شب ادراری کودکان و راهکارهای موثر در درمان آن

شب ادراری کودکان (enuresis)، یکی از شایع ترین مشکلات در کودکان به خصوص در سال های اولیه زندگی کودک است. شب ادراری کودکان یا بی اختیاری ادرار، زمانی رخ می دهد که کودک، توانایی کنترل مثانه خود را نداشته باشد و در هنگام خواب و طول شب، بدون این که اگاهی داشته باشد جای خود را خیس کند.

شب ادراری کودکان از جمله مشکلاتی است که می تواند نگرانی هایی برای والدین ایجاد کند. این موضوع معمولاً به دلایل مختلفی از جمله رشد طبیعی کودک، عوامل ژنتیکی یا مسائل روانی رخ می دهد. شب ادراری کودکان در بیشتر موارد، با گذر زمان برطرف می شود، اما در برخی موارد، نیاز به بررسی و پیگیری دارد. آگاهی از علت ها و روش های برخورد مناسب می تواند به والدین در مدیریت این مسئله کمک کند.

حدود ۴۰ درصد از کودکان ۳ ساله، شب ادراری دارند. کارشناسان کاملاً نمی دانند که چرا یک کودک شب ادراری دارد و دیگری ندارد. شاید این موضوعی مرتبط با تکامل باشد. گاهی اوقات مثانه کودک برای ذخیره ادرار در طول شب به اندازه کافی جا ندارد. گاهی اوقات کودک هنوز توانایی تشخیص این را ندارد که مثانه چه زمانی پر شده است، یا این که باید از خواب بیدار شده و به دستشویی برود.

شب ادراری چیست؟

شب ادراری به زبان ساده یعنی این که کسی در خواب نتواند ادرارش را کنترل کند و بدون اختیار رختخوابش را خیس کند. در اصطلاح پزشکی به این مشکل «شب ادراری» می گویند. به عبارت دیگر، فردی که به سن کنترل مثانه رسیده باشد، ولی هنوز شب ها در خواب دچار بی اختیاری ادرار است.

در کودکان زیر ۳ سال یا کودکانی که هنوز مشکل روی پنجه راه رفتن کودک دارند، نداشتن کنترل کامل مثانه، طبیعی است. با بزرگتر شدن کودکان، توانایی آنها برای کنترل مثانه بیشتر می شود. وقتی که ادرار کردن در کودکی که قادر به کنترل مثانه اش است، اتفاق می افتد، به آن شب ادراری کودکان می گویند.

شب ادراری کودکان می تواند در طول روز یا شب رخ دهد و می تواند وضعیت ناراحت کننده ای باشد، اما مهم است که صبور باشید و به یاد داشته باشید که این مشکل تقصیر کودک شما نیست. یک کودک نمی تواند بر شب ادراری کنترل داشته باشد و راه های زیادی برای درمان آن و کمک به کودک شما وجود دارد.

این مشکل در میان کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان شایع است. شب ادراری کودکان معمولاً زمانی به عنوان یک نگرانی مطرح می شود که فرد بالای ۷ سال باشد و این حوادث حداقل دو بار در هفته به مدت سه ماه متوالی رخ دهد. علل متعددی برای شب‌ ادراری وجود دارد، از جمله عوامل جسمی و روانی، اما خوشبختانه این وضعیت قابل درمان است.

اختلال شب ادراری کودکان معمولاً پس از سن چهار یا پنج سالگی، که اکثر کودکان قادر به کنترل ادرار خود هستند، مشاهده می شود. همان طور که می دانید، مثانه ادراری که توسط کلیه ها تولید می شود را دریافت و ذخیره می کند. عضلات مثانه در حالی که مثانه با ادرار پر می شود، شل باقی می مانند. سپس ، مثانه منقبض می شود و از طریق مجرای ادراری خالی می شود این اتقاق زمانی رخ می دهد که عضلات کف لگن شل می شوند تا اجازه عبور ادرار را بدهند و بعداً سفت می شوند تا آن را متوقف کنند، اما وقتی کودکان دچار بی اختیاری ادراری می شوند، به طور غیر ارادی ادرار را رها می کنند حتی پس از این که آموزش توالت رفتن را گذرانده‌ باشند. این مشکل ممکن است در طول روز یا شب اتفاق بیفتد.

