کودک آزاری در تعریفی جامع عبارتست از: هر گونه بدرفتاری فیزیکی و یا عاطفی، سوءاستفاده جنسی، غفلت یا رفتار همراه با بی توجهی یا استثمار تجاری یا سایر انواع استثمار، که منجر به آسیب واقعی یا احتمالی به سلامت، بقاء، رشد یا کرامت کودک در زمینه روابط یا مسئولیت، اعتماد یا قدرت شود.
گاهی کودک، توسط نزدیکترین کسانش مورد آزار قرار می گیرد، حتی توسط مادر. چنین مادرانی نمی دانند که رفتارشان با کودک، چه لطمه بزرگی به وی می زند و او را دچار چه مشکلاتی می کند. رفتارهایی از این دست، بسیار شایع و به عبارتی اپیدمی هستند، به همین سبب قبحشان را از دست می دهند. مادری که عصبانی می شود و بچه را در خیابان به شدت تکان می دهد یا سیلی می زند، بی آن که به عواقب کارش فکر کند، به یک کودک آزار تبدیل می شود.
تنبیه بدنی کودکان و فشارهای روانی و جسمی در خانواده هایی که می خواهند به فرزندانشان آموزش نظم و انضباط دهند و به هر قیمتی فرزندان منضبطی بار بیاورند، نمونه دیگری از رفتارهایی است که به اسم تربیت با کودک و نوجوان اعمال می شود اما در واقع کودک آزاری به شمار می آید. اولین گام برای اصلاح رفتارهای غلط در زمینه کودک آزاری، آشنایی با انواع کودک آزاری و مصادیق آن است. پس در ادامه مطلب با رفتارهایی که در همه جای جهان کودک آزاری به شمار می آید، آشنا شوید.
انواع کودک آزاری
بی توجهی به کودک
بی توجهی شاید شایع ترین نوع کودک آزاری باشد. والدینی که کودکشان را نادیده می گیرند، از متهمان اصلی آزار کودکان هستند. آزاری که اغلب دیده نمی شود و کسی به خاطرش مجازات نمی شود. به موارد زیر توجه کنید:
۱- مادری که به خاطر به هم خوردن تناسب اندامش، به نوزاد شیر نمی دهد و به او شیر خشک می خوراند، او را در معرض ابتلا به بیماری های جسمی و روحی قرار می دهد.
۲- پدر و مادری که برای فرزند خود به اندازه کافی وقت نمی گذارند یا فرزندشان به جای غذای خانگی و سالم، دائم فست فود می خورد و در نتیجه دچار چاقی و انواع بیماری هایی می شود که ناشی از چاقی هستند.
۳- پدر و مادری که در کوچه و خیابان برای شوخی یا تنبیه، خود را از دید کودک خارج می کنند تا خیال کند گم شده و به این وسیله تنبیه شود یا خودشان تفریح کنند!
۴- پدر و مادری که به نظافت و بهداشت کودک بی توجه هستند. بچه لباس کثیف می پوشد و دیر به دیر حمام می کند. زیر ناخن های بلندش همیشه کثیف است و تذکری بابت شستشو نمی گیرد.
۵- پدر و مادری که نسبت به آموزش و تربیت بچه، بی تفاوت هستند و در نتیجه انسان بی اطلاع و بی تربیتی را به دست جامعه و طبیعت می سپارند.
۶- پدر و مادری که به هر دلیلی به بچه محبت نمی کنند. برایش وقت نمی گذارند. با او حرف نمی زنند. وقتی بچه حرف می زند، گوش نمی کنند و با شخص دیگری صحبت می کنند.
موارد بی شماری در این باره وجود دارد و این مثال ها تنها مشتی از خروار هستند.
کودک آزاری جسمی
تقریبا می شود گفت همه جای دنیا افراد بالغی که کودکان و نوجوانان را کتک می زنند، پیدا می شوند؛ اما این امر بیشتر در جوامع سنتی رواج دارد. مضاف بر این که برخی کتک زدن را، نوعی روش تربیتی و ابزاری برای بزرگ کردن صحیح بچه می پندارند.
مصادیق آزار جسمانی کودک به خاطر آسیبی که به جسم وارد می شود، کاملا آشکار است؛ چون اغلب با کبودی نواحی مختلف بدن، شکستگی استخوان ها، خراش ها و زخم های مختلف همراه است. حتی تکان دادن بچه و هر رفتار خشونت آمیز دیگری هم می تواند آزار جسمی کودک به حساب بیاید.
