در یقین و خشنودى قرار داده و غم و اندوه را در شك و خشم نهاده است.
عوامل ارزش های انسانی در سفارش های پیامبر (ص)
اى على! همانا هیچ فقرى سخت تر از جهل و هیچ مالى سودمندتر از عقل و هیچ تنهایى اى وحشت انگیزتر از خود بزرگ بینى و هیچ پشتیبانى نیكوتر از مشورت نیست و هیچ عقلى چون تدبیر و چاره اندیشى و هیچ حسبى چون خوش اخلاقى و هیچ عبادتى مانند تفكر نیست.
آفت های صفات انسانی در سفارش های پیامبر (ص)
اى على! آفت سخن، دروغ و آفت دانش، فراموشى و آفت پرستش، سستى و آفت بخشش، منت نهادن و آفت شجاعت، سركش بودن و آفت زیبایى، به خود بالیدن و آفت افتخار خانوادگى، فخر فروشى است.
اى على! بر تو باد به راستى و اینكه هرگز دروغى از دهانت خارج نشود و هرگز بر خیانتى دلیرى مكن و همواره از خدا پروا كن چنان كه گویى او را مى بینى و مال و جانت را فداى دینت نما و بر تو باد به خوش اخلاقى و پیشه كردن آن و پرهیز از بداخلاقى و اجتناب از آن.
سفارش های پیامبر (ص) درباره محبوب ترین اعمال
اى على! محبوب ترین كردار نزد خداوندگار سه چیز است: آن كس كه واجبات الهى را انجام دهد، از عابدترین مردم به شمار آید و آن كس كه از محرمات الهى بپرهیزد، از پارساترین مردمان گردد و آن كس كه به روزى مقدر شده از جانب خداوند قانع باشد، از ثروتمندترین مردم محسوب شود.
سفارش های پیامبر (ص) درباره اخلاق نیک
اى على! سه عمل از اخلاق نیك است: كسى كه با تو قطع رابطه كرده، دوباره با او رابطه برقرار سازى و كسى كه از تو دریغ ورزیده، به او بخشش نمایى و كسى كه بر تو ستم روا داشته، عفوش كنى.
سفارش های پیامبر (ص) درباره نجات دهنده ها
اى على! سه چیز نجات بخش است: نگهدارى از زبانت، گریه و زارى بر لغزشهایت و خانهات را پناهگاه خود ساختن. [نشستن در خانه هنگام فتنه].
سفارش های پیامبر (ص) درباره سرآمد اعمال
اى على! سرآمد اعمال سه خصلت است: از جانب خود در باره دیگران انصاف دادن، مال را با برادران ایمانى در میان نهادن و همیشه و در همه حال به یاد خدا بودن.
سفارش های پیامبر (ص) در باره زینت های الهی
اى على! سه چیز از زینت هاى الهى اند: مردى كه به خاطر خدا به دیدار و زیارت برادر مومنش برود پس چنین كسى زائر خداست و بر خداست كه زائر خود را گرامى دارد و هر چه درخواست نمود به او عطا نماید؛ دیگر مردى كه نماز گزارد و تعقیبات آن را ادامه دهد تا نماز دیگر فرا رسد، پس چنین شخصى میهمان خداست و بر خداست كه میهمانش را گرامى دارد و [مورد سوم] كسى است كه به حج و عمره رود كه چنین فردى هم، وارد بر خدا به شمار مى آید و اكرامش بر خدا لازم است.
سفارش های پیامبر (ص) درباره پاداش دنیوی و اخروی
اى على! سه كار در دنیا و آخرت پاداش دارند: حج گزاردن تنگ دستى را ببرد، صدقه دادن بلا را بگرداند و صله رحم بر عمر بیفزاید.
سفارش های پیامبر (ص) درباره علت های سرانجام نگرفتن کار
اى على! سه چیز است كه اگر در كسى نباشد كارش سرانجام نگیرد: پرهیزى كه او را از معصیت خدا باز دارد، دانشى كه او را از نادانى شخص كم خرد برهاند و عقلى كه به وسیله آن با مردم رفتار لطف آمیز و مدارا نماید.
سفارش های پیامبر (ص) در باره قرار گرفتن درسایه عرش
اى على! روز قیامت سه كس در زیر سایه عرش خواهند بود: مردى كه آنچه براى خود مى پسندد براى برادرش نیز بپسندد، مردى كه با كارى مواجه شود ولى گامى پس و پیش ننهد مگر آنكه بداند این كار مورد نظر و پسند خداست یا نه و مردى كه از برادر خود عیبى نگیرد تا آنكه آن را در خود اصلاح نماید، چرا كه هر عیب خود را اصلاح كند عیب دیگرش ظاهر مى شود و مرد را همان بس كه به خود پردازد.
