بخش مهمی از روایات تفسیری امام صادق (ع)، ناظر به موضوع مهدویت است و در برخی از آن ها، سیمای یاران امام مهدی (عج) و ابعاد مختلف ظهور تبیین شده است. آن حضرت با اشاره به آیاتی از قرآن کریم، علاوه بر ویژگی های اخلاقی و ایمانی یاران امام مهدی (عج)، مسیر دشوار آزمایش ها، علائم ظهور و چگونگی تحقق قیام را نیز روشن می سازند. در این مقاله، مروری کوتاه بر برخی از ویژگی های یاران امام مهدی (عج) و وقایع ظهور در کلام امام صادق (ع) خواهیم داشت.
برخی از ویژگی های یاران امام مهدی (عج)
برخی ویژگی های یاران امام مهدی (عج)، یکی از نکاتی است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام امام صادق (ع) بدان توجه داده شده است. بدین جهت آن حضرت مصداق متقین در آیه «ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدى لِلْمُتَّقِينَ، الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ»[1] را به کسانی که به قیام امام مهدی (عج) را باور دارند و معتقدند آن حضرت بر حق است، تأویل برده اند[2] و مصداق آیه «وَ لِكُلِّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَميعاً إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»[3] را یاران امام مهدی (عج) دانسته اند: «هنگامی که به امام اذن داده شد، … سپس یارانش ۳۱۳ نفر برای او آماده می شوند. آنان پرچمداران اند…».[4]
آن حضرت در ذیل آیه یادشده در پاسخ به ابابصیر در خصوص ویژگی های یاران امام مهدی (عج) آنان را نجبا و قضات و حکام و فقهای در دین بر مردم معرفی کرده است.[5]
همچنین آن حضرت در بیان ویژگی های یاران امام مهدی (عج) واژه «متوسمین» در آيه «إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ»[6] را به یاران امام مهدی (عج) تأویل برده اند و می فرمایند: «مثل اینکه من نگاه می کنم به قائم و اصحابش در پشت کوفه که بر روی سرشان پرندگان ایستاده اند؛ لباس هایشان مندرس گشته، اثر سجده ها در پیشانی هایشان است؛ شیران روز و پارسایان شب هستند؛ قلب هایشان همانند پاره هایی از آهن است به هر نفر از آنان قوت و نیروی چهل مرد داده می شود».[7]
بر طبق روایتی دیگر در ترسیم ویژگی یاران امام مهدی (عج) آن حضرت آنان را مصداق آیه «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ»[8] دانسته است: «آن قومی که خداوند در قرآن وعده داده که به زودی خدا گروهی دیگر را می آورد که آنان را دوست می دارد و آنان [نیز] او را دوست دارند اینان با مؤمنان فروتن [و] بر کافران سرفرازند، آن قوم اصحاب صاحب الامر است».[9] با توجه به این ویژگی ها آن حضرت یاران امام مهدی (عج) را مصداق «طوبی له و مآب» که در آیه «الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَ حُسْنُ مآب»[10] آمده است معرفی و تجلیل کرده است.[11]
آزمایش یاران امام مهدی (عج)
اشاره به امتحان و آزمایش یاران امام مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در ذیل آیه «فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَليكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّى وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّى إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةٌ بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلا قَليلاً مِنْهُمْ…»[12] با اشاره به امتحان یاران لوط (ع) با آب شرب جاری در رودخانه فرمودند: «یاران طالوت به رودخانه ای آزمایش شدند که خداوند فرمود: به زودی شما را به رودی مبتلا خواهیم کرد و یاران حضرت مهدی (عج) نیز به مانند آن آزمایش خواهند شد».[13]
تعداد یاران امام مهدی (ع)
در برخی روایات تفسیری امام صادق (ع)، با استناد به آیات قرآن کریم به تعداد یاران امام مهدی (عج) اشاره شده است. آن حضرت امت محدوده را در آیه «وَ لَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ»[14] به تعداد ياران حضرت مهدی (عج) تأویل برده اند.[15] در بعضی روایات به تعداد یاران ۳۱۳ نفر که همان عدد لشکریان بدر باشد اشاره شده است.[16]
قیام و ظهور حضرت مهدی (عج)
قیام امام مهدی (عج)، یکی دیگر از مسائلی است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) بدان تصریح شده است. آن حضرت روشنایی خورشید و روز را در آيات «وَالشَّمْسِ وَضُحاها وَالنَّهارِ إِذا جَلَّاها»[17] به قیام امام مهدی (عج) تأویل برده و با استناد به آیه «وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ»[18] و آيه «كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغواها»[19] تحقق این قیام را با شمشیر معرفی کرده است؛[20] همچنین طلوع فجر در آیه «حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ»[21] را به زمان قیام امام مهدی (عج) تأویل برده است.[22]
وقایع و نشانه های ظهور حضرت مهدی (عج)
وقایع و نشانه های ظهور، یکی دیگر از موضوعاتی است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) بدان پرداخته شده است. آن حضرت آزمایش مردم در ترس و خوف و نقصان در اموال و انفس را که در آیه «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرَاتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ»[23] آمده است، به علامات و نشانه های قبل از قیام حضرت مهدی (عج) تأویل برده است.