کودک آزاری روانی
آزار روانی را آزار خاموش می نامند. مصادیق آزار روانی از نظر شیوع و عادی شمرده شدن شباهت فراوانی به بی توجهی دارد؛ اما خلاف روش بودن و عادی بودن این رفتارهای غلط، صدمات روانی جبران ناپذیری به کودک وارد می کنند و حتی در آزار روانی، اثرات سوء بدرفتاری با کودک بیشتر و مخرب تر است. می توانید در ادامه با نمونه هایی از آزار روانی آشنا شوید:
۱- تحقیر کردن، فحش دادن، مقایسه کردن و کسی را به رخ کشیدن، تمسخر، مقابل دیگران از بدی های کودک حرف زدن و … همگی حس حقارت را به کودک القا می کنند.
۲- حبس کردن در اتاق برای تنبیه کودک و در را به رویش قفل کردن.
۳- محدود کردن بیش از حد کودک یا نوجوان؛ بعضی والدین حتی تا سنین نوجوانی کودک را از حقوق طبیعی اش محروم می کنند؛ مثلا به او اجازه نمی دهند با همسالانش بازی کند. نمی گذارند با همکلاسی هایش رفت و آمد داشته باشد یا صحبت کند.
۴- مادری که به دلیل اختلاف با شوهرش، کودک را به حال خود می گذارد و خانه را به حالت قهر ترک می کند. حس ناامنی کودک حتی در بزرگسالی هم او را رها نخواهد کرد و این آسیب کمی نیست.
کودک آزاری جنسی
هر چند انواع دیگر کودک آزاری در جوامع سنتی مورد توجه و پیگیری قرار نمی گیرد و سهل انگاشته می شود، ولی آزار جنسی حتی در این جوامع هم بسیار حساسیت برانگیز است. کودک به طور کاملا طبیعی در سنین کودکی ممکن است نسبت به اعضای بدن کودک دیگری کنجکاوی داشته باشد و این کنجکاوی را با سوال کردن، نگاه کردن و دست زدن به او نشان دهد.
در این صورت هرگز آزار جنسی صورت نگرفته است. آزار جنسی زمانی اتفاق می افتد که یک فرد بالغ با کودک رفتارهای جنسی انجام می دهد. بوسیدن، لمس کردن و انجام عمل جنسی با کودک، یکی از مصادیق قطعی کودک آزاری است. کودک به اقتضای سنش، درکی از عمل جنسی ندارد و به همین دلیل اساسا نمی تواند گرایشی به رابطه جنسی داشته باشد.
یک فرد بالغ نسبت به آنچه انجام می دهد آگاه است ولی کودکی که مورد آزار جنسی قرار می گیرد، هیچ درکی از کاری که با او می کنند ندارد. بنابراین تنها مقصر کودک آزاری، فرد بالغ است و بس.
نمی توانید فرزندتان را در خانه حبس کرده و با این راه امنیتش را تضمین کنید. کودک شما در همین دنیایی زندگی می کند که هزاران نفر از همسالانش قربانی کودک آزاری می شوند و پیش از امتحان کردن هر راهی برای پیشگیری باید بدانید در چه دنیایی زندگی می کنید.
علل وقوع کودک آزاری
هر نوع سوءرفتاری که موجب لطمه دیدن تن و روح کودک شود، کودک آزاری به شمار می آید و متاسفانه در همه جای دنیا این پدیده به شکل اپیدمی وجود دارد.
نتیجه مطالعاتی که در کشورهای پیشرفته صورت گرفته نشان می دهد اغلب مجرمان جنسی، خودشان قربانی کودک آزاری بوده اند و در کودکی مورد آزار جسمی و جنسی قرار گرفته اند. آنها با مشکلات متعدد هیجانی، رفتاری و ارتباطی دست به گریبان هستند و هیچ یک از مشکلاتشان حل نشده است.
فقر الزاما عامل کودک آزاری نیست؛ با این وجود، درصد بالایی از کودک آزارها به خانواده های بسیار فقیری تعلق داشته اند. بیکاری هم از دیگر عوامل بروز کودک آزاری شناسایی شده است. مخصوصا اگر فقر و بیکاری توام شوند، زمینه را بیش از پیش برای کودک آزاری فراهم می کنند.
