کتاب منهج الصادقین با نام كامل «تفسير كبير منهج الصادقين فى الزام المخالفين» تاليف ملا فتح اللّه كاشانى از تفاسير ارزشمند شيعى است كه در سال 982 ق، به زبان فارسى روان نگاشته شده است.
انگيزه نويسنده از تاليف كتاب به گفته خود او نگارش تفسيرى فارسى، با اسلوب زبانى و لغاتى غير ملال انگيز، نه بيش از اندازه مفصل و نه بسيار مختصر، و نيز موافق باورها و عقايد اماميه و شامل آثار و اخبار اهل بيت (ع) بوده است.
نویسنده کتاب منهج الصادقین ملافتح الله فرزند ملاشکر الله کاشانی است. او فقیه، محقق، متکلم و مفسر و از عالمان شیعه در اواخر قرن دهم هجری است. ملا فتح الله از شاگردان علی بن حسن زواری است که به واسطه او از محقق کرکی روایت می کند. این مفسر از علمای دربار شاه طهماسب صفویان بود که در تمام علوم دینی متداول، خصوصا در تفسیر متبحر بود. او تالیفات بسیاری دارد که غالب تالیفاتش، به زبان فارسی است. ملا فتح الله کاشانی در سال ۹۸۸ق، درگذشت.
ساختار کتاب منهج الصادقین
تفسير منهج الصادقین همانند «روض الجنان» تفسيرى جامع است كه عهده دار پرداختن به تمامى قرآن بوده و از ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى سخن رانده و در پرتو آيات الهى، حقايق گوناگونى را عرضه كرده است.
مفسر پيش از آغاز تفسير سوره ى حمد، ده فصل قرار داده است، كه در آن از مقدمات تفسير و علوم قرآنى، سخن مى گويد:
- فصل اول: در ياد كرد نام هاى قاريان
- فصل دوم: در ذكر نام هاى قرآن و معناى سوره و آيه
- فصل سوم: در توضيح صحيح ترين قول در اعداد آيات قرآن و فايده ى دانستن آن
- فصل چهارم: تبيين معناى تفسير و تاويل
- فصل پنجم: توضيح حديث: «نزلا لقرآن على سبعة احرف…»
- فصل ششم: در توضيح معناى تفسير به راى
- فصل هفتم: در مصونيت قرآن از تحريف
- فصل هشتم: در تبيين اينكه، قرآن در زمان پيامبر (ص) مدون بوده است.
- فصل نهم: در بيان اعجاز قرآن
- فصل دهم: در ياد كرد رواياتى كه در ترغيب بر خواندن و فراگرفتن قرآن وارد شده است.
گزارش محتوای کتاب منهج الصادقین
ملا فتح اللّه با توجه به تفاسير معتبرى نظير كشاف زمخشرى، انوار التنزيل بيضاوى، مجمع البيان طبرسى و با استفاده از تفسير ابو الفتوح رازى آن را تاليف كرده است و از تفسير اخير بهره ى فراوان برگرفته و گاه عبارات را عينا نقل كرده است.
کتاب منهج الصادقين، تفسيرى جامع و مشتمل بر مباحث مختلف و مطالب متنوع است. مولف آن كه شرح حال نگاران، وى را به عنوان عالمى كامل، متكلمى فقيه و مفسرى فاضل ستوده اند، با آگاهى گسترده از ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى، تفسيرش را از اطلاعات ارزشمندى و مباحث گوناگونى آكنده كرده است.
مرحوم علامه شعرانى كه تفسير را تصحيح كرده است، در ارتباط با ابعاد مختلف آن با اشاره اى به منابع مولف (در جلد دوم نسخه ى تحقيق شده ى خود صفحه ى 4- 5) چنين نوشته است:
غالب تفسير بيضاوى را مندرج ساخته است و بسيارى از نكات تفسير كشاف را نيز، از تفسير مجمع البيان بسيار نقل كرده است، نه از شواهد و حجت ها و تحقيقات علمى آن، بلكه از قصص و تواريخ موجود در مجمع البيان، از تفاسير نيز به تفسير تبيان، ابوالفتوح و گازر مراجعه كرده است و گاه سخنان عرفانى از بزرگان و مشاهير متصوفه نقل نموده است.
مانند: شرح التعرف و قشيرى و ابوعبدالرحمن سلمى و امثال ايشان، … مولف در نقل عبارات ديگران، گاه از خود، توضيحات و شروح و شواهدى افزوده است و در اينگونه موارد، آن را نقل به معنى بايد شمرد؛ چنانكه در بيان حكم متعه، عبارتى از شرح لمعه بسيار طولانى تر از اصل آورده است.
مفسر پس از مقدمه ى سودمند خود، وارد تفسير سوره ها مى شود، ابتدا به روشنگرى در مدنى يا مكى بودن سوره مى پردازد، و در اين زمينه به نقل اقوالى از ابن عباس، مجاهد، قتاده و حضرت على (ع) مبادرت ورزيده، قول اصح را برمى گزيند.
در ادامه، عدد آيات را متعرض مى شود و به اختلاف عدد از ديدگاه هاى مختلف گروه هاى شامى، بصرى، كوفى، مكى، مدنى و حجازى اشاره داشته، آيات مورد اختلاف را ذكر مى كند.
