معنا و مفهوم راسخون در علم از دیدگاه نهج البلاغه

یکی از تعابیر مهم قرآن کریم عبارت راسخون در علم (الراسخون فی العلم) است. گرچه موارد به کارگیری این تعبیر در قرآن اندک است، اما بحث های زیادی پیرامون معنا و مفهوم راسخون در علم میان مفسران شکل گرفته است که اهمیت این مفهوم را نشان می دهد. این تعبیر علاوه بر قرآن، در نهج البلاغه نیز تکرار شده است و بررسی این تعبیر در نهج البلاغه، می تواند ما را به فهم بهتر کلام خداوند نزدیکتر کند. از همین رو در ادامه این مقاله، به شرح فرازهایی از نهج البلاغه که در آن ها تعبیر راسخون در علم آمده است، می پردازیم.

معنای راسخون در علم در قرآن

شایسته است پیش از بررسی معنا و مفهوم «راسخون در علم» در نهج البلاغه، بطور مختصر به معنای این مفهوم در قرآن کریم اشاره ای داشته باشیم. به تعبیر راسخون در علم (الراسخون فی العلم) در این آیات قرآن مجید باید توجه داشت: یکی در آیه «… وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ …؛[1] در حالى كه تفسير آیات متشابه را جز خدا و راسخون در علم، نمی دانند» و دیگری در آیه «لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَ مَا أُنزِلَ مِنْ قَبْلِكَ …؛[2] ولى راسخون در علم از آنها، و مؤمنان از امّت اسلام، به تمام آنچه بر تو نازل شده، و آنچه پيش از تو نازل گرديده، ايمان می آورند».

در این دو آیه، راسخون در علم به معنای «عالمان و آگاهان به علم الهی» است.[3] در ادامه با توضیح موارد کاربرد این تعبیر در نهج البلاغه نشان می دهیم که این برداشت از قرآن با سخنان امام علی (ع) در نهج البلاغه مطابقت داشته و کلام حضرت می تواند شاهدی بر صحت این برداشت باشد.

راسخون در علم در خطبه ۹۱ نهج البلاغه

خطبه ۹۱ نهج البلاغه، درس خداشناسی و شیوه درست شناخت خداوند است که حضرت امیر (ع) آن را از راه بیان صفات خداوند و نحوه شناخت آن صفات و معرفی و تبیین بعضی از آنها همچون صفت خالق بودن و تدبیر مخلوقات و از آن میان آفرینش آسمان ها، فرشتگان، زمین و فراهم آوردن لوازم زندگی و حیات و … نشان می دهد؛ آنگاه خطبه با مناجات های ناب توحیدی پایان می پذیرد.

سید رضی قبل از نقل خطبه (در مورد سبب صدور) روایتی از مسعده بن صدقه از امام صادق (ع) را می آورد: مردی نزد حضرت امیرالمومنین (ع) آمد و عرضه داشت ای امیرالمومنین! پروردگارمان را برایمان توصیف کن، گونه ای که آن را آشکارا می بینیم و بر علاقه و معرفت خود بیافزاییم.

حضرت در برابر این درخواست به خشم آمد و مردم را برای نماز به مسجد فراخواند. مردم بسیاری در مسجد جمع شدند. حضرت امیر (ع) با خشم و رنگ پریده از منبر بالا رفت و این خطبه را ایراد فرمود.[4] از همین رو خطبه مستقیم و بیشتر غیر مستقیم در پاسخ به این درخواست و به نوعی توصیف خداوند و خداشناسی است.

فراز اول خطبه حمد و ستایش خداوند و ذکر صفات اختصاصی باری تعالی است و به نوعی توصیف خداوند و در ارتباطی غیر مستقیم با درخواست آن شخص است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يَفِرُهُ الْمَنْعُ وَ الْجُمُودُ … وَ لَا يُبْخِلُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّينَ».

ولی در فراز دوم روی خطاب متوجه آن شخص می گردد: «فَانْظُرْ أَيُّهَا السَّائِلُ … وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ …».

در قسمت اول همین فراز، راه شناخت صفات خداوند را پیروی از دلالت قرآن و بهره گیری از نور هدایت آن معرفی می کند: «فَانْظُرْ أَيُّهَا السَّائِلُ فَمَا دَلَّكَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَائْتَمَّ بِهِ وَ اسْتَضِئْ بِنُورِ هِدَايَتِهِ»

از سوی دیگر شناختی را که شیطان به آن وا می دارد ولی اثری از لزوم و وجوب آن شناخت در قرآن و نیز در سنت نبی اکرم (ص) و ائمه هدی (ع) نیست، از آن باز می دارد و علم آن را به خداوند وا می گذارد: «مَا كَلَّفَكَ الشَّيْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَيْسَ فِي الْكِتَابِ عَلَيْكَ فَرْضُهُ وَ لَا فِي سُنَّةِ النَّبِيِّ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَى أَثَرُهُ فَكِلْ عِلْمَهُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّ ذَلِكَ مُنْتَهَى حَقِّ اللَّهِ عَلَيْكَ».