در کشورهایی که آمار دقیقی از آزار کودکان ارائه می شود، متوجه شده اند میزان کلی این آزارها کاهش پیدا کرده اما میزان مرگ و میر کودکان در اثر کودک آزاری بالا رفته است. امروزه در بعضی کشورهای اروپایی و آمریکایی مثل آلمان، سوئد، اسپانیا، فرانسه و ایالات متحده، مجازات بسیار سختی در انتظار کودک آزار است. به عنوان مثال در آلمان و سوئد اگر سن کودک آزار بالای ۲۵ سال باشد، طبق قانون و با تایید کمیسیون پزشکی فرد مجرم به وسیله دارو عقیم می شود.
پیامدها و آسیب های کودک آزاری
آسیب دیدگی در دوران کودکی اگر به موقع بهبود پیدا نکند، در کودکی و بزرگسالی مشکلات بزرگی را به وجود خواهد آورد. نیمی از بستری های روانپزشکی در کودکی آزار دیده اند. افرادی که در دوران نوزادی مراقبت خوبی ازشان به عمل نیامده است، در بزرگسالی دچار ناراحتی های بسیار می شوند.
نوزادی که آزار دیده، دیرتر زبان باز می کند، در بزرگسالی نمی تواند ادرار و مدفوعش را کنترل کند، در مدرسه نمی تواند با همسالانش ارتباط خوبی برقرار کند، سطح نمرات این کودکان معمولا پایین است، در حوزه های رفتاری و اجتماعی مشکل داشته و زندگی اجتماعی نابسامانی دارند. اینها حتی در ازدواج، رفتارهای خشونت باری از خود نشان می دهند.
همچنین ریسک ابتلا به بیماری های روانپزشکی مثل افسردگی، اضطراب، اختلالات رفتاری و… تا حد زیادی در قربانیان کودک آزاری بالا می رود. با توجه به این آسیب ها، لزوم درمان آسیب دیدگی به موقع در کودکی روشن می شود.
علائم عمومی تشخیص کودک آزاری
برای والدینی که به کودک اهمیت می دهند، تشخیص ناراحتی کودک کار سختی نیست. کافی است از کنار تغییرات رفتاری به سادگی عبور نکنند.
۱- کودکی که مهد یا مدرسه می رود، ولی یک مرتبه بدون دلیل دیگر نمی خواهد به مدرسه برود و مدام بهانه می آورد تا در خانه بماند.
۲- کودکی که از یک فرد خاصی می ترسد و با دیدنش پنهان می شود یا گریه سر می دهد؛ ممکن است این فرد مربی مهد یا معلمش باشد، یا یکی از افراد فامیل.
۳- کودکی که از کابوس های شبانه و مکرر خلاص نمی شود.
۴- کودکی که حالتی شبیه به حالت مسخ به او دست داده است. تمام روز را یک گوشه کز می کند و حتی اگر پیشنهادهای جالب به او بدهید، به هیجان نمی آید.
۵- کودکی که نظم خوابش به هم خورده یا ممکن است با هر صدای کوچکی از جا بپرد، بترسد یا گریه کند.
۶- کودکی که آزار را در بازی هایش شرح می دهد. اگر در بازی های کودک مورد مشکوکی دیدید، آن را صرف بازی یا اشتباه کودک تلقی نکنید.
۷- کودکی که مورد آزار جنسی قرار گرفته، عروسک هایش را لخت می کند و به بدن آنها دست می زند. در صورت مشاهده هر رفتار این چنینی که در قالب کودکی نمی گنجد، مسئله را جدی بگیرید.
۸- بعضی نشانه ها ظاهری هستند و راحت تر کشف می شوند؛ مثلا درد در ناحیه پشت، کبودی، اثر سوختگی، التهاب پوست، یبوست بدون منشا تغذیه ای و بی اختیاری ادرار و…
۹- بچه هایی که دچار سوزش، خارش، عفونت و ترشح در ناحیه تناسلی می شوند را حتما برای مداوا پیش پزشک ببرید.
روش صحیح تحقیق از کودک
اگر نشانه ای دیدید، آرامش خود را حفظ کنید. نحوه برخورد شما می تواند یک بار برای همیشه او را به سکوت یا اطمینان وادارد. خیلی وقت ها کودک از نحوه برخورد والدین آسیب می بیند. وقتی مادر آشفته و ناراحت است، کودک با خودش فکر می کند که مقصر این ناراحتی ها اوست و علاوه بر حس گناه دیگر درباره خودش با مادر حرف نمی زند.
۱- سوال کنید، ولی لحن شما حین سوال کردن خوب و آرام باشد.
