بداخلاقی، یکی از صفات مذموم و بسیار ناپسند است و بیشتر به معنای ترشرویی و عبوس بودن با اطرافیان می باشد. پیامدهای بداخلاقی هم در دنیا و هم در آخرت، گریبان انسان را می گیرد و بسیار خطرناک است. از همین رو روایات بسیاری در نکوهش این صفت ناپسند اخلاقی و ترک آن نقل شده است. در ادامه به برخی از پیامدهای بداخلاقی در دنیا و آخرت اشاره می کنیم.
تعریف و دامنه بداخلاقی در روایات
پیش از آنکه به پیامدهای بداخلاقی اشاره کنیم به تعریف مختصر از آن می پردازیم. بداخلاقی را می توان از نقطه مقابل آن یعنی خوش اخلاقی و حسن خلق شناخت. امام صادق (ع) در تعریف حسن خلق می فرماید: «تُلِينُ جَانِبَكَ وَ تُطِيبُ كَلاَمَكَ وَ تَلْقَى أَخَاكَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ؛[1] [حسن خلق اينست كه] نسبت به مردم، ملايمت و مدارا به كار برى و سخنت پاكيزه باشد، و برادرت را با روى گشاده و چهره خندان ديدار كنى».
خوش خلقی، مطابق تعریف امام صادق (ع)، شامل سه مولفه ذیل می شود: نرمخویی، خوشگویی و خوشرویی. تندخلقی به عنوان مفهوم مقابل خوش خلقی، با نفی عناصر و رفتارهای خوش خلقی شناخته می شود. بر این اساس، سه مؤلفه خشونت ورزی، ترشرویی و خشک گویی را می توان مؤلفه های معنایی تندخلقی و بداخلاقی محسوب کرد.[2]
مرحوم نراقی معتقد است که مراد از سوء خلق و بداخلاقی در بیشتر احادیثی که در این باره آمده، تنگدلی و ترشرویی و بدزبانی و مانند آن است.[3]
پیامدهای بداخلاقی
پیامدهای بداخلاقی طبق روایات اهل بیت (ع)، هم شامل دنیا می شود و هم آخرت. در روایتی از رسول خدا(ص) آمده است: «سُوءَ الْخُلُقِ ذَهَبَ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَ الآْخِرَةِ؛[4] بدخویی، خير دنيا و آخرت را از بين می برد». از همین رو در اینجا پیامدهای بداخلاقی را در دو دسته پیامدهای دنیوی و اخروی به اختصار بررسی می کنیم.
پیامدهای دنیوی بداخلاقی
نداشتن حسن خلق و برخورد ناشایست با دیگران، آثار بدی بر زندگی دنیایی انسان خواهد داشت. در سخنان اهل بیت (ع) برخی از این آثار بیان شده است. در اینجا به سه مورد از پیامدهای بداخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی انسان اشاره می کنیم:
۱. سختی و دشواری زندگی
اولین پیامد از پیامدهای بداخلاقی، سخت شدن زندگی فرد بداخلاق است. امام صادق (ع) می فرماید: «مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ؛[5] هر كه بداخلاق باشد، خود را به عذاب افکنده است». بداخلاقی علاوه بر این که باعث آزار و اذیت دیگران می شود، خود انسان را نیز دچار عذاب می کند. معمولًا می گويند افراد بد اخلاق كه با همه كس ترشرويى می كنند، باعث شكنجه اطرافیان خود هستند؛ در حالى كه بزرگترين شكنجه ها را خودشان می بينند كه شهد زندگى حيات را در كام خود تلخ و آب زلال را ناگوار می سازند. افراد كج خلق عمرشان كوتاه، و روحشان ناراحت، و جسمشان در عذاب است، و بيش از هر كس خودشان رنج می برند.[6]
۲. کاهش رزق
یکی دیگر از پیامدهای بداخلاقی در دنیا، کاهش رزق و روزی است. امام علی (ع) می فرماید: «مَنْ سَاءَ خُلْقُهُ ضَاقَ رِزْقُهُ؛[7] هر كس كج خلق و بدخو باشد، روزيش تنگ می گردد».
۳. از دست رفتن عزت و محبوبیت اجتماعی
از مهمترین پیامدهای بداخلاقی در جامعه، کاهش عزت و محبوبیت اجتماعی است. در این باره چندین روایات از معصومین (ع) نقل شده است. در یکی از آنها امام علی (ع) می فرماید: «رُبَّ عَزِيزٍ أَذَلَّهُ خُلُقُهُ وَ ذَلِيلٌ أَعَزَّهُ خُلُقُهُ؛[8] چه بسا عزتمندی که اخلاقش باعث ذلت و پستى او شد و فرد گمنامی كه اخلاق خوبش موجب عزت او گردید». در روایت دیگری از امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) نقل شده است: «اَلاِنْقِبَاضُ مِنَ اَلنَّاسِ مَكْسَبَةٌ لِلْعَدَاوَةِ؛[9] با ترشرویی با مردم برخورد كردن، مايۀ دشمنى است».