در بسیاری از موارد، شب ادراری کودکان به عنوان یک مرحله طبیعی در رشد کودکان تلقی می شود و به تدریج با افزایش سن کاهش پیدا می کند. اگرچه شب ادراری کودکان، یک بیماری جدی نیست، اما می تواند استرس زیادی برای کودک و خانواده ایجاد کند. برای برخی از کودکان، این مشکل ممکن است به یک مشکل جدی تبدیل شود که تأثیرات منفی بر روی خودپنداری و اعتماد به نفس کودکان داشته باشد.

کودکانی که شب ادراری دارند، ممکن است احساس شرم یا خجالت کنند. آنها ممکن است از شرکت در فعالیت هایی مانند خوابیدن در خانه دوستان خودداری کنند؛ زیرا نگران هستند که در هنگام دوری از خانه رختخواب خود را خیس کنند.

انواع شب ادراری کودکان

شب ادراری کودکان را می توان به دو نوع اصلی تقسیم کرد: شب ادراری اولیه و شب ادراری ثانویه. این دو نوع تفاوت هایی در علت و نحوه درمان دارند:

۱. شب ادراری اولیه

شب ادراری اولیه (Primary Nocturnal Enuresis)، زمانی رخ می دهد که کودک از ابتدا کنترل ادرار در شب را به دست نیاورده است؛ یعنی از دوران نوزادی تا سنین بالاتر، هیچ دوره خشکی شبانه ای نداشته است.

۲. شب‌ ادراری ثانویه

شب‌ ادراری ثانویه (Secondary Nocturnal Enuresis)، در کودکانی دیده می شود که قبلاً حداقل ۶ ماه یا بیشتر کنترل ادرار داشته اند، اما دوباره دچار شب ‌ادراری شده اند.

علائم و نشانه های شب ادراری کودکان

شب ادراری کودکان معمولاً با یک سری نشانه های مشخص و قابل تشخیص همراه است که در صورت مشاهده آنها باید به دنبال راهکارهایی برای رفع و درمان این مشکل بود. مهمترین نشانه های شب ادراری کودکان عبارتند از:

۱- تکرار شب ‌ادراری

تکرار شب ادراری، مشخص ترین نشانه شب ادراری کودکان است و در واقع به معنای خیس کردن تخت به طور مداوم و مکرر در شب‌ است. در این حالت، کودک بدون این که متوجه شود، در خواب ادرار می کند. معمولاً شب ادراری چندین بار در هفته رخ می دهد، اما تکرار این اتفاق ممکن است متفاوت باشد.

برخی کودکان هر شب این مشکل را تجربه می کنند، در حالی که برخی دیگر، فقط چند بار در هفته دچار آن می شوند. اگر این تکرار حداقل دو بار در هفته و به مدت چند ماه ادامه پیدا کند، این موضوع به عنوان یک اختلال و شب ادراری کودکان محسوب می شود و نیاز به درمان دارد.

۲- ادرار کردن در لباس

بی اختیاری ادرار در کودکان، در بعضی مواقع فقط به خیس کردن تخت در هنگام خواب محدود نمی شود. ممکن است کودکان دچار بی اختیاری ادرار حتی در طول روز و بیداری نیز در لباس خود ادرار کنند. این حالت نشان دهنده عدم توانایی کودک در کنترل مثانه است و ممکن است ناشی از مشکلات عاطفی یا اضطراب باشد. این نشانه ممکن است بیشتر در شرایط خاصی مثل موقعیت های استرس ‌زا، ترس کودکان و … اتفاق بیفتد.

۳- حداقل دو بار در هفته به مدت حدود سه ماه

معیار مهم برای تشخیص اختلال شب ادراری کودکان، این است که کودک به طور مداوم، حداقل دو بار در هفته و برای مدت زمانی حدود سه ماه، دچار شب ادراری شود. اگر این شرایط برقرار باشد، شب ادراری به عنوان یک مشکل و بیماری مزمن در نظر گرفته می شود. این وضعیت نیازمند مداخلات درمانی یا رفتاری است تا به کودک کمک شود تا این مشکل را کنترل کند. اگر شب ادراری به صورت نادر و فقط یک یا دو بار در ماه اتفاق بیفتد، ممکن است به عنوان یک اختلال جدی تلقی نشود و احتمالاً با گذر زمان بهبود پیدا کند.