پس از آن ثواب قرائت سوره، جايگاه و فضائل آن را به نقل از پيامبر اكرم (ص) و ائمه ى اطهار (ع) بيان داشته، اشاره اى به تناسب اختتام سوره ى قبل و افتتاح سوره ى بعد مى نمايد. سپس نوبت به ترجمه ى آيات مى رسد، سعى مى نمايد بسيار دقيق و با احتياط باشد و موافق با قرائت ابوبكر از عاصم و گاهى با تكيه به قرائت حفص از عاصم، بدون تعرض به قرائت هاى شاذ عمل كند.
آنگاه اهتمام خود را به ذكر مباحث لغوى، اعراب، صرف و نحو، مسائل بيانى با استشهاد به اشعار عرب در بيان معناى آيه و وجوه محتمل آن بيشتر با اعتماد به تفسير كشاف و بيضاوى، به اختصار و اعتدال، نشان مى دهد.
پس از آن، تحقيق در مفاهيم و مباحث آيات را آغاز مى كند، در اين بخش به ذكر اسباب النزول از منابع شيعه و اهل سنت مى پردازد. با نقل احاديث از پيامبر (ص) و ائمه (ع) به تبيين آيات مى پردازد و با ذكر قصص و حكايات، مطالب خود را پى مىگيرد. در اين مجال از روايات جعلى و اسرائيليات نيز استفاده مى كند، اما به سخيف بودن و عدم مقبوليت آنها اشاره دارد؛ مانند ج 8 ص 46 داستان حضرت داود (ع).
در اين بين توجهى نيز به بيان تناسب آيات و نظم و ترتيب آنها، از خود نشان مى دهد. مسائل فقهى و احكام از نظر مفسر دور نيفتاده، در محل خود به بيان آنها بدون بسط و تفصيل و در برخى موارد با ذكر اقوال و وجوه محتمل، مى پردازد؛ ( مانند ج 1، ص 400 به بعد ذيل آيه 187 سوره ى بقره) و در مواردى مانند وضو، طلاق، متعه از مسائل خلافى بين اهل سنت و شيعه، بنا را بر مذهب شيعهى اماميه مى گذارد.
با توجه به ديدگاه شيعى مفسر بطور طبيعى مواردى از ذكر مناقب اهل بيت عصمت و طهارت (ع) به عنوان تفسير، تطبيق و بيان مصداق ( مانند ج دوم، ص 63 ذيل آيه 248 و ج 1، ص 70) در ضمن مطالب ايشان به چشم مى خورد.
مفسر به مباحث عقايد و كلام نيز اهتمام داشته و به بيان ذكر ادله و نقل روايات شيعه و سنى مى پردازد، مانند: بحث امامت، عصمت انبياء، امر بين الامرين، جبر و اختيار، محال بودن دين خدا در قيامت، عدل و….
در خاتمه بايد متذكر شد كه کتاب منهج الصادقین به لحاظ سلامت و جامعيت، از زمان نگارش آن مورد توجه عالمان بوده است و در ميان امت اسلامى از معروف ترين تفاسير شيعه به شمار مى رود. آيت الله شهيد مطهرى در كتاب «خدمات متقابل ايران و اسلام» صفحه ى 461، فرموده اند:«منهج الصادقين» اين تفسير به زبان فارسى است … و تا سى، چهل سال اخير، يگانه تفسير فارسى متداول بود.»
البته نبايد از اين نكته غافل بود، كه هر تاليفى در فضاى خود تاثيرات فراوانى خواهد داشت اما در زمان هاى بعد و در فضايى كه تاليفات مشابه آن فراوان مى گردد، از تاثيرات آن كاسته و اقبال نسبت به آن كمتر مى گردد. تفسير منهج نيز از اين قاعده مستثنى نبوده است.
در اين عصر كه تاليفات تفسيرى فارسى و عربى نسبتا فراوانتر از قبل گشته و ادبيات آنها به زبان امروز نزديكتر شده، بدين جهت در مراجعه ى نسل حاضر گوى سبقت را از کتاب منهج الصادقین گرفته اند. البته از ارزش علمى منهج، كاسته نمى شود، بحث فقط در مراجعه و استفاده ى وافر از آن است.
چاپ کتاب منهج الصادقین
منهج الصادقين تاكنون چاپ هاى متفاوتى داشته است: نخستين بار در سال 1284 در تهران و سپس در سال 1296 در 3 مجلد بزرگ و باز در سال 1314 در تبريز به چاپ رسيد.
پس از آن چاپ هاى ديگرى از كتاب صورت گرفته كه از آن جمله چاپ 10 جلدى حاضر به تصحيح، تحقيق، تعليق و مقدمه ى مرحوم آيت ا… شعرانى است. اين چاپ با مقدمه اى مفصل و بسيار سودمند همراه است.
منابع
- روضات الجنات خوانسارى، ج 5، ص 345، با تحقيق اسد اللّه اسماعيليان، انتشارات اسماعيليان، قم.
- رياض العلماء، ميرزا عبد اللّه افندى، ج 4، ص 318، انتشارات كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى، قم.
- المفسرون حياتهم و منهجهم، سيد محمد على ايازى، ص 679.
- دانشنامهى قرآن و قرآنپژوهى، ج 1، ص 766 و ج 2 ص 1790 به كوشش بهاء الدين خرمشاهى.
- طبقات مفسران شيعه، دكتر عقيقى بخشايشى، ج 2، ص 410.
- نشريه حوزه، سال چهارم شمارهى 21، مرداد و شهريور 1366.