مفهوم حدیث این است که خوشرویی و برخورد خوب با مردم، موجب جلب محبت است. این مسئله کاملا محسوس است و همه آن را تجربه کرده اند که کسانی که بداخلاق اند و با مردم کج خلقی می کنند و با آنها با روی گشاده برخورد ندارند، بلکه به گونه ای رفتار می کنند که گویا دشمن آن ها هستند؛ در زندگی تنها می مانند و برای خود دشمن می تراشند.[10]
پیامدهای معنوی و اخروی بداخلاقی
مهمتر از پیامدهای بداخلاقی در دنیا و زندگی مادی، پیامدهای بداخلاقی در آخرت و زندگی معنوی است. اهل بیت (ع) در روایات بسیاری نسبت به آثار شوم سوء خلق در حیات اخروی انسان هشدار داده اند. در اینجا به چند مورد از این پیامدهای بداخلاقی اشاره می کنیم:
۱. از بین رفتن ایمان
یکی از مهمترین پیامدهای بداخلاقی، از بین رفتن ایمان است. امام صادق (ع) در این باره می فرماید: «إِنَّ سُوءَ اَلْخُلُقِ لَيُفْسِدُ اَلْإِيمَانَ كَمَا يُفْسِدُ اَلْخَلُّ اَلْعَسَلَ؛[11] بداخلاقی هر آينه ايمان را تباه سازد چنانكه سركه عسل را تباه كند». حضرت در این روایت ایمان را در مسلمانی که آراسته به صفات حسن اخلاقی نیست و دچار بد اخلاقی است، به عسلی تشبیه نموده است که با سرکه مخلوط شده و فاسد گردیده است.[12]
۲. مبغوضیت و دشمنی خداوند
از دیگر پیامدهای بداخلاقی، دشمنی خداوند با کسانی است که این صفت را دارند. پیامبر اکرم (ص) در حدیثی نورانی می فرماید: «خُلُقَانِ يُبْغِضُهُمَا اللَّهُ الْبُخْلُ وَ سُوءُ الْخُلُقِ؛[13] دو صفت را خداوند دشمن دارد و آنها بخل و بدخلقى است».
بر اساس این حدیث، خداوند مومن بد اخلاق را دوست ندارد. همانطور که انبیاء و ائمه طاهرین (ع) هم همینطور بودند؛ یعنی جانبداران حق، در مقابل مردم بداخلاق، قوه دافعه داشتند و آنها را طرد می کردند؛ برای این که انسان بداخلاق در عین این که ایمان به خدا دارد، اما ضرر و مفسده ای دارد که هم خودش فاسد می شود یعنی این که از درون، خودش را می خورد و نابود می کند و هم بیرون را فاسد می کند و خرابی به بار می آورد.[14]
۳. سقوط به جهنم
بد خلقی اگر درمان نشود، سرانجام صاحب خود را به جهنم و دوزخ می کشاند. پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «إِيَّاكُمْ وَ سُوءَ الْخُلُقِ فَإِنَّ سُوءَ الْخُلُقِ فِي النَّارِ لَا مَحَالَةَ؛[15] از بد اخلاقى بپرهيزيد كه بد اخلاق بدون شک در جهنم است». بنابراین یکی از پیامدهای بداخلاقی که دنباله و نتیجه آثار قبلی است، سقوط به جهنم و از دست رفتن نعمت بهشت الهی است.
۴. عدم پذیرش توبه و افزایش گناهان
وضعیت انسان کج خلق و عبوس، بسیار ناگوار و دشوار است و هر چه زودتر باید این رذیله را از خود پاک کند. طبق روایات یکی دیگر از پیامدهای بداخلاقی، عدم قبول توبه است. رسول خدا (ص) به اصحاب خود فرمودند که خداوند از پذیرفتن توبه شخص بداخلاق اباء دارد. وقتی اصحاب از علت این امر پرسیدند، حضرت در پاسخ فرمود: «لِأَنَّهُ إِذَا تَابَ مِنْ ذَنْبٍ وَقَعَ فِي ذَنْبٍ أَعْظَمَ مِنْهُ؛[16] زيرا هرگاه از گناهى توبه كند، در گناه بزرگترى می افتد».
علامه مجلسی در شرح این حدیث می گوید: «اخلاق بد، مانع از توبه و باقی ماندن بر آن می شود. شخص بد اخلاق حتی اگر توبه کند، باز دچار گناهی بزرگتر می شود؛ چرا که هنوز بداخلاقی خودش را درمان نکرده است و تا زمانی که معالجه نشود روز به روز شدیدتر می شود و گناهان بعدی از قبلی بزرگتر خواهند بود. تنها راه رهایی از گناهان بزرگتر، درمان بداخلاقی است».[17] بنابراین سوء خلق، رذیله خطرناکی است و پیامدهای بداخلاقی می تواند آثار جبران ناپذیری برای انسان داشته باشد، پس شایسته است که هر چه زودتر انسان به فکر درمان و معالجه آن باشد.
