راهبردهای کلیدی برای مقابله با فتنه‌ در خطبه های امام حسن (ع)

خطبه های امام حسن مجتبی(ع) که در آستانه جنگ جمل ایراد شده اند، نه تنها فراخوانی حیاتی برای بسیج مردم کوفه جهت یاری امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) بودند، بلکه به مثابه یک منشور سیاسی و عقیدتی عمل کردند. هدف اصلی این خطبه ها، رفع تردید از دل مردم در کوران فتنه و تبیین مرز حق و باطل بود.

امام حسن(ع) با اتکا به فضائل انحصاری و سوابق درخشان امام علی (ع)، مشروعیت الهی حکومت ایشان را تبیین کرد و همزمان، انگیزه خروج پیمان شکنانی چون طلحه و زبیر را که صرفاً از روی حسادت و طغیانگری بود، افشا نمود. ایشان همچنین با پیوند زدن جهاد به اصولی چون تقوا، صبر و امر به معروف، نبرد را از یک درگیری سیاسی صرف، به یک تکلیف الهی برای احیای عدالت تبدیل نمود تا سپاهیان با بصیرت و عقلانیت، در این آزمون الهی ثابت قدم بمانند.

خطبه اول از خطبه های امام حسن(ع): فراخوانی کوفیان

خطبه امام حسن مجتبی(ع) در بسیج مردم کوفه برای پیوستن به امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) در آستانه جنگ جمل، بیش از یک فراخوان نظامی است. این خطبه، یک بیانیه مشروعیت است که جایگاه امام علی (ع) را با تکیه بر فضائل منحصر به فرد، پیشینه دینی و نزدیکی خانوادگی با پیامبر (ص) تثبیت می کند. هدف اصلی خطبه، درهم شکستن هر گونه تردید در دل کوفیان پیرامون حقانیت جبهه علوی در مقابل ناکثین (پیمان شکنانی) است که بیعت خود را شکسته اند. امام حسن(ع) با طرح فضائل پدر بزرگوارشان، تلاش می کند تا جهاد را به عنوان یک تکلیف دینی تبیین نماید.

متن خطبه اول از خطبه های امام حسن (ع)

خُطْبَتُهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) فِی اسْتِنْفَارِ أَهْلِ الْکُوفَةِ إِلَى الْجَمَلِ، …أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّا إِلَى اللَّهِ وَ إِلَى کِتَابِهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ وَ إِلَى أَفْقَهِ مَنْ تَفَقَّهَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ، وَ أَعْدَلِ مَنْ تَعْدِلُونَ، وَ أَفْضَلِ مَنْ تَفْضُلُونَ، وَ أَوْفَى مَنْ تُبَایِعُونَ، مَنْ لَمْ یُعْیِهِ الْقُرْآنُ وَ لَمْ تَجْهَلْهُ السُّنَّةُ، وَ لَمْ تَقْعُدْ بِهِ السَّابِقَةُ، إِلَى مَنْ قَرَّبَهُ اللَّهُ إِلَى رَسُولِهِ قَرَابَتَیْنِ، قَرَابَةَ الدِّینِ وَ قَرَابَةَ الرَّحِمِ، إِلَى مَنْ سَبَقَ النَّاسَ إِلَى کُلِّ مَآثِرِهِ؛

خطبه آن حضرت براى تحريض اهل كوفه به جنگ جمل… اى مردم! ما آمده ایم تا شما را دعوت كنيم به خدا و كتابش، و سنت پيامبرش، و به فقيه ترين فقيه مسلمانان، و عادل ترين كسى كه شما او را عادل مى شماريد، و برترين كسى كه شما آنان را برتر مى دانيد، و باوفاترين كسى كه با او بيعت كرده ايد؛

آن كس كه فهم قرآن او را عاجز نكند، و چيزى از سنت بر او پوشيده نيست، و كسى بر او سبقت نگرفته است، به سوى كسى كه خداوند از دو جهت او را به پيامبرش نزديك گرداند؛ نزديكى از جهت دين و از جهت خويشاوندى، كسى كه در هر نیکی بر مردم پيشى گرفته است.