۲- هیچ وقت از بچه ها سوالات مستقیم نکنید. کودک در مواجهه با سوالات مستقیم و بی پرده راه انکار را پیش می گیرد. هرچه سن کودک کمتر باشد، باید سوالات غیرمستقیم تر طرح شوند.
۳- کودکانی که مورد آزار قرار می گیرند، تهدید می شوند که اگر با کسی درباره این موضوع صحبت کنند، بلایی سرشان خواهد آمد. کودک آزار برای محکم کاری، کودک را به مرگ پدر و مادرش تهدید می کند. به شکل غیرمستقیم به کودک این اطمینان را بدهید که تحت هر شرایطی از او حمایت می کنید.
درمان قربانی کودک آزاری
اگر متوجه شدید کودک مورد آزار قرار گرفته، خودتان دست به کاری نزنید. مشکلات روانی بعد از این اتفاق آن قدر پیچیده است که به تنهایی نمی توانید وضعیت را به حال عادی برگردانید. معمولا در چنین مواردی خانواده آنقدر درگیر شکایت از کودک آزار و طی مراحل قانونی می شود که کودک در این میانه فراموش می شود.
غفلت در درمان زودهنگام کودک، می تواند آینده اش را تباه کند؛ چون تاثیرات کودک آزاری بسیار مخرب است و اگر درمان نشود، مشکلات بیشتری را به دنبال می آورد. ضمن این که شما هر قدر هم دلسوز و مهربان باشید علم پزشک را ندارید و شاید راهکاری که به نظر شما سودمند می رسد، از نظر علمی غلط باشد بنابراین درمان را تا زمان بهبود کامل کودک (به تشخیص پزشک) ادامه بدهید.
آگاهی دادن به کودک درباره کودک آزاری
آگاهی دادن به کودک هم راهکار پیشگیرانه ای است که خانواده ها نباید از آن غفلت کنند. بعضی معتقدند اگر با بچه درباره این موضوع صحبت شود، چشم و گوشش باز می شود. این افکار غلط را دور بریزید. نادیده انگاشتن کودک آزاری راه حل مقابله با آن نیست. روش هایی هست که والدین هوشیار با استفاده از آنها کنترل امور کودک را – حتی در زمان غیابشان – در دست می گیرند.
۱- در سال های اول دبستان، می توانید با کودک در محیطی دوستانه صحبت کنید. سعی کنید طوری فضاسازی کنید که کودک متوجه نشود با مسئله غیرعادی ای مواجه است. حین بازی یا گردش و در موقعیت مناسب با او در مورد اعضای بدن انسان صحبت کنید. هرچه صحبت های تان شیرین تر و جذاب تر باشد، تاثیر آموزش شما روی کودکتان بیشتر خواهد شد.
۲- به کودک بگویید یک سری از قسمت های بدن هستند که به جز مامان، بابا و دکتر، فرد دیگری حق ندارد آنها را ببیند. حتی اگر کسی خواست آن قسمت ها را نشانش دهید، این کار را انجام ندهید.
۳- به کودک بگویید اگر کسی خواست به قسمت های خاص بدنش دست بزند، بزرگترها را با خبر کند.
۴- مرزهای کودک را نشانش بدهید. به او بگویید چه کسانی تا چه حدی می توانند در آغوشش بگیرند، ببوسندش و لمسش کنند.
۵- در این کار افراط نکنید. کودک اگر متوجه حساسیت بیش از حد شما شود، خودش هم حساس می شود و این مسئله برایش خوب نیست.
توصیه هایی جهت پیشگیری از کودک آزاری
۱- خودتان کودک آزار نباشید! هیچ یک از چهار نوع آزار را بر کودک روا ندارید.
۲- اگر بناست کودکتان را به مهد بفرستید، حتما در انتخاب مهد کودک دقت کنید. درباره نوع آموزش، مربیانی که آنجا کار می کنند و بهداشت محیط حسابی تحقیق کنید.
۳- گاهی سر زده و بدون اطلاع قبلی به مدرسه و مهد کودک بروید و ببینید رفتار پرسنل با کودکان چگونه است. به مدارس و مهد کودک هایی که به دوربین مداربسته مجهز هستند، بیشتر می شود اطمینان کرد.
۴- این حساسیت را در مورد تمام کسانی که قرار است با کودک در ارتباط باشند، داشته باشید، حتی راننده سرویس را از قلم نیندازید. اغلب کودکان توسط کسانی آزار می بینند که خانواده به آنها بیشترین اعتماد را دارد.