سفارش های پیامبر (ص) درباره درهای نیکی
اى على! سه چیز از درهاى نیكى باشد: جانبازى، نیكى گفتار و شكیبایى بر آزار.
سفارش های پیامبر (ص) درباره عواقب و آثار برخی اعمال
اى على! در تورات است كه چهار چیز پهلوى چهار چیز باشد: آن كس كه روز را با حرص به دنیا آغازد بر خدا خشمناك گردد، آن كس كه از مصیبت وارده شكایت نماید در واقع از پروردگارش شكایت مى كند،
آن كس كه نزد ثروتمندى رود و پیش او خود را زبون سازد دو سوم دینش بر باد رفته و هر كس از این امت به دوزخ رود از كسانى بوده كه آیات الهى را به مسخره و بازى مى گرفته است.
[اى على!] چهار چیز در كنار چهار چیز است: هر كه پادشاه شود خود راى گردد، هر كه مشورت نكند پشیمان شود، آنچه دهى همان ستانى و فقر مرگ بزرگ تر است. آن گاه از حضرت سوال شد كه منظور از این فقر، فقر مالى است كه شخص سكه هاى طلا و نقره ندارد؟ حضرت فرمود: [مقصود از آن] فقر در دین است! اى على! همه دیدگان در روز قیامت گریانند مگر سه دیده: آنكه در راه خدا بیدارى كشیده، دیده اى كه از حرام هاى الهى بر هم نهاده شده، و دیده اى كه از بیم خدا بسیار اشك ریخته است.
اى على! خوشا چهره اى كه خدایش مى بیند بر گناهى مى گرید كه كسى جز خدا از آن گناه مطلع نیست.
سفارش های پیامبر (ص) درباره هلاک کننده ها
اى على! سه چیز هلاكت كننده است و سه چیز نجات بخش؛ اما امور هلاكت كننده: هوسى است كه از آن پیروى كنند، تنگ چشمى اى كه مطیع آن شوند و اعجاب مرد نسبت به خویشتن؛ اما امور نجات بخش: رعایت عدالت در حال خشنودى و خشم، اعتدال در حال ثروت مندى و تنگ دستى و بیم از خدا در عیان و نهان كه گویى او را مى بینى و اگر تو او را نبینى او تو را مى بیند.
سفارش های پیامبر (ص) درباره موارد جواز دروغ و زشتی راست گویی
اى على! در سه مورد دروغ نیكوست: فریب دادن در جنگ، وعده دادن به همسر خود و آشتى دادن میان مردم.
اى على! در سه جا راست گویى زشت به شمار آید: سخن چینى، خبر ناخوشایند دادن به مردى در باره زن و فرزندش و تكذیب مردى كه ادعاى نیكوكارى مى كند.
سفارش های پیامبر (ص) درباره کارهای بیهوده
اى على! چهار چیز بیهوده است: خوردن پس از سیرى، روشن كردن چراغ در برابر ماه تابان، زراعت در شوره زار و احسان به افراد نالایق.
سفارش های پیامبر (ص) درباره کیفرهای زودهنگام
اى على! چهار كس زودتر كیفر شوند: مردى كه به او خوبى كنى و وى به جاى آن به تو بدى كند، مردى كه تو به او ستم نكرده اى ولى وى به تو ستم مى كند، مردى كه با او در انجام امرى پیمان بسته اى و وفادار به آن هستى در حالى كه او در صدد خیانت به توست و مردى كه تو با او صله رحم كنى ولى او با تو قطع رابطه كند.
سفارش های پیامبر (ص) درباره خصوصیت های کمال اسلام
اى على! اگر چهار خصوصیت در كسى باشد اسلام او كامل است: راست گویى، سپاس گزارى، شرمسارى و خوش اخلاقى.
سفارش های پیامبر (ص) درباره توانگری و خواری
اى على! كم حاجت خواستن از مردم همان توانگرى موجود است و زیاد حاجت خواستن از آنان، خوارى و همان فقر موجود است.[2]
نتیجه گیری
در این سفارش های پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نکات بسیار دقیق و آموزنده ای بیان گردیده است. این حدیث رهنمودهای نجات بخش از سوی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به امام علی (علیه السلام) سفارش شده که ما مسلمانان را موظف می گرداند تا آن ها را رعایت کنیم. توصیه های معصومین و دستورات آنان برای رشد و رستگاری انسان ها بیان گردیده و خود آنان انسان های کاملی بوده اند بلکه به اراده خداوند از هر پلیدی پاک و طاهر گرانیده شده اند.
[1]. تحف العقول، ص6- 9.
[2]. ترجمه تحف العقول، ص 13 – 19.
