علل مشکلات تحصیلی کودکان دانش آموز و راهکارهای رفع آن ها

مشکلات تحصیلی کودکان و چگونگی حل آن ها، از موضوعاتی است که با شروع هر سال تحصیلی جدید، به یکی از مهمترین دغدغه های برخی از والدین تبدیل می شود.

دوران دبستان، دوران شکل گیری شخصیت کودکان و پایه و اساس آینده تحصیلی و شغلی آنان است. در این دوران، کودکان با مفاهیم و مهارت های جدیدی آشنا می شوند و باید یاد بگیرند که چگونه با چالش های تحصیلی و اجتماعی کنار بیایند. شناسایی انواع مشکلات تحصیلی کودکان در این دوره، به ما کمک می کند تا بتوانیم برای مواجه با آن ها خود را آماده کنیم. مخصوصا اگر در مقام والدین باشیم و در مقابل مشکلات تحصیلی کودکانمان، احساس مسئولیت کنیم.

اهمیت و حساسیت مقطع ابتدایی

مقطع ابتدایی، حساس ترین و مهمترین مقطع آموزشی برای همۀ دانش آموزان است؛ چرا که در این دوره، پایه های علمی و شخصیتی کودکان شکل می گیرد. آموزش هایی که اگر به درستی اتفاق نیفتند، مشکلات زیادی را مقاطع تحصیلی بعدی برای دانش آموز ایجاد می کند.

علاوه بر این، دانش آموزان دبستانی روحیات و ویژگی های شخصیتی متفاوتی در مقایسه با شاگردان سایر مقاطع تحصیلی دارند. این روحیات خاص، منجر به ایجاد مشکلات و چالش هایی نیز می شود که مدیریت و رفع این چالش ها بر عهدۀ معلم است.

در ادامه مطلب، ضمن اشاره به علل و عوامل بروز مشکلات تحصیلی کودکان، به راهکارهایی تاثیر گذار در زمینه حل و فصل مشکلات تحصیلی آن ها اشاره می کنیم. در ابتدا دانستن علل بروز مشکلات تحصیلی کودکان ضروری است.

علت بروز مشکلات تحصیلی کودکان

مشکلات تحصیلی کودکان، می تواند ناشی از علل و عوامل گوناگون و متفاوتی باشد. گاهی قرار گرفتن کودک در یک محیط ناامن و شرایط استرس زا و اضطراب آور، ممکن است منجر به بروز مشکلات درسی در او شود. به طور خلاصه، علل اصلی بروز مشکلات تحصیلی کودکان عبارت است از: مشکلات توجهی، مشکلات شناختی و پردازشی، مشکلات یادگیری، مشکلات مربوط به انگیزه و اعتماد به نفس، مشکلات رفتاری، مشکلات اضطرابی و اختلال نقص توجه – بیش فعالی.

افت تحصیلی (کاهش نمرات و عملکرد درسی)، مقاومت در برابر مدرسه رفتن (بهانه جویی برای نرفتن به مدرسه یا عدم علاقه به صحبت درباره آن)، کاهش اعتماد به نفس (احساس بی کفایتی و مقایسه منفی با دیگران) و مشکلات رفتاری (بازیگوشی در کلاس، پرخاشگری، یا انزوای شدید) از مهمترین نشانه های مشکلات تحصیلی کودکان می باشند.

اگر مشکلات تحصیلی کودکان به علت موارد فوق ایجاد شده باشد؛ اولین گام، درمان و حل اساسی مشکل است. به این منظور می توانید با مراجعه به مراکز کاردرمانی و بهره گیری کودک از مداخلات کاردرمانی در اشکال متفاوت آن از جمله کاردرمانی ذهنی، کاردرمانی حسی حرکتی، بازی درمانی و غیره به رفع مشکلات کودک کمک کنید. در کاردرمانی و گفتاردرمانی، پس از ارزیابی دقیق و تخصصی کودک، بر اساس نتایج ارزیابی مداخلات درمانی تنظیم و کودک وارد فرایند درمان خواهد شد.

۱-مشکلات تحصیلی کودکان، به علت فرزندپروری و محیط نامناسب

گاهی مشکلات تحصیلی کودکان، به علت فرزندپروری و محیط نامناسب است. برخی اوقات کودکان در عملکردهای اجرایی و رفتاری مشکلی ندارند اما روش های نادرست فرزندپروری و محیط نامناسب در خانه باعث بروز مشکلات تحصیلی کودکان می شود. در این صورت والدین می توانند با رعایت راهکارهای زیر و اجرای مستمر آن ها، نقش شگرفی در تغییر رویکرد کودک به مسائل درسی داشته باشند.