۵. عذاب قبر
یکی از پیامدهای بداخلاقی، عذاب قبر حتی نسبت به مومنان است. خبر پیامبر (ص) از عذاب قبر یکی از یاران خود به نام سعد بن معاذ در این باره بسیار عبرت آموز است. امام صادق (ع) مى فرمايد:
«گروهى نزد پيامبر خدا آمدند و او را به مرگ سعد بن معاذ خبر دادند. پيامبر (ص) با اصحاب براى تجهيز سعد حركت كردند، و در حالى كه بر چهارچوب در غسّال خانه قرار داشتند به غسل دادن بدن سعد فرمان دادند. هنگامى كه او را حنوط و كفن كردند و بر تخته اى براى حمل به سوى بقيع قرار دادند، حضرت با پاى برهنه و بدون عبا دنبال جنازه حركت كردند، سپس گاهى طرف راست جنازه را بر دوش می گرفتند و گاهى طرف چپ را تا به قبر رسيدند. پيامبر وارد قبر شد و با دست مباركش لحد چيد و از اصحاب مى خواست كه سنگ و خاك به حضرت دهند تا روزنه هاى بين لحد را بگيرد.
در حالی پیامبر مشغول محکم کردن لحد بود، مادر داغديده سعد از گوشه اى فرياد برداشت: اى سعد! بهشت بر تو گوارا باد، ولى پيامبر فرمود: اى مادر سعد! مطلبى را بر پروردگارت در مورد فرزندت اين گونه قاطع و يقينى نسبت مده؛ زيرا فشار سختى به سعد وارد شد!!
چون پيامبر و مردم از دفن سعد برگشتند، گفتند: اى پيامبر خدا! كارى را از شما در مورد سعد ديديم كه بر كسى نديديم، با پاى برهنه و بدون عبا تشييع جنازه آمديد. فرمودند: در اين حالت به فرشتگانى كه به تشييع آمده بودند، اقتدا كردم …گفتند : شما براى غسلش اجازه دادى و بر او نماز گزاردى و لحدش را چيدى آنگاه گفتى: فشارى سخت بر او وارد شد! فرمود: آرى، زيرا با خانواده اش بداخلاق بود».[18]
این داستان نشان می دهد که عذاب قبر به عنوان یکی از پیامدهای بداخلاقی ممکن است حتی شامل فردی چون سعد بن معاذ که فرشتگان و رسول خدا (ص) در تشییع جنازه او شرکت داشته اند، نیز بشود.
جمع بندی
در روایات اهل بیت (ع)، آثار بد و پیامدهای شومی برای کج خلقی، ترشرویی و زبان تلخ داشتن در معاشرت با اطرافیان بیان شده است. پیامدهای بداخلاقی هم دردنیا و هم در آخرت دامن دارنده آن را می گیرد. از جمله پیامدهای بداخلاقی در دنیا سختی زندگی، کاهش رزق و کاهش عزت اجتماعی است. همچنین پیامدهای بداخلاقی در حیات معنوی شامل نابودی ایمان، دشمنی خداوند، ورود به جهنم، افزایش گناهان و عذاب قبر می شود.
پی نوشت ها
[1] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۳۸۹.
[2] سید قریشی، بازنگرشی به اثربخشی «خوش خلقی – تندخلقی» هدایت گر اخلاقی در متقاعدسازی مخاطب، ص ۶۶ و ۶۷.
[3] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۳۴۲.
[4] حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۲۴۱.
[5] کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۳۲۱.
[6] مکارم شیرازی، یکصد و پنجاه درس زندگی، ص ۱۲۰.
[7] آمدی، غررالحکم، ص ۵۹۲.
[8] مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۳۹۶.
[9] کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۶۳۸.
[10] مکارم شیرازی، حسن خلق، ص ۱۹۵.
[11] کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۳۲۱.
[12] انصاریان، ایمان و آثار آن، ص ۲۰۶ و ۲۰۷.
[13] دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۳۷.
[14] انصاریان، ایمان و آثار آن، ص ۲۰۷.
[15] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰، ص ۳۶۹.
[16] کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۳۲۱.
[17] مجلسی، مرأة العقول، ج ۱۰، ص ۲۶۰.
[18] مجلسی، بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۱۰۷؛ برگرفته از شده از کتاب زیباهایی اخلاق، نوشته استاد حسین انصاریان، ص ۱۵۵و ۱۵۶.
فهرست منابع
آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، درالکتب الإسلامي، ۱۴۱۰ ق.
انصاریان، حسین، ایمان و آثار آن، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۸.
انصاریان، حسین، زیباهایی اخلاق، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶.
دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
سید قریشی، ماریه و دیگران، بازنگرشی به اثربخشی «خوش خلقی – تندخلقی» هدایت گر اخلاقی در متقاعدسازی مخاطب، فصلنامه علمی علوم حدیث، ش ۱، ۱۳۹۹، ص ۸۸-۶۳.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران ـ ایران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۳ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
مکارم شیرازی، یکصد و پنجاه درس زندگی، قم، نسل جوان، ۱۳۸۶ش.
مکارم شیرازی، حسن خلق، تهیه و تنظیم: ابوالقاسم علیان نژادی دامغانی، بی جا، بی نا، بی تا.
نراقی، مهدی بن ابی ذر، جامع السعادات، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بی تا.