بر این اساس به آن حضرت گفته شد چه گرفتاری هایی پیش از قیام قائم (عج) از جانب خدا برای بندگان مؤمنش خواهد بود؟ فرمودند: این گرفتاریها، همانهایی است که خداوند در این آیه می فرماید: «حتماً شما را آزمایش خواهیم کرد به چیزی از ترس و گرسنگی و کمبود در مال و جان و میوه جات و به بردباران مژده بده».
ایشان در ادامه فرمود: (ما حتماً شما را آزمایش خواهیم کرد یعنی) مؤمنین را «به چیزی از ترس» (یعنی) از پادشاهان فلان خانواده در پایان سلطنتشان و «گرسنگی» (یعنی) با گرانی قیمتشان و «کمبود ثروت ها» (یعنی) تباهی بازرگانی و کم سود بودن تجارت ها و «جان ها» یعنی مرگ زودرس و «میوه جات» یعنی کم شدن کشاورزی و کمبود برکت میوه ها.
«و بردباران را مژده بده» (یعنی) در چنین وقت (به بردباران مژده بده) به خروج حضرت قائم (عج). ایشان در پایان فرمود: «تأویل آیه یادشده همین است که گفته شد و در این خصوص با استشهاد به آیه «وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْم»[24] این مطلب را تثبیت کرد».[25]
وقت ظهور قائم (عج)
مفضل بن عمر می گوید از امام صادق (ع) درباره آخرالزمان سؤالاتی پرسیدم؛ از جمله: «وقت ظهور قائم چه وقتی است؟ آن حضرت فرمودند: ای مفضل! او در وضع شبهه ناکی آشکار می شود تا اینکه امرش روشن شود و نامش بالا رود و کارش آشکار گردد و نام و کنیه و نسبش برده شود و آوازه او در زبان پیروان حق و باطل و موافقان و مخالفان زیاد برده می شود تا اینکه به واسطه شناختن او حجت بر مردم تمام شود.
به علاوه ما داستان ظهور او را برای مردم نقل کرده ایم و نشان داده ایم و نام و نسب و کنیه او را برده و گفته ایم: او همنام جدش پیغمبر خدا (ص) و هم کنیه اوست تا مبادا مردم بگویند اسم و کنیه و نسب او را نشناختیم. به خدا سوگند، کار او به واسطه روشن شدن نام و نسب و کنیه اش در میان مردم سریان پیدا خواهد کرد؛ به طوری که مردم آن را برای یکدیگر بازگو می کنند.
همه اینها برای اتمام حجت بر آنهاست. آنگاه همانطور که جدش وعده داده، خداوند او را ظاهر می گرداند: «خداوند نماینده خود را با هدایت و دین حق می فرستد تا او را بر تمام ادیان غالب گرداند هر چند مشرکان نخواهند». مفضل گفت: آقا، تأويل «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ»[26] چیست؟ چگونه امام زمان (عج) بر همه ادیان غالب می شود؟ حضرت فرمود: تأویل آن آیه «وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ»[27] است.
مفضل می گوید به آن حضرت گفتم: حضرت مهدی (عج) از کجا ظاهر می شود و چگونه آشکار می گردد؟ آن حضرت در پاسخ فرمودند: «او به تنهایی آشکار می گردد و تنها به طرف خانه خدا می آید و تنها داخل کعبه می شود و چون شب فرارسد، همچنان تنهاست وقتی چشم ها به خواب رفت و شب کاملاً تاریک شد، جبرئیل و میکائیل و دسته دسته فرشتگان بر وی فرود می آیند.
در آن میان جبرئیل به او می گوید: ای آقای من، هر چه بفرمایی پذیرفته است و فرمانت رواست او [قائم] نیز دست بر رخسارش می کشد و می گوید: خدا را سپاس می گزارم که وعده اش درباره ما راست درآمد و زمین را به ما واگذار کرد و هر جای بهشت بخواهیم، منزل می کنیم چه نیکوست پاداش عمل کنندگان به فرمان الهی».[28]
آنگاه در بین رکن و مقام می ایستد و با صدای رسا می گوید: «ای نقبا و مردمی که به من نزدیک هستید و ای کسانی که خداوند شما را پیش از ظهور من در روی زمین برای یاری من ذخیره کرده است! برای اطاعت از من به سوی من بیایید.