راهکارهای کلی برای تغییر رویکرد کودک

۱-درس را وارد زندگی روزانه کنید: پیوند زدن درس ها با زندگی روزانه منجر به درک ملموس و عمیق مفاهیم و موضوعات درسی می شود و به خاطر سپاری آن ها نیز آسان تر خواهد شد. این روش، یکی از راهکارهای مهم در فرایند حل مشکلات تحصیلی کودکان دانش آموز است.

۲-نصیحت و سخنرانی ممنوع است: واقعیت این است که خیلی اوقات نصیحت و سخنرانی، نتیجه عکس می دهد. موعظه، تهدید و … جایی در فرزندپروری موثر ندارد، چرا که مفید نخواهد بود. دستورالعمل های واضح، دقیق و کوتاه بدهید.

۳-تشکر کنید: اگر کودکتان امتحانش را به خوبی سپری کرد و یا در مورد تحقیقش نظرات خوبی دریافت کرد، از او قدردانی کنید. برای او بستنی بخرید یا او را به سینما ببرید. به طور واضح به او بگویید، می دانید که سخت تلاش کرده است.

۴-هدفمند بودن و برنامه ریزی را به او یاد بدهید: به کودکتان برای تحقق اهدافش کمک کنید. تکالیف بزرگ را به بخش های کوچک تر تقسیم کنید و تاریخ و زمان برای انجام آن تعیین کنید. با این کار، او با گذشت هر روز احساس موفقیت می کند. برنامه ریزی درسی صحیح و اصولی، یکی از روش های کلیدی در رفع مشکلات تحصیلی کودکان دانش آموز است.

۵-عادت کتاب خواندن را ایجاد کنید: اکثر کودکان قادر به تمرکز کردن بر روی درس خواندن نیستند، چرا که آن ها کتاب خواندن را دوست ندارند. به کودکتان زندگی نامه افرادی را که دوست دارد و یا کتابی با هر موضوع دیگری که علاقه دارد، هدیه دهید.

۶-انگیزه اش را تقویت کنید: کنترل کردن کودکتان نتیجه مثبتی در بر ندارد. برای هر تعامل و تجربه منفی با کودکتان، سعی کنید تعامل و تجربه مثبت ایجاد کنید و انگیزه اش را تقویت کنید.

۷-از قوانین مشخص استفاده کنید: به جای این که با عباراتی همچون «یا فلان کار را انجام می دهی یا دیگر …» کودکتان را تهدید و یا از او باج خواهی کنید، از عباراتی همچون «هر وقت درست را تمام کردی، می رویم به زمین بازی تا والیبال بازی کنیم» استفاده کنید و یا «طبق برنامه امروز می بایست اول این کار انجام شود».

۸-به او کمک کنید: اگر کودکتان موضوعی را خسته کننده یافت، راه هایی را برای افرایش علاقه در او طراحی کنید. شما می توانید از سی دی های آموزشی تعاملی و بازی گونه برای آموزش آن موضوع استفاده کنید.

اگر این راهکارها به درستی انجام شود، می تواند گامی بزرگ جهت کاهش مشکلات تحصیلی کودکان تلقی شود و در آنان انگیزه و علاقه ایجاد کند که البته تا حدود زیادی به هنر و خلاقیت والدین هم مرتبط است که بتوانند راهکارها را به طور اثربخش اجرا کنند.

۲-اختلالات یادگیری یکی از مشکلات تحصیلی کودکان

یکی از شایع ترین مشکلات دانش آموزان ابتدایی، اختلالات یادگیری (Learning Disabilities) است. از مهمترین این مشکلات، می توان به اختلال دیکته نویسی، اختلال ریاضی و اختلال در خواندن اشاره کرد. بیش فعالی را نیز می توان در دستۀ مشکلات یادگیریِ دانش آموزان ابتدایی قرار داد؛ چرا که اکثر دانش آموزانِ بیش فعال، با وجود ضریب هوشی بالا اما به دلیل تمرکز پایین، در زمینۀ یادگیری، در مقایسه با سایر همکلاسی های خود عملکرد ضعیف تری دارند.

راه حل: معلم -به خصوص در کلاس خصوصی که تمام توجه او معطوف به یک دانش آموز است- اولین کسی است که می تواند متوجه مشکلات یادگیری دانش آموز خود ‌شود، نوع اختلال را شناسایی کرده و برای رفع آن اقدام کند.