۵- از کودکتان بخواهید هر روز برایتان تعریف کند که چه کارهایی انجام داده است. البته مبالغه نکنید؛ اما فضای اعتماد را به وجود بیاورید و به کودکتان القا کنید که همیشه، بدون قضاوت در موردش، می توانید محرم اسرار او باشید.
پرستار کودک و احتمال کودک آزاری
آیا کودک شما قبل و بعد از رفتن پیش پرستار یا مهدکودک، به شما می چسبد؟ در این صورت، دانستن این که چرا کودک شما در این زمان به توجه بیشتر شما نیاز دارد، مهم است. برخی اضطراب های جدایی، عادی هستند اما یک الگوی مداوم و تکرارشونده، ممکن است نشانگر این باشد که فرزند شما، توجه مورد نیازش را از پرستاش دریافت نمی کند. گریه بی وقفه هنگامی که فکر می کند با پرستار تنها گذاشته می شود.
کاملا طبیعی است که کودک ترجیح می دهد پیش والدینش بماند اما داشتن چنین واکنش هیجانی منفی و شدید نسبت به یک فرد، نشانه خطر است. آیا کودک شما هرگاه که از والدین جدا می شود گریه می کند یا فقط هنگامی که قرار است نزد این پرستار خاص برود؟ اگر این مشکل فقط در مورد پرستار وجود دارد، زمان بررسی مجدد وضعیت مراقبت از کودکتان فرا رسیده است.
زخم، بریدگی، کبودی و خون مردگی در حوادث مکرر، داشتن چندجای زخم و بریدگی، بخش طبیعی از زندگی سالم و پرجنب و جوش دوران کودکی است؛ اما تعداد غیرقابل توجهی از حوادث، می تواند نشانه هشداردهنده ای از مراقبت ضعیف یا حتی تنبیه جسمی باشد. اگر کودک شما هنگامی که پیش پرستار است، حوادث زیادی از این قبیل برایش پیش می آید، سریعا موضوع را مورد بررسی قرار دهید تا چنانچه اقدام دیگری لازم است، صورت گیرد.
کودک شما باید با خود شما و هم با پرستارش، احساس راحتی کند و افکار، ملاحظات، احساسات و مشکلاتش را به راحتی در میان بگذارد. اگر کودکتان در برقراری ارتباط با پرستارش، مشکل دارد، ممکن است نشانه این باشد که حمایت عاطفی و راهنمایی مورد نیازش را از او دریافت نمی کند.
نافرمانی و حرف نشنوی کودک
بروز ناگهانی نافرمانی یا حرف نشنوی غیرقابل توجیه، می تواند نشانه ای از وجود مشکل با پرستار باشد، به منظور حفظ پایداری و سازگاری، تنظیم یک نقشه و الگوی رفتاری برای پرستار بچه ضرورت دارد. رفتار نامناسب کودک ممکن است نشانه این باشد که پرستار، به وظایف خود در زمینه رعایت مقررات و انضباط رفتار اجتماعی مناسب و رشد شخصیت کودک، درست عمل نمی کند.
تغییر ناگهانی در رفتار، شاید هشدار دهنده ترین نشانه باشد. این رفتارها ممکن است درخانه، در بین همسالان یا حتی درحین خواب بروز داده شود. مثلا کودکی که پیش از این، مشتاق بیرون رفتن از خانه بوده، بدخلق و کناره گیر شود. یا کودکی که خوش اخلاق و گرم بوده، نشانه های خشم و عصبانیت بروز دهد. اگر متوجه تغییر رفتار کودک خود یا تغییر الگوی خواب او شدید، فورا وضعیت را مورد بررسی قرار دهید تا راه حلی برای مشکل بیابید.
جمع بندی
کودک آزاری، یک مسئله جدی است که به شدت سلامت جسمی و روانی کودکان را تحت تاثیر قرار می دهد. کودک آزاری از دیدگاه روانشناسی، به معنی آسیب رساندن به سلامت جسمی، روانی و عاطفی کودکان است. اذیت و آزار جسمی به دلیل علائمی که از خود به جا می گذارد معمولا به سرعت تشخیص داده می شود. پس از بررسی و مشاهده علائم کودک آزاری در کودک قربانی، ضروری است تا اقدامات درمانی زیر نظر مشاور و روانشناس، صورت گیرد.
منابع اقتباس: مجله سیب سبز؛ کیهان نیوز