دلایل و عوامل شب ادراری کودکان

از دست دادن کنترل مثانه در کودک، دلایل متعددی دارد. در برخی موارد استثنایی، خستگی کودک و تنبلی می تواند باعث خیس شدن رختخواب شود، اما در اغلب موارد، این دلیل اصلی نیست. شب ادراری کودکان در اثر ترکیبی از موارد زیر اتفاق می افتد:

۱-سابقه خانوادگی (ژنتیک)

همان طور که پیش تر نیز توضیح دادیم، شب‌ ادراری می تواند ارثی باشد. نیمی از کودکانی که شب‌ ادراری را تجربه می کنند، والدینی داشتند که از همین مشکل رنج می بردند. اگر هردو والد، شب‌ ادراری داشته باشند، این درصد به ۷۵، افزایش می یابد. اقوام نزدیک مانند خاله ها، دایی ها و … نیز ممکن است، حامل این ژن باشند.

۲-رشد آهسته قسمت کنترل مغز

کودکانی که تختخواب خود را خیس می کنند، اغلب خواب بسیار عمیقی دارند. این خواب عمیق، بر ارتباط مغز با مثانه تأثیر می گذارد. کودک به جای آن که برای رفتن به دستشویی از خواب بیدار شود، عضلات کف لگن را شل می کند و به این ترتیب کنترل مثانه خارج می شود؛ این مشکل به تدریج با بزرگتر شدن کودک برطرف خواهد شد.

۳-ظرفیت کوچک مثانه

در برخی کودکان هنوز ظرفیت مثانه کامل نشده و تنها می تواند مقدار کمی ادرار را در خود نگه دارد.

۴-تولید بیش از حد ادرار

ممکن است، کلیه های کودک در شب، ادرار زیادی تولید کند که مثانه توانایی نگهداری آن را نداشته باشد. نوشیدنی های کافئین دار و گازدار پیش از خواب، عدم ترشح هورمون ضد ادرار و ابتلا به دیابت نوع یک، می تواند از دلایل این پرکاری کلیه باشد.

۵-اختلالات خواب

برخی از کودکان دارای اختلالات خواب مانند راه رفتن در خواب یا قطع نفس هستند که این اختلالات میزان ادرار را در شب افزایش می دهد. گاهی اوقات شب ادراری کودکان، نشانه ای از آپنه انسدادی خواب است که در آن تنفس کودک در طول خواب متوقف می شود و اغلب به علت لوزه ها و یا آدنوئیدهای التهابی یا بزرگ شده، ایجاد ‌می شود. علائم دیگر آپنه خواب ممکن است شامل خروپف و خواب آلودگی روزانه باشد.

۶-یبوست طولانی و مزمن

یکی دیگر از دلایل شب‌ ادراری کودکان، یبوست طولانی مدت و مزمن است. راست روده، در پشت مثانه قرار دارد و اگر کودک دچار یبوست باشد، جمع شدن مدفوع در راست روده، به مثانه فشار می آورد و توانایی آن را در نگه داشتن ادرار محدود می کند.

۷-اضطراب و استرس

هر نوع اضطراب و استرسی می تواند منجر به مشکلات شب‌ ادراری کودکان شود. اگر اضطراب و استرس ناشی از شب‌ ادراری روی کودک یا خانواده تأثیر بگذارد، اوضاع بدتر خواهد شد. کودکانی که جای خود را خیس می کنند، اغلب از کشف این موضوع و سرزنش شدن توسط خواهر، برادر یا دوستانشان می ترسند.

۸-عفونت مجاری ادراری

عفونت در مجاری ادرار، می تواند کنترل ادرار را برای کودک دشوار کند. علائم عفونت ادراری در کودکان شامل شب ادراری، تکرر ادرار، ادرار قرمز یا صورتی و درد در هنگام ادرار‌ کردن است.

۹-بیماری قند (دیابت)

برای کودکی که معمولا قادر به کنترل ادرار خود در شب است، شب ادراری ممکن است اولین علامت دیابت در کودکان باشد. علائم دیگر ممکن است شامل دفع مقدار زیادی ادرار در یک زمان، افزایش میزان تشنگی، خستگی و کاهش وزن با وجود اشتهای خوب باشد.

