چیستی و قلمرو مرجعیت علمی قرآن از نگاه مقام معظم رهبری

شهید آیت الله سید علی خامنه ای (ره) بر این باور است که قرآن می تواند به عنوان منبع و مرجع دانش های گوناگون و به طور ویژه علوم انسانی قرار گیرد. ایشان در سخنان خود بارها بر مرجعیت علمی قرآن و لزوم بهره مندی از این کتاب الهی برای تولید و گسترش علوم انسانی اسلامی تاکید کرده اند. مرجعیت علمی قرآن نسبت به این علوم ابعاد مختلفی دارد که آیت الله خامنه ای به برخی از آن ها در سخنان خود اشاره داشته اند. در این نوشتار با اشاره به سخنان ایشان، به برخی از ابعاد مرجعیت علمی قرآن در علوم انسانی بپردازیم.

چیستی مرجعیت علمی قرآن

از مجموع سخنان رهبری به مناسبت های مختلف به ویژه برای مخاطبان حوزوی و دانشگاهی، تعریف ذیل را برای مرجعیت علمی قرآن از دیدگاه ایشان می توان برداشت کرد: مرجعیت علمی قرآن به این معناست که مسلمانان باید مواد، مبانی و اهداف علوم را بر اساس معارف قرآنی، جهان بینی الهی و انسان شناسی اسلامی سامان دهند و قرآن کریم این ظرفیت را دارد که مرجع و منبع علوم قرار گیرد. صورت علوم در قرآن نیامده، اما معارف بلند قرآن در بردارنده مواد علوم و سایر زیر ساخت های دانش های مختلف است.

ایشان این مفهوم از مرجعیت علمی قرآن را در بیانات مختلفی ابراز کرده اند؛ از جمله: «… ما در باب عملیات … مسائل اقتصادی و نظامی و سیاست خارجی و ارتباطات اخلاقی خود را بایستی از دین در بیاوریم[1] … پایه های علوم مبتنی بر تفکر اسلامی و جهان بینی اسلام را [باید] مستحکم [کرد].[2]

… علما … موظف اند نظریات اسلامی را در این زمینه[ها] از متون الهی بیرون بکشند … .[3] ….. مواد [علوم] در فرهنگ و میراث علمی فرهنگی و مجموعه دینی خود ما وجود دارد … .[4] ریشه و پایه و اساس علوم انسانی را در قرآن باید پیدا کرد. یکی از بخش های مهم پژوهش قرآنی این است باید در زمینه های گوناگون به نکات و دقایق قرآن توجه کرد و مبانی علوم انسانی را در قرآن کریم جستجو کرد و پیدا کرد.[5]

مسئله قرآن و مرجعیت قرآن و رجوع به قرآن و استفهام از قرآن در مسائل گوناگون فکری و علمی و اجتماعی و سیاسی و حکومتی و مانند اینها خیلی … مهم است … .[6] [ مرجعیت علمی قرآن به این است که علوم] را از آن ریشه به اصطلاح غیر دینی یا بعضاً ضد دینی آن جدا کنیم و به یک منشأ قرآنی و یک منشأ دینی و وحیانی متصل کنیم … .[7]

پایه و اساس علوم انسانی را باید در قرآن جستجو کرد،[8] حقیقتاً باید در منابع اسلامی جستجو کنیم. این منابع فراوان هم هست… . در قرآن، در حدیث، در نهج البلاغه، در نوشته های فقهی، کلامی و حکمی بحث های زیادی وجود دارد که همه اش می تواند منبع مورد استفاده ما در پیدا کردن نظریه ناب اسلامی باشد.[9]

قلمرو مرجعیت علمی قرآن

همه مسائل نظری و علمی مورد نیاز جامعه، می تواند در قلمرو مرجعیت علمی قرآن قرار گیرد؛ اما در بیانات مقام رهبری روی علوم انسانی تأکید بیشتری شده است. عمومیت قلمرو مرجعیت علمی قرآن از آن روست که قرآن با مواد همه علوم برخورد دارد و از همه ابعاد هستی سخن به میان آورده است؛ ولی اهمیت علوم انسانی که مورد تأکید فراوان و مکرر رهبری قرار گرفته است از این ناشی می شود که علوم انسانی امروز دچار کاستی های فراوان و از چند جهت قابل بررسی است:

۱. از جهت مبادی و مبانی

«… علوم انسانی مان بر مبادی و مبانی متعارض با مبانی قرآنی و اسلامی بنا شده است. علوم انسانی غرب مبتنی بر جهان بینی دیگری است، مبتنی بر فهم دیگری از عالم آفرینش است و غالباً مبتنی بر نگاه مادی است …».[10]

۲. از جهت اعتقادی

«… آنچه را که غربی ها گفتند و نوشتند، عيناً ما همان را بیاوریم به جوان خودمان تعلیم بدهیم، در واقع شکاکیت و تردید و بی اعتقادی به مبانی الهی و اسلامی و ارزش های خودمان را در قالب های درسی به جوان ها منتقل کنیم این چیز خیلی مطلوبی نیست…».[11]

۳. از جهت نیازهای جامعه ما

«… علوم انسانی اهمیت دارد. علوم انسانی کنونی در کشور بومی نیست، متعلق به ما نیست، ناظر به نیازهای ما نیست، متکی به فلسفه ما نیست، متکی به معارف ما نیست، اصلاً ناظر به مسائل دیگری است، مسائل ما را حل نمی کند …».[12]