در صورتی که معلم اطلاعات و دانش کافی برای شناسایی انواع مشکلات یادگیری را نداشته باشد، ممکن است این اختلالات برای همیشه پنهان بمانند و در نتیجه دانش آموز، سال های تحصیل خود را به سختی بگذراند و حتی از ادامۀ تحصیل منصرف شود.

برای رفع یکی از مهمترین مشکلات تحصیلی کودکان ابتدایی، پیشنهاد می کنیم اطلاعات خود را در مورد انواع اختلال یادگیری بالا ببرید. به این ترتیب، به راحتی می توانید مشکلات یادگیری را در دانش آموزتان شناسایی کنید.

دومین نکته در رابطه با مشکلات یادگیری دانش آموزان ابتدایی، این است که بعد از تشخیص نوع اختلال، معلم باید بتواند برنامه های آموزشی ویژه ای را برای دانش آموز خود در نظر بگیرد.

درک شرایط دانش آموز و همدلی کردن با او به تنهایی کافی نیست بلکه به عنوان یک معلم ابتدایی حرفه ای، باید تلاش کنید تا از تکنیک های تدریس و تکلیف دهی اثربخش برای این دسته از شاگردان استفاده نمایید.

مطالعۀ کتاب هایی مانند اختلالات یادگیری دکتر مصطفی تبریزی و مقالاتی که در آکادمی اساتید استادبانک در رابطه با مشکلات یادگیری دانش آموزان ارائه شده است، می توانند در این زمینه بسیار کمک کننده باشند.

نکته سوم در مورد اختلالات یادگیری دانش آموزان ابتدایی، مطلع کردن والدین از وجود چنین اختلالی در فرزندشان است. شنیدن این جمله که «ممکن است فرزند شما دچار اختلال یادگیری باشد» برای اغلبِ والدین نگران کننده است. از یک سو آن ها نمی دانند که در مواجهه با چنین مشکلی چه باید بکنند، از سویی دیگر اطلاعات و توصیه های غیرعلمی و متناقضِ اطرافیان می تواند باعث افزایش اضطراب آن ها شود.

بنابراین روشی که معلم برای مطلع کردن والدین از اختلال یادگیری فرزندشان به کار می گیرد، به اندازۀ کمک به این دانش آموزان، حائز اهمیت است.

۳-مشکلات تحصیلی کودکان در رابطه با انجام تکالیف

طبیعتا همه معلمان، شاهد بی انگیزگی برخی از دانش آموزان نسبت به انجام تکالیف درسی بوده اند و یا بارها و بارها با شاگردانی مواجه شده اند که تکالیف خود را ناقص رها کرده اند. بی علاقگی نسبت به انجام تکالیف، یکی از رایج ترین مشکلات تحصیلی کودکان و دانش آموزان ابتدایی است. دلایل بسیار ریشه ای و مهمی در رابطه با بی انگیزگی دانش آموزان برای انجام تکالیف وجود دارد.

معلمان دورۀ ابتدایی، با درک این دلایل، مطالعۀ یافته های علمی در زمینۀ تکالیف، شناسایی انواع تکالیف و استفاده از راهکارهای اثربخش به منظور علاقمند کردن دانش آموزان ابتدایی به انجام تکالیف، می توانند به افزایش انگیزۀ دانش آموزان و انجام هر چه بهتر تکالیف توسط آن ها کمک کنند. عدم توجه به نکات تکلیف دهی از سوی معلم، تأثیرات منفی در علاقمندی دانش آموز به انجام تکالیف دارد.

۴-مشکلات رفتاری و انضباطی دانش آموزان ابتدایی

از یک سو، آموزش به دانش آموزان دبستانی به دلیل ویژگی های خاص این دانش آموزان، برای هر معلمی جذابیت های زیادی دارد؛ از سوی دیگر، دانش آموزان این مقطع، مشکلات رفتاری و انضباطی خاصی را از خود نشان می دهند که در مقاطع تحصیلی بالاتر کمتر مشاهده می شود.

مشکلاتی مانند پرخاشگری، صحبت کردن خارج از نوبت یا در حین تدریس معلم، عدم رعایت قوانین کلاسی، دعوا کردن کلامی یا فیزیکی با همکلاسی ها، سرپیچی از درخواست های معلم، دروغ گفتن و غیره، از جمله مشکلات انضباطی و رفتاری رایج در دانش آموزان ابتدایی هستند که اگر به درستی مدیریت نشوند، می توانند منجر به مشکلات جدی تری شوند.