استرس های اجتماعی مانند تولد یک خواهر یا برادر جدید، شروع تنها خوابیدن، تغییر مدرسه، بحران خانوادگی، یک حادثه تکان دهنده و …، از دیگر دلایل بالا رفتن اضطراب در کودک و ایجاد شب‌ ادراری کودکان است.

تشخیص شب ادراری کودکان و نوجوانان

همان طور که توضیح دادیم، خیس شدن رختخواب کودکان تا سن هفت سالگی طبیعی است و باید به کودک فرصت داد که کنترل مثانه خود را کامل بیاموزد. البته این اتفاق در دختران نسبت به پسران سریع تر است و تقریبا نود درصد دختران تا سن پنج سالگی آن را می آموزند.

اگر پس از هفت سالگی همچنان با مشکل شب‌ ادراری کودک خود درگیر هستید، بهتر است بدون آن که درگیر استرس شوید و به کودک اضطراب وارد کنید، مسئله را از طریق پزشک بررسی کنید. پزشک در مورد سابقه سلامت کودک از شما سوال خواهد کرد. دقت داشته باید که حتماً موارد زیر را با پزشک در میان بگذارید:

۱-اگر سایر اعضای خانواده شب‌ ادراری داشته اند.
2-کودک شما چند بار در طول روز ادرار می کند.
3-کودک شما در شب چقدر مایعات می نوشد.
4-اگر کودک شما علائمی مانند درد یا سوزش هنگام ادرار دارد.
5-اگر ادرار تیره یا کدر است و یا خون در آن می بینید.
6-اگر کودک شما یبوست دارد.
7-اگر فرزند شما اخیراً در زندگی خود استرس داشته است.

احتمالاً برای تشخیص دقیق علت شب‌‌ ادراری کودک، پزشک آزمایش های زیر را انجام خواهد داد:

۱-کشت ادرار: برای بررسی عفونت، وجود خون و یا سایر موارد.
2-آزمایش خون: برای بررسی کلیه و تیروئید، سطح کلسترول، کم خونی، دیابت یا مشکلات هورمونی.
3-اسکن مثانه: برای بررسی آناتومی، حجم مثانه، وجود سنگ یا تومور و …
4-آزمایش اورودینامیک: برای بررسی میزان حجم ادراری که در دستگاه ادراری تحتانی ذخیره و آزاد می شود.

راهکارهای پیشگیری از شب ادراری کودکان

معمولا شب ادراری کودکان، نیازی به درمان ندارد و با افزایش سن برطرف می شود. اگر مشکل زمینه ای مانند یبوست، آپنه خواب یا دیابت تشخیص داده شود، با درمان آنها مشکل حل می شود. در عین حال به منظور پیشگیری و کاهش شب ادراری کودکان می توان اقدامات زیر را انجام داد:

۱-قبل از خواب مصرف مایعات را محدود کنید.
2-مصرف کافئین کودک را محدود کنید.
3-از آلارم رطوبت استفاده کنید. (این دستگاه کوچک با باتری کار می کند. پد آن، حساس به رطوبت است. با ایجاد رطوبت، زنگ هشدار به صدا در می آید. با استفاده از این دستگاه می توان بعد از ۱۶ هفته، کاهش شب ادراری را مشاهده کرد).

درمان شب ادراری کودکان

۱-درمان خانگی شب ادراری کودکان

روش های خانگی طبیعی مانند استفاده از خوراکی های گرم مانند مصرف عسل و دارچین و یا دمنوش های گیاهی مانند زنجبیل می توانند در کاهش شب ادراری کودکان مؤثر باشند. برخی از این راهکارها عبارتند از:

مصرف عسل: قبل از خواب یک قاشق عسل به کودک بدهید؛ عسل به حفظ آب در بدن و کاهش تولید ادرار شبانه کمک می کند.

دمنوش های گیاهی آرام بخش: دمنوش بابونه، رازیانه یا سنبل الطیب به کاهش اضطراب و تنظیم عملکرد مثانه کمک می کنند.

ماساژ با روغن زیتون: ماساژ آرام ناحیه شکم با روغن زیتون ولرم قبل از خواب می تواند به بهبود عملکرد مثانه کمک کند.

تمرینات تقویت مثانه: کودک را تشویق کنید که طی روز برای مدت کوتاهی ادرار خود را نگه دارد تا ظرفیت مثانه افزایش یابد.