۴. از جهت نگرش

علوم انسانی مثل پزشکی نیست، مثل مهندسی نیست، مثل فیزیک نیست که جهان بینی و نگرش نسبت به انسان و جهان در آن تأثیر نداشته باشد؛ چرا تأثیر دارد. شما مادی باشید، یک جور علوم انسانی تنظیم می کنید. علوم انسانی برخاسته از تفکرات پوزیتیوسیتی قرن پانزده و شانزده اروپاست. قبلاً که علوم انسانی وجود نداشته است، آنها آمده اند همین اقتصاد را همین جامعه شناسی را در قرن هجدهم و نوزدهم و یک خرده قبل، یک خرده بعد تدوین کردند و ارائه دادند؛ خوب، این به درد ما نمی خورد. این علوم انسانی تربیت شده و دانش آموخته خود را آن چنان بار می آورد که نگاهش به مسائل مبتلا به آن علم و مورد توجه آن علم – چه حالا اقتصاد باشد چه مدیریت باشد چه تعلیم و تربیت باشد ـ نگاه غیر اسلامی است … . باید پایه های علوم انسانی مبتنی بر تفکر اسلامی و جهان بینی اسلام باشد…».[13]

۵. از جهت بینش و گرایش

علوم انسانی، روح دانش است. حقیقتاً همه دانش ها همه تحرک های برتر در یک جامعه مثل یک کالبد است که روح آن علوم انسانی است. علوم انسانی جهت می دهد؛ مشخص می کند که ما کدام طرف داریم می رویم، دانش ما به دنبال چیست. وقتی علوم انسانی منحرف شد و بر پایه های غلط و جهان بینی های غلط استوار شد، نتیجه این می شود که همه تحرکات جامعه به سمت یک گرایش انحرافی پیش می رود.

امروز دانشی که غرب دارد، شوخی نیست، چیز کوچکی نیست. دانش غرب یک پدیده بی نظیر تاریخی است؛ اما این دانش در طول سال های متمادی در راه استعمار به کار رفته، در راه برده داری و برده گیری به کار رفته، در راه ظلم به کار رفته، در راه بالاکشیدن ثروت ملت ها به کار رفته، امروز هم که می بینید چه کار دارند می کنند. این بر اثر همان فکر غلط، نگاه غلط، بینش غلط و جهت گیری غلط است… .[14]

۶. از جهت مأخذ

علوم انسانی کنونی در جهان اسلام غالباً محصول ترجمه صرف و تقلید از غرب است؛ بنابراین لازم است از نو بر اساس مبانی قرآنی بازسازی و تولید شود. آیت الله خامنه ای در این باره می گوید:

«به هر حال در این چیزهایی (علوم انسانی) که عقب هستیم، باید خودمان را جلو ببریم و خودمان ابداع کنیم؛ ترجمه نکنیم؛ ترجمه گرایی زیان های بسیار بزرگی برای ما دارد.[15]… ما نباید به ترجمه و فراگیری اندوخته های دیگران اکتفا کنیم… . باید فراگرفت؛ لیکن علم را باید تولید کرد من به اقتباس معتقدم؛ اما به ترجمه محض و اکتفایی ترجمه معتقد نیستم.[16] … باید علم آفرینی کنیم.[17] … ما آغوشمان را باز کرده ایم و حرف هایی که الان در زمینه های جامعه شناسی، روان شناسی، تاریخ و فلسفه و ادبیات مطرح است از خارج برای ما دیکته می شود.[18]

… ما به هیچ وجه نگفتیم که دانسته های غربی ها را که در زمینه های گوناگون علوم انسانی پیشرفت های چند قرنی زیادی داشتند، یاد نگیریم یا کتاب های اینها را نخوانیم؛ ما می گوییم تقلید نکنیم؛ ما می گوییم علوم انسانی را یاد بگیریم تا بتوانیم شکل بومی آن را خودمان تولید کنیم و این را به دنیا صادر کنیم. ما باید در علوم انسانی اجتهاد کنیم؛ نباید مقلد باشیم؛[19] نباید ما در مسئله علم واگن خودمان را به لوکوموتیو غرب ببندیم؛ این جایز نیست؛ ما باید علم خودمان را تولید کنیم و آن را بجوشانیم.[20]

در دوران ورود دانش جدید به کشور ما، آنچه که وارد شده عبارت بود از تقلید و ترجمه؛ البته منظورم ترجمه یک اثر ارزشمند نیست که یک کار لازم است؛ منظورم فکر و ذائقه و روحیه ترجمه است؛ یعنی قدرت ابتکار را از یک ملت گرفتن.[21] جامعه شناسی، روان شناسی، فلسفه، نظریه های جامعه شناسی غرب، مثل قرآن برای بعضی ها معتبر است؛ از قرآن هم معتبرتر. … فلان جامعه شناس [غربی] این جوری گفته؛ این دیگر برو و برگرد ندارد، چرا؟ بنشینید فکر کنید، نظریه پردازی کنید، از موجودی این دانش ها  در دنیا استفاده کنیم، بر آن چیزی بیفزاییم و نقاط غلط آن را بر ملا کنیم؛ این از جمله کارهایی است که جزو الزامات حتمی پیشرفت است… .[22]

ما در زمینه علوم انسانی احتیاج به تحقیق و نوآوری داریم. مواد و مفاهیم اساسی ای هم که بر اساس آن می توان حقوