مولف کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن، عالم بزرگوار، على بن حسين بن محى الدين بن ابى جامع عاملى مى باشد.
انگيزه مفسر از تاليف کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
مفسر در مقدمه كوتاه خود بر تفسير، انگيزه خويش را چنين مى نويسد: «علم تفسير از جهت موضوع، از شريف ترين علوم و برترين معارف دينى است؛ زيرا از انوار قرآن، كشف حجاب مى نمايد و در ضمن آن حقايق بسيارى از علوم و دقائق مهمى از فنون مختلف آشكار مى گردد؛ بدين جهت هميشه تالیف تفسيرى را آرزو داشتم كه مختصرى از معارف قرآن را بيان كند. پس از استعانت به فيض الهى و فضل او با وجود مشاغل فراوان، عزم جزم نموده، به تالیف آن اقدام كردم».
معرفى کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
عنوان تفسير «الوجيز في تفسير القرآن العزيز» و روش تفسيرى آن، روشى مزجى است كه مولف در نگارش آن گزيده گويى را پيشه ساخته و به بسيارى از وجوه تفسير و نكات بلاغى و ادبى اشاره نموده است؛ درعين حال از وجوه اعراب و قرائات صرف نظر نكرده است.
مفسر در مقدمه كوتاه خود مى نويسد: «در اين تالیف بنا را بر ايجاز در تعبير نهاده، درعين حال به اكثر اقوال و وجوه تفسيرى اشاره داشته و برخى نكات را كه فهم معنا بر آن متوقف بوده، متعرض گشته، در قرائت به ذكر قرائات سبعه اكتفا، نموده (در برخى موارد جزیى به ديگر قرائت ها اشاره كرده ام). در عدد آيات بنا را بر مشهور (كه از «بسم الله الرحمن الرحيم» غفلت مى نمايند)، نهادم؛ گرچه در اعتقاد بنا بر روايات متواتر صحيحه، آن را جزء هر سوره ( جز سوره توبه) مى دانم».
روش کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
ايشان معمولا پس از ذكر نام سوره، تعداد آيات، مكى و مدنى بودن و اختلاف در آن را بيان مى نمايد. وجه تسميه سوره و فضل قرائت آن را جز موارد اندک (در سوره حمد) متعرض نمى گردد.
مقاطع آيات را بيان كرده، ضمن تفسير آن، نكات اعرابى و ادبى كلمه و جمله را بيان مى نمايد و در صورت اختلاف قرائت، با ذكر قارى آن را بازگو مى كند. ذكر شان نزول آيات نيز مورد توجه ايشان بوده و در موارد ضرورى به بيان آن مى پردازد ( مانند ج 1، ص 224 ذيل آيات 5 و 6 آل عمران درباره وفد نجران).
استفاده وافر ايشان از روش تفسير قرآن به قرآن، با ذكر مضمون آيات ديگر يا اشاره به مضمون آنها، به گونه اى است كه حتى در مباحث ادبى از آيات ديگر بهره مى برد.
مفسر به تناسب بين آيات توجه داشته و در موارد مختلف از آن در توضيح مطالب بهره برده است (مانند آيه 6 سوره بقره، ج 1، ص 69). با توجه به سابقه ادبى و لغوى تفسير، گاه به معناى شرعى نيز اشاره دارد( مانند معناى كفر، ج 1، ص 70). در مواجهه با آيات فقهى، فقط بنا را بر تفسير متداول نهاده و مستقلا وارد مباحث فقهى نشده است.
در بحث نسخ آيه به آيه، متعرض مصاديق آن شده و با ذكر ناسخ و منسوخ، نظر خود را نيز بيان مى كند ( مانند آيه 240 سوره بقره، ج 1، ص 196). مفسر ضمن رعايت تفسير قرآن به قرآن، براى تبيين معانى آيات، از روايات نيز بهره وافر برده، ضمن نقل مضمون روايات، گاه اصل روايت را كه جايگاه تفسيرى دارد، بيان مى كند.
امتيازات و ويژگى هاى کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
برخى از ويژگى هاى اين تفسير را مرحوم دكتر عبد الرزاق محى الدين در مقدمه خود، چنين بيان كرده است:
برداشت مفسر از آيات قرآن، برداشتى است اديبانه كه باعث گرديده، اثر او از بسيارى تفسيرهاى ديگر متمايز باشد؛ چراكه بيشتر مفسران، آيات را چنان با فرهنگ خويش درآميخته اند كه نوعى تكلف و ساختگى در آن به چشم مى خورد؛ در نتيجه، شگفتى هايى را كه نشانه اعجاز قرآنند، از بين برده اند.
مفسر، نظريه هاى گوناگون مفسران را با دقت و امانت و بدون تعصب و پايمال كردن انديشه اى يا برترى دادن بر انديشه ديگر، بيان نموده و سپس با آرامش خاطر، نظريه خويش را ابراز كرده است.
مولف، بحث را نه گسترده و وسيع مطرح كرده و نه آن را كوتاه و نارسا رها ساخته، بلكه كوشيده است مطالب را با فشردگى مناسبى بيان نمايد و بر اين اساس، قرائات، شان نزول، لغت، قواعد نحوى، بلاغت، احكام فقهى، مسائل كلامى، حوادث تاريخى، همه و همه را يكسان مورد توجه قرار داده است و بى گمان در هنر نگارش، همگان از اين ويژگى برخوردار نيستند.
اين شيوه بيان گوياى اين حقيقت است كه مفسر به علوم عربى و مباحث اسلامى، تسلط كامل داشته است؛ تسلطى كه وى را در چيرگى بر قلم خويش توانا ساخته است.
اختصار از ديدگاه مولف، اختصار در انديشه ها و مطالب نيست، بلكه اختصار در رساندن مفاهيم و مطالب است؛ يعنى اختصار بهگونه اى است كه اگر توضيح مطالب را در كتاب هاى مفصل جستجو كنيد، به بيش از آنچه در اين اثر به آن اشاره رفته، دست نخواهيد يافت.
آقاى مالک محمودى كار تحقيق اين اثر را به عهده گرفته است. وى ماخذ روايات و اقوال و آرا نقل شده مفسران را رديابى كرده و به دقت نشان داده است.
در نشان دادن اختلاف نسخه ها، آنچه در ارائه معنى و مفهوم متن نقشى داشته است، ثبت كرده و با پاورقى هاى مناسب خود اثرى خواندنى و شايسته، سامان داده است.
منابع تفسير کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
مفسر محترم، به طور مستقل منابع مورد استفاده خود را ذكر نكرده است، اما از ذكر منابع، اقوال، آرا و روايات توسط محقق و تصريح مصنف در مواردى، بخش عمده اى از منابع آن را مى توان در موارد زير بيان كرد:
متبع تفسیری کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
- تفسير مجمع البيان؛
- تفسير التبيان؛
- تفسير عياشى؛
- تفسير البرهان؛
- تفسير نور الثقلين؛
- تفسير روح البيان؛
- تفسير قرطبى؛
- تفسير بيضاوى؛
- تفسير كشاف؛
- كنز العرفان؛
- تفسير جوامع الجامع؛
- تفسير ابن كثير.
منابع روایى کتاب الوجیز فی تفسیر القرآن
- نهج البلاغة؛
- توحيد صدوق؛
- وسائل الشيعة؛
- كافى؛
- ثواب الاعمال؛
- جامع احاديث الشيعة؛
- عوالي اللئالی؛
- سنن ترمذى.
و…
دار القرآن الكريم در مقدمه خود بر اين تفسير، ابتدا سيرى اجمالى از آغاز و تطور تفسير را ذكر كرده، به سابقه تاريخى موجز نويسى در تاريخ اشاره اى كوتاه دارد، سپس، اهداف دار القرآن را كه به امر آيت الله العظمى گلپايگانى ( ره) تاسيس گرديد، بازگو نموده به انگيزه انتخاب اين كتاب مى پردازد. در پايان مقدمه يادآور مى شود كه محقق محترم شيخ مالک محمودى علاوه بر جزء دوم تفسير در نسخه مخطوط (كه از ابتداى سوره اسراء آغاز مى گردد)، تمام تفسير را نيز از ابتدا تا انتهاى آن مراجعه و تحقيق نموده است.
دكتر عبدالرزاق محى الدين در مقدمه خود به چگونگى چاپ، نسخه هاى مختلف كتاب، خصائص آن و ترجمه مولف، پرداخته است.
منابع
- مقدمات و متن كتاب.
- آينه پژوهش، شماره 12، سال دوم، صفحه 67، دفتر تبليغات اسلامى.
- طبقات مفسران شيعه، عقيقى بخشايشى، ج 3، ص 401، چاپ اول، دفتر نشر نويد، قم.
- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى به كوشش بهاءالدين خرمشاهى، ج 2، ص 1431.