کاهش استرس و ایجاد محیطی آرام: استرس می تواند شب ادراری را تشدید کند، بنابراین قبل از خواب از روش هایی مانند قصه گویی، نقاشی یا بازی های آرامش بخش استفاده کنید.

۲-درمان دارویی شب ادراری کودکان

برای درمان شب ادراری کودکان با دارو (درمان شب ادراری کودکان ۸ ساله یا ۷ سال به بالا) پزشک به عنوان آخرین راه حل برای مدت کوتاهی دارو تجویز می کند. انواع خاص داروها عبارتند از:

۱-دسموپرسین (DDAVP): این دارو، تولید ادرار در شب را کاهش می دهد. نباید هنگام استفاده از آن، مایعات زیاد نوشید؛ زیرا مشکلاتی ایجاد می کند. اگر کودک دچار تب، اسهال یا حالت تهوع است، از مصرف این دارو باید خودداری کنید. این دارو به صورت قرص بوده و برای کودکان بالای ۵ سال تجویز می شود.

۲-داروی آنتی کولینرژیک مانند اکسی بوتینین: این دارو باعث افزایش ظرفیت مثانه و کاهش انقباضات آن می شود. کودکانی که مثانه کوچکی دارند، می توانند از این دارو استفاده کنند.

اگرچه داروها ممکن است علائم را موقتاً بهبود بخشند، اما معمولاً با قطع دارو، مشکل شب‌ ادراری دوباره بازمی گردد.

رفتار والدین هنگام شب ادراری کودکان

شب ادراری کودکان، مسئله ای طبیعی است که می تواند برای والدین و کودک چالش برانگیز باشد. واکنش مناسب والدین، نقش کلیدی در مدیریت این موضوع و کاهش استرس کودک دارد. در ادامه، به نکاتی کاربردی برای برخورد درست با شب ادراری کودکان اشاره می شود:

۱-آرامش خود را حفظ کنید: سرزنش، تنبیه یا نشان دادن ناراحتی می تواند اضطراب کودک را افزایش دهد و مشکل را تشدید کند. به جای آن، برخوردی آرام و حمایتگر داشته باشید.

۲-احساس شرمندگی را از بین ببرید: کودک نباید احساس گناه کند. به او توضیح دهید که شب ادراری در بسیاری از کودکان رخ می دهد و با گذر زمان بهبود می یابد.

۳-کودک را تشویق کنید، نه تنبیه: می توانید برای شب های خشک، سیستم تشویقی در نظر بگیرید اما در صورت تکرار شب ادراری، سرزنش نکنید. این رویکرد باعث افزایش و تقویت اعتماد به نفس کودک می شود.

۴-عادت های قبل از خواب را اصلاح کنید: کاهش مصرف مایعات در ساعات پایانی روز و تشویق به دستشویی رفتن قبل از خواب می تواند به کاهش شب ادراری کمک کند.

۵-محیط خواب را مناسب کنید: استفاده از محافظ تشک، نور ملایم در مسیر دستشویی و لباس خواب راحت، می تواند کودک را در صورت نیاز به بیدار شدن برای رفتن به سرویس بهداشتی، کمک کند.

جمع بندی

اختلال شب ادراری کودکان، دفع غیرارادی ادرار در هنگام خواب است که از حدود ۷ سالگی به بعد به طور مداوم، حداقل دو بار در هفته و برای مدت زمانی حدود سه ماه، در کودک مشاهده شود که البته معمولا با راه های پیشگیری و درمان خانگی قابل کنترل است. شب ادراری کودکان می تواند ناشی از عوامل جسمی و روانی مختلفی نظیر ژنتیک، برخی بیماری ها (دیابت، عفونت ادراری)، مشکلات مثانه (کوچک بودن یا پرکاری)، اختلالات هورمونی و یا اضطراب و استرس باشد. در شب ادراری کودکان ۷ سال به بالا مراجعه به پزشک و بررسی بیشتر ضروریست. درمان شب ادراری کودکان به علت زمینه ای آن بستگی دارد و ممکن است شامل تغییرات رفتاری و درمان دارویی باشد.

منابع اقتباس: نجاتی، حسین، روانشناسی کودک، ص ۱۶۹-۱۷۵؛ سلامت اول؛ آنا کلنیک؛ پایگاه تخصصی گروه مغز و اعصاب و روان دکتر کربلایی؛ my.clevelandclinic