(امام حسن(ع) با استفاده از صفات تفضیلی (افقه، اعدل، افضل، اوفی) جایگاه منحصر به فرد امام علی (ع) را در دانش، عدالت و وفاداری تثبیت می کند. نکته کلیدی، قرابت مضاعف (قرابة الدین و قرابة الرحم) است که مشروعیت رهبری ایشان را هم دینی و هم خانوادگی تعریف می کند.)

إِلَى مَنْ كَفَى اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ، وَ النَّاسُ مُتَخَاذِلُونَ، فَقَرُبَ مِنْهُ وَ هُمْ مُتَبَاعِدُونَ، وَ صَلَّى مَعَهُ وَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ، وَ قَاتَلَ مَعَهُ وَ هُمْ مُنْهَزِمُونَ، وَ بَارَزَ مَعَهُ وَ هُمْ مُجْمَحُونَ، وَ صَدَّقَهُ وَ هُمْ مُكَذِّبُونَ، إِلَى مَنْ لَمْ تُرَدَّ لَهُ رَايَةٌ، وَ لَا تُكَافِئُ لَهُ سَابِقَةٌ؛

به سوی كسى كه خداوند بوسيله او پيامبرش را كفايت كرد در حالی كه مردم او را خوار مى كردند، به او نزديك شد در حالی كه مردم از او دور بودند، با او نماز گذارد در حالی كه مردم مشرك بودند، با او جنگيد در حالی كه مردم فرار مى كردند، با او مبارزه كرد در حالی كه مردم اكراه داشتند، او را تصديق كرد در حالی كه مردم او را تكذيب مى كردند، به سوی كسى كه پرچمی را باز نگرداند، و كسى بر او سبقت نگرفته است.

(این بخش یک مقایسه میان ثبات علی (ع) و تردید دیگران در مراحل کلیدی رسالت است. افعال متضاد (کَفَى/مُتَخَاذِلُونَ، قَرُبَ/مُتَبَاعِدُونَ، صَلَّى/مُشْرِكُونَ، قَاتَلَ/مُنْهَزِمُونَ) عمق سبقت و فداکاری امام علی (ع) را به نمایش می گذارد و هر گونه برابری با ناکثین را نفی می کند.)

وَ هُوَ یَسْأَلُكُمُ النَّصْرَ وَ یَدْعُوكُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَ یَسْأَلُكُمْ بِالْمَسِیرِ إِلَیْهِ، لِتُوَازِرُوهُ وَ تَنْصُرُوهُ عَلَى قَوْمٍ نَكَثُوا بَیْعَتَهُ، وَ قَتَلُوا أَهْلَ الصَّلَاحِ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَ مَثَّلُوا بِعُمَّالِهِ، وَ انْتَهَبُوا بَیْتَ مَالِهِ؛

و او از شما يارى مى خواهد و شما را بسوى حق مى خواند، و از شما مى خواهد كه بسوى او برويد، تا او را بر گروهى كه بيعتش را شكستند و نيكان اصحابش را كشتند و كارگزارانش را كنار زدند (یا مُثله کردند)، و بيت المالش را غارت كردند، ياری كنيد.

(امام حسن(ع)، طغیان ناکثین را به چهار جرم قطعی مستند می کند: ۱. شکستن بیعت مشروع، ۲. قتل صلحا، ۳. حمله به کارگزاران حکومت ۴. غارت بیت المال. این تبیین، شورش جمل را از یک اختلاف نظر سیاسی، به یک اقدام جنایتکارانه علیه نظم عمومی و دین تبدیل می کند.)

فَاشْخَصُوا إِلَیْهِ رَحِمَكُمُ اللَّهُ، فَمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ، وَ احْضُرُوا بِمَا یَحْضُرُ بِهِ الصَّالِحُونَ؛ 

پس به سوی او برويد، خداوند شما را رحمت كند، پس امر به معروف و نهى از منكر كنيد، و همانند صالحان در پيشگاهش حاضر شويد.

(پایان خطبه، فرمان نظامی را به یک تکلیف دینی (امر به معروف و نهی از منکر) گره می زند. جهاد با ناکثین، دیگر یک جنگ خونی نیست، بلکه مصداق بارز امر به معروف برای حمایت از عدالت، و نهی از منکر برای جلوگیری از طغیان و غارت است.)