صدای او به این افراد می رسد و آنها در شرق و غرب عالم بعضی در محراب عبادت و گروهی خوابیده اند و با این وصف با یک صدا می شنوند و به یک چشم به هم زدن در بین رکن و مقام نزد او خواهند بود… سپس خداوند به نور دستور می دهد به صورت عمودی از زمین تا آسمان جلوه کند و هر که ساکن زمین است از آن نور استضانه کند و نور از میان خانه اش بر وی بدرخشد و از این نور دل های مؤمنان مسرور گردد؛ در حالی که هنوز آنها نمی دانند قائم ما اهل بیت ظهور کرده است؛ ولی چون صبح شود همه در برابر قائم خواهند بود و آنها ۳۱۳ مرد به تعداد لشکر پیغمبر در روز جنگ بدر هستند…».[29]
ندای زمینی و آسمانی، یکی دیگر از علائم حتمی ظهور است که در روایات تفسیری امام صادق (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در ذیل آیه «إِنْ نَشَأْ تُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ؛[30] اگر بخواهیم نشانه ای از آسمان بر ایشان فرو فرستیم که گردن های ایشان برای آن خاضع و ذلیل شود» می فرماید: پس در آن هنگام همگان در برابر آن خضوع کنند و چون مردم روی زمین آن صدا را بشنوند که از آسمان ندا می دهد: «آگاه باشید که حق در جانب علی بن ابی طالب و پیروان اوست» همه بدان ایمان خواهند آورد».[31]
آن حضرت با استناد به آیه «فَمَنْ يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهدِّى إِلَّا أَنْ يُهدى»[32] معیار حق و باطل بودن ندای آسمانی را به گرایش قلبی و عدم آن دانسته، در این باره فرمودند: «ندا شنیده می شود ممکن است فرد را دچار اشتباه کند که کدام یک از این دو ندا حق است». امام برای نشان دادن معیار ندای حق از باطل فرمودند:
«آن ندایی حق است که با دل خود قبل از شنیدن ندا به آن گرایش داشته است؛ یعنی آنچه از دل او بجوشد و به آن علاقمند باشد همان ندا حق است».[33] همچنین آن حضرت نزول نشانه و آیه از آسمان را که در آیه «ان نَشَأْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ»[34] آمده است به ندای آسمانی تأویل برده اند.[35]
جمع بندی
روایات امام صادق (ع) در خصوص مهدویت نشان می دهد که یاران امام مهدی (عج)، یارانی تربیت یافته اند که ایمان و تقوایی راسخ داشته و آمادگی های لازم برای امتحانات الهی را دارند. آن حضرت با استناد آیاتی از قرآن، به برخی از ویژگی های یاران امام مهدی (عج) و نقش آنان در دوران ظهور و نیز رویدادهای آن زمان اشاره کردند.
پی نوشت ها
[1] بقره/2.
[2] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، ص17.
[3] بقره/148.
[4] نعمانی، الغیبه، باب13، ص241، ح37.
[5] طبری، دلائل الامامه، ص307-310.
[6] حجر/75.
[7] نجفی، منتخب الانوار المضیئه، ص195.
[8] مائده/54.
[9] عیاشی، کتاب التفسیر، ج1، ص326، ح135.
[10] رعد/29.
[11] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، ص358، ح55.
[12] بقره/249.
[13] طوسی، الغیبه، ص472.
[14] هود/8.
[15] عیاشی، کتاب التفسیر، ج2، ص141، ح9.
[16] طبرسی، مجمع البیان، ج5، ص218.
[17] شمس/1-2.
[18] فصلت/17.
[19] شمس/11.
[20] استرآبادی، تاویل الایات الظاهره، ص776.
[21] قدر/5.
[22] فرات کوفی، تفسیر فرات کوفی، ص582، ح747.
[23] بقره/155.
[24] آل عمران/7.
[25] نعمانی، الغیبه، باب 14، ص250.
[26] توبه/33.
[27] انفال/39.
[28] زمر/74.
[29] حلی، مختصر بصائر الدرجات، ص179-192.
[30] شعرا/4.
[31] نعمانی، الغیبه، باب14، ص260، ح19.
[32] یونس/35.
[33] کلینی، کافی، ج8، ص208-209، ح252-253.
[34] شعرا/4.
[35] نعمانی، الغیبه، باب14، ص263، ح23.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- حسینی استرآبادی، سید شرف الدین، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1409ق.
- حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائرالدرجات، نجف، منشورات الحیدریه، 1950م.
- شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395ق.
- طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، الغیبه، تحقیق: عبادالله الطهرانی و علی احمد ناصح، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه حسین کریمیان، تهران، نشر دانشگاه، 1372ش.
- طبری، ابی جعفر محمد بن جریر رستم، دلائل الامامه، قم، دارالذخائر للمطبوعات، 1383ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، تهران، اعلمی، 1417ق.
- فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1410ق.
- کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، 8ج، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.
- نعمانی، ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، 1397ق.
- نجفی، سیدبهاالدین، منتخب الانوار المضیئه، قم، موسسه الامام الهادی (ع)، اعتماد، موسسه الامام الهادی (ع)، 1420ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1400ش، ص 128-136.