مشکلات تحصیلی کودکان و دانش آموزان ابتدایی از بُعد رفتاری و انضباطی، می تواند دلایل و عوامل مختلفی داشته باشد. برخی از این عوامل عبارتند از: کسل کننده بودن محیط کلاس برای دانش آموزانی در این سن و سال، عدم درک صحیح انتظارات معلم و قوانین کلاسی، نیاز به جلب توجه معلم یا همکلاسی ها، اختلالاتی مانند بیش فعالی و اوتیسم، تقلید از رفتارهای خواهر یا برادر و غیره.

معلمان ابتدایی با همکاری والدین، می توانند اقدامات اثربخشی را برای کاهش مشکلات رفتاری و انضباطی دانش آموزان ابتدایی انجام دهند. شناسایی ریشۀ مشکلات رفتاری دانش آموز نیز در پیشگیری از وقوع این رفتارها بسیار تاثیرگذار است.

ارائۀ بازخوردهای مثبت در صورت انجام رفتارهای درست، به حداقل رساندن زمان های استراحت و درگیر نگه داشتن دانش آموزان، برقراری ارتباط مؤثر با دانش آموزان و بیان قوانین صریح و شفاف، می تواند به کاهش مشکلات رفتاری دانش آموزان ابتدایی کمک کند.

۵-مشکلات ارتباطی دانش آموزان دبستانی

فرآیند یادگیری همواره از طریق ارتباطات صورت می گیرد. توانایی برقراری ارتباط فعال، برای موفقیت دانش آموزان در دوران تحصیل، نقش حیاتی دارد. بر همین اساس، می توان یکی از مهمترین مشکلات دانش آموزان ابتدایی را مشکلات ارتباطی آن ها با معلم و همکلاسی ها دانست. مشکلات ارتباطی دانش آموزان ابتدایی را از دو جنبه می توان مورد بررسی قرار داد:

۱-این مشکلات ارتباطی می تواند مربوط به ناتوانی های فیزیکی دانش آموز باشد؛ به این معنا که کودک در رابطه با شنوایی، بینایی، سخن گفتن، تجزیه و تحلیل یا پردازش مسائل دچار نقص هایی است که چندان مشهود نیستند، اما برقراری ارتباط طبیعی با معلم یا سایر همکلاسی ها را برای او دشوار می کند.

معلمان ابتدایی باید برای شناسایی این نوع مشکلات ارتباطی اطلاعات و دانش کافی داشته باشند تا در سریع ترین زمان ممکن و قبل از این که دانش آموز به لحاظ روحی دچار سرخوردگی و آسیب شود، او را به مشاوران یا پزشکان متخصص ارجاع دهند.

۲-مشکلات ارتباطی دانش آموزان ابتدایی، ناشی از ناتوانی آن ها در برقراری ارتباط مؤثر با معلم و همکلاسی ها است. در بسیاری از موارد، دانش آموز هیچ نوع مشکل گفتاری یا شنوایی ندارد، اما به دلایل مختلف نمی تواند تعامل سازنده ای با دوستان و معلم خود ایجاد کند.

نگرانی از قضاوت شدن توسط دوستان، ناتوانی در درک جملات مبهم و غیرشفاف، عدم درک زبان بدن معلم، درونگرایی افراطی، نداشتن مهارت گوش دادن فعال، دریافت بازخوردهای نامناسب از سوی معلم، همگی می توانند منجر به عقب نشینی دانش آموز از برقراری ارتباط با افراد کلاس شود.

در چنین شرایطی، معلم می تواند با ایجاد یک محیط یادگیری مثبت، امن و حمایتی، این احساس را دانش آموز خود ایجاد کند که تحت هیچ شرایطی در کلاس او، کسی قضاوت یا تحقیر نخواهد شد. عدم استفاده بیش از اندازه از زبان بدن، به کارگیری جملات صریح و شفاف، ارائۀ بازخوردهای دقیق و به جا مشکلات ارتباطی دانش آموز را تا حد زیادی رفع کند.

جمع بندی

مشکلات تحصیلی کودکان، طیف وسیعی از مسائل مانند عدم علاقه و انگیزه تحصیلی، مشکلات عاطفی و روانی، مشکلات جسمی، ضعف در مهارت‌های اساسی یادگیری، و یا مشکلات خانوادگی و محیطی را شامل می شود. نشانه های مشکلات تحصیلی کودکان می تواند شامل افت نمرات، بهانه جویی برای نرفتن به مدرسه، کاهش اعتماد به نفس، و یا مشکلات رفتاری در کلاس باشد. برای حل این مشکلات، تشخیص دقیق علت، ایجاد محیطی حمایتی در خانه و مدرسه، و دریافت مشاوره تخصصی ضروری است.

منابع اقتباس: کوشا کلنیک؛ سامانه جامع آموزش خصوصی؛ جام جم آنلاین