مفهوم كلام «مِمَّا لَيْسَ فِي الْكِتَابِ عَلَيْكَ فَرْضُهُ وَ لَا فِي سُنَّةِ النَّبِيِّ وَ أَئِمَّةِ الْهُدَى أَثَرُهُ» آن است که علاوه بر قرآن کریم نشانه ها و دلالت های علمی موجود در سنت صحیح رسول خدا و ائمه معصومین در مورد صفات خداوند نیز قابل پیگیری و بهره گیری است.

پس در خطابی دیگر، تعبیر از راسخون در علم و توصیف آنان به میان می آید: «وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذِينَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ الْإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوبِ فَمَدَحَ اللَّهُ تَعَالَى اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْماً وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيمَا لَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ كُنْهِهِ رُسُوخاً فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ»

این بخش در ارتباط با مطلب پیش از خود و بیان روش درست خداشناسی است که به منظور توضیح و ارائه نمونه راسخون در علم ذکر می شود که در خصوص شناخت خداوند، با اقرار و اعتراف به نادانستن اموری پوشیده، از وارد شدن در اسرار نهفته، بی نیاز گشته اند و به علم و معرفتی که در این ارتباط داده شده اند، بسنده می کنند.

همین بسندگی و اکتفاء به دانسته ها و اعتراف به ناتوانی از کسب نادانسته ها توسط راسخان، ستایش خداوند از آنان را موجب گشته است که اشاره به بخش پایانی این آیه از قرآن دارد: «وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِندِ رَبِّنَا …»[5] راسخون در علم، همه قرآن و آیات محکم و نیز آیات مشابه آن را از ناحیه خداوند می دانند و به همه آنها ایمان و باور قلبی دارند، گرچه نسبت به تأویل برخی آیات، علم و شناخت داده نشده اند.

با در نظر گرفتن رابطه هم نشینی در مفاهیم این دو بخش، به دست می آید که  حضرت رسول اکرم (ص) و حضرت علی (ع) و دیگر ائمه معصومین (ع) از مصادیق والا و برتر راسخون در علم هستند.

کاربرد دوم راسخون در علم در نهج البلاغه که حضرت، ادعای نابجای برخی را در مورد راسخ بودن در علم انکار می کند و خود و دیگر امامان (ع) را به صراحت راسخون در علم معرفی می کند، مؤید مطلب است. هر چند، حصر در هر دو کاربرد حقیقی نیست بلکه نسبی و اضافی است.

«قصر حقیقی» آن است که «مقصورُ عليه» بر حسب حقیقت و واقعیت اختصاص یابد و اصلا به غیر خود نرسد؛ مانند: «لا الله الا الله» ولى «قصر اضافی» آن است که «مقصور علیه» به حسب اضافه و نسبت به چیز معین دیگری و نه به اعتبار همه غیر خود، اختصاص یابد؛ مثل: «ما سعيدٌ الا مسافرٌ» در این جمله مقصود، قصر سفر به سعید نسبت به شخص غیر اوست[6] و منافاتی ندارد که افراد دیگری نیز با خواست خداوند در شمار راسخون در علم باشند.

حال اگر علم و شناخت رسول خدا (ص) و ائمه معصومین (ع) تنها از ناحیه خداوند باشد، معنای مورد نظر از راسخون در علم که همان عالمان به علم الهی است به راحتی به دست می آید و می توان نتیجه گرفت که راسخون در علم که خداوند با خواست خود، برخی از علم خود را به آنان عطاء کرده است و به همین دلیل نسبت به آن علم و معرفت، استوار و ثابت قدم هستند، به همان اندازه از علم الهی در هر موردی بسنده نیز می کنند و به دنبال ماورای آن نمی روند، چه در مورد صفات خداوند باشد و چه در تأویل آیات قرآن و چه هر امری دیگر باشد.

نیز به دست می آید که دیگران و از جمله شخص پرسش کننده در مورد شناخت خداوند، باید به علوم و معارف قرآن یا علم و معرفت راسخون در علم که بخش قابل توجه آن در سنت درست رسول خدا و ائمه معصومین است و آن سنت نیز در راستای قرآن و در جهت تبیین آن است مراجعه و به آن بسنده کنند.

راسخون در علم در خطبه ۱۴۴

برخی سبب صدور و ایراد خطبه ۱۴۴ را این آورده اند که بین تنی چند از صحابه، اختلاف و نزاع بود که علم و فضل برخی از ایشان مثلا در علم قرائت بیشتر از حضرت علی (ع) است یا در علم حلال و حرام یا در علم و توان قضاوت و داوری. به تعبیری آنان راسخون در علم، برشمرده می شدند. گویا این اختلاف و این ادعا به آن حضرت می رسد و این خطبه را ایراد می کند.[7]

فراز نخست خطبه ۱۴۴ در مورد نبوت و بعثت رسولان و اختصاص وحی الهی به آنان، به عنوان ابزار بعثت و وسیله ارتباط خداوند با آنان و دلیل بعثت و اقدام و دعوت ایشان به راه حق است. وحی رسالی (و در اینجا) نوعی علم رساندن مخصوص از ناحیه خداوند به انبیاء و رُسل است.