خطبه دوم از خطبه های امام حسن(ع): دعوت به عقلانیت

یکی دیگر از خطبه های امام حسن(ع)، خطبه ای کوتاه است که به احتمال زیاد در میدان نبرد یا در لحظه ای حیاتی برای ترغیب سپاهیان به ثبات و استقامت ایراد شده که بر دو مفهوم کلیدی تمرکز دارد: اطاعت از رهبری و حکومت عاقلان.

این خطبه در صدد افزایش بصیرت سیاسی سپاهیان است تا در کوران جنگ، دعوت امیرشان را صرفاً یک فرمان نظامی نبینند، بلکه آن را زمینه ساز برقراری یک نظام برتر و حکومتی بر پایه عقل و تدبیر بدانند. امام (ع) جنگ را یک ابتلاء (آزمون مشترک) معرفی می کند که رنج موقت آن، خیری بزرگ در پی خواهد داشت.

متن خطبه دوم از خطبه های امام حسن (ع)

خُطْبَتُهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) فِی غَزْوَةِ الْجَمَلِ، لِتَحْرِیضِ النَّاسِ إِلَى الْجِهَادِ، یَا أَیُّهَا النَّاسُ! أَجِیبُوا دَعْوَةَ أَمِیرِكُمْ، وَ سِیرُوا إِلَى إِخْوَانِكُمْ، فَإِنَّهُ سَیُوجَدُ لِهَذَا الْأَمْرِ مَنْ یَنْفِرُ إِلَیْهِ؛

ای مردم! دعوت فرمانده خود را بشنويد و به سوی برادرانتان برويد. به زودی كسى اين حكومت را بدست مى گيرد كه به سوی او كوچ مى كنيد.

(فرمان امام (ع) صریح و قاطع است: اجابت دعوت امیرالمؤمنین(ع) و پیوستن به جبهه حق (اخوانکم). این امر نشان دهنده یک نیاز حیاتی در لحظه جنگ است، نه یک دعوت اختیاری.)

وَ اللَّهِ لَأَنْ یَلِیَهُ أُولُوا النُّهَى أَمْثَلُ فِی الْعَاجِلَةِ وَ خَیْرٌ فِی الْعَاقِبَةِ؛

به خدا سوگند اگر دانايان و عاقلان سرپرستى اين حكومت را به عهده گيرند، در اين دنيا بهتر و در آخرت نيكوتر است.

(این قسمت، نقطه اوج خطبه است. امام (ع) جنگ را به یک موضوع انتخاب حکومتی پیوند می دهد. هدف نبرد، صرفاً سرکوب مخالفان نیست، بلکه تثبیت حکومتی است که عقل و تدبیر (نه هوای نفس ناکثین) محور آن است. واژه أُولُوا النُّهَى (صاحبان عقل و خرد) اشاره ای ضمنی و قوی به امیرالمؤمنین(ع) دارد.)

فَأَجِیبُوا دَعْوَتَنَا وَ أَعِینُونَا عَلَى مَا ابْتُلِینَا بِهِ وَ ابْتُلِیتُمْ؛

پس دعوت ما را بپذيريد، و ما را ياری كنيد در آنچه شما و ما به آن دچار شده ايم.

(اشاره به ابتلاء (آزمون یا مصیبت) نشان می دهد که امام (ع) این نبرد را یک رنج و سختی مشترک می داند که گریزی از آن نیست و تنها با همکاری و صبر می توان از آن سربلند بیرون آمد. این امر جنبه همدلی را در جبهه حق تقویت می کند.)

خطبه سوم از خطبه های امام حسن(ع): تبیین حقانیت

یکی دیگر از خطبه های امام حسن(ع) برای تحریض مردم کوفه به جنگ جمل، با نقل یک جمله  کلیدی و جسورانه از امیرالمؤمنین(ع) آغاز می شود که تیری است به قلب تردیدهای مردم درباره ماهیت این جنگ. امام علی (ع) با طرح این سؤال که «آیا ظالمم یا مظلوم؟»، مردم را به یک بازنگری وجدانی و دینی فرامی خواند و آنان را مسئول می سازد که با ملاک های الهی، حق را تشخیص دهند و به کمک جبهه حق بیایند. تمرکز خطبه بر نفی بهانه های خروج (تغییر حکم یا تصرف در مال) و افشای نفاق طلحه و زبیر است.

متن خطبه سوم از خطبه های امام حسن (ع)

خُطْبَتُهُ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) لِتَحْرِیضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى الْجَمَلِ، أَیُّهَا النَّاسُ! إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ یَقُولُ: إِنِّی خَرَجْتُ مَخْرَجِی هَذَا ظَالِماً أَوْ مَظْلُوماً، وَ إِنِّی أَذْكُرُ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ رَجُلًا رَعَى لِلَّهِ حَقّاً إِلَّا نَفَرَ، فَإِنْ كُنْتُ مَظْلُوماً أَعَانَنِی، وَ إِنْ كُنْتُ ظَالِماً أَخَذَ مِنِّی؛

ای مردم! امیر المؤمنین (ع) مى گويد: من در اين راه حركت كرده ام، خواه ظالمانه و خواه مظلومانه (ظَالِماً أَوْ مَظْلُوماً). و من خداوند عزوجل را به ياد می آورم برای مردمی كه حقی را برای خداوند قائل است جز آنكه كوچ كند؛ اگر من مظلوم هستم مرا ياری كند، و اگر ظالم هستم حقم را از من بگيرد.

(طرح دوگانه ظالم/مظلوم، یک تحدی عقلی و وجدانی است. این عبارت، بی طرفی سیاسی را نفی می کند و مسئولیت تشخیص حق را مستقیماً بر عهده مخاطب می گذارد. هدف این است که مردم بدانند بی عملی در فتنه، مساوی با نادیده گرفتن حق خدا است.)

وَ اللَّهِ إِنَّ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ لَأَوَّلُ مَنْ بَایَعَنِی، وَ أَوَّلُ مَنْ غَدَرَ، فَهَلِ اسْتَأْثَرْتُ بِمَالٍ أَوْ بَدَّلْتُ حُكْماً؟

و سوگند به خدا كه طلحه و زبير، اولين كسانى هستند كه با من بيعت كردند، و اولين كسانى نيز مى باشند كه به من مكر و حيله (غَدَرَ) زدند. آيا مالی را برای خود برداشته ام، يا حكمی را تغيير داده ام؟

(امام (ع) با سوگند قاطع، ماهیت شورش را افشا می کند: غدر و خیانت. سپس با طرح دو پرسش ریشه ای به صورت استفهام انکاری، دو اتهام اصلی که معمولاً برای خروج از حکومت مطرح می شود (دنیاطلبی و بدعت حکومتی) را رد کرده و نشان می دهد که انگیزه شورش صرفاً طغیان و حسادت بوده است.)

فَانْفِرُوا، فَمُرُّوا بِمَعْرُوفٍ وَ انْهَوْا عَنْ مُنْكَرٍ؛

پس كوچ كنيد، و به كار نيك امر و از كار زشت باز داريد.

(همچون خطبه های دیگر، امام (ع) اقدام نظامی را به بالاترین سطح تکلیف دینی، یعنی امر به معروف و نهی از منکر مرتبط می سازد. کوچی که وظیفه الهی مردم است و مصداق کامل آن، یاری رساندن به عدل و جلوگیری از منکر غدر و تجاوز است.)

جمع بندی

خطبه های امام حسن (ع) در کوفه، منشوری عملی و اخلاقی برای مقابله با فتنه جمل ارائه می دهد. این بیانیه ها بر سه محور اصلی استوارند: تأکید بر مشروعیت مطلق امام علی (ع) بر اساس سوابق و قرابت نبوی؛ افشای ریشه واقعی شورش ناکثین به عنوان غدر، حسادت و تجاوز؛ و ارتقاء نبرد به یک فریضه الهی از طریق پیوند دادن جهاد به اصول چهارگانه تقوا، صبر، جدیت و امر به معروف و نهی از منکر. این خطبه های امام حسن (ع) در مجموع، قاطع ترین پاسخ به سه گروه از تردیدکنندگان کوفه بودند محسوب شده و پیروزی را در گرو پایداری بر اصول ایمانی و عدالت ورزی عنوان می کند.

منبع اقتباس: قیومى اصفهانی، جواد، صحیفه الحسن علیه السلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، زمستان ۱۳۷۵ شمسی، ص108 تا 114. سایت کتابخانه فقاهت