در فراز بعدی، کاربرد دوم راسخون در علم آمده است: «أَيْنَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ دُونَنَا كَذِباً وَ بَغْياً عَلَيْنَا …»، نوع استفهام در این کلام، انکاری است و مراد از آن نفی است و نفی و استثناء (دونَنا به معنی غیرَنا) افاده حصر می کند که نتیجه آن اثبات محصور است.

این بخش از فراز [دوم] در ارتباط با فراز نخست، نشان می دهد که علم راسخون در علم، همانند وحی الهی از ناحیه خداوند است. به این اعتبار، معنای برگزیده «عالمان به علم الهی» [برای راسخون در علم] تقویت می شود. در واقع راسخون در علم کسانی هستند که به واسطه خداوند از علم غیب برخوردار شده اند.

مطلب دیگر آن که مرتبه و جایگاه راسخون در علم، والا و مخصوص است و تنها از ناحیه خداوند به افرادی که بخواهد، عطاء می کند. پس افراد از ناحیه خود نمی توانند خود یا دیگران را به آن وصف و آن جایگاه بخوانند.

از دیگر سو، راسخون در علم، چون جایگاه بالایی است چه بسا مدعیان دروغین داشته باشد. ادعای نابجا و نادرست راسخ بودن در علم نوعی ستم به راسخون در علم واقعی است.

همچنین [این بخش] مصادیق راسخون در علم را نشان می دهد که حضرت علی و ائمه معصومین (ع) آنها هستند. گرچه حصر در این کلام نیز حقیقی نیست بلکه نسبی و  اضافی است و منافاتی ندارد که با خواست خداوند، افرادی قبل از حضرت علی (ع) و امامان و همزمان یا بعد از ایشان، راسخ در علم باشند.

ادامه کلام نیز در ارتباط کامل با این معنی است: «أَنْ رَفَعَنَا اللَّهُ وَ وَضَعَهُمْ وَ أَعْطَانَا وَ حَرَمَهُمْ وَ أَدْخَلَنَا وَ أَخْرَجَهُمْ. بِنَا يُسْتَعْطَى الْهُدَى وَ يُسْتَجْلَى الْعَمَى». این که راسخون در علم و آن حضرت را خداوند رفعت و منزلت بالا داده است، چه مقامی رفیع تر و بالاتر از  علم و معرفت از ناحیه خداوند باشد: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ».[8]

از طرف دیگر می توان دریافت که علوم دیگر غیر از علم الهی و غیر از علم راسخون در علم ارزش چندانی ندارد و عالمان به آن علوم جایگاه والایی ندارند. نتیجه آن که افراد دیگر [غیر راسخان]، علم ارزشمند را تنها باید از طریق راسخون در علم به دست آورند.

جملات بعدی در همین راستا و توصیف بیشتر راسخون در علم است که هم مورد إعطاء از ناحیه خداوند واقع شده اند [که مراد عطای علمی] است برعکس دیگران و هم خداوند آنان را در علم و شناخت و ایمانِ راسخ وارد ساخت؛ برخلاف دیگران و هم ایشان را واسطه هدایت گری خود و برطرف ساختن گمراهی قرار داده است؛ پس آنان صلاحیت امامت و پیشوایی واقعی را دارند.

دو فراز بعدی خطبه، یکی توصیف کسانی است که به علم راسخون در علم، رهنمون نگردیدند و گمراه شدند، دیگری افرادی که به علم و معرفت آنان رهنمون گشتند و نجات یافتند.

جمع بندی

راسخون در علم هم در قرآن و هم در نهج البلاغه به کار رفته است. بررسی موارد به کارگیری این تعبیر در نهج البلاغه به فهم مقصود قرآن یاری می رساند. بررسی کلام امیرالمومنین (ع) نشان می دهد که راسخون در علم کسانی هستند که منشأ علم شان خداوند متعال است. مصداق برتر این افراد پیامبر و ائمه (ع) هستند هرچند این تعبیر منحصر در ایشان نیست و می تواند شامل افراد دیگری نیز بشود.

پی نوشت ها

[1] آل عمران/۷.

[2] نساء/۱۶۲.

[3] ر. ک: اقبال، جستاری در «راسخون در علم» در قرآن کریم.

[4] ر.ک: آغاز خطبه اشباح

[5] آل عمران/۷.

[6] هاشمی، جواهر البلاغه، ص ۱۸۳.

[7] خویی، منهاج البراعه، ج ۹، ص ۱۸.

[8] مجادله/۱۱.

فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3. اقبال، ابراهیم، جستاری در «راسخون در علم»، پژوهش های قرآن و حدیث، ش ۱، ۱۴۰۳، ص ۲۱۴-۱۹۹،
4. خویی، حبیب الله، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۳۸۳ش.
5. هاشمی، سید احمد، جواهر البلاغه فی المعانی و البیان و البدیع، بیروت، داراحیاء الثرات العربی، بی تا.

منبع اقتباس: اقبال، ابراهیم، راسخان علم در نهج البلاغه، و ارتباط آن با قرآن، مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ش ۸۴، ۱۴۰۳، ص ۱۲۶، ۱۲۷، ۱۳۶-۱۳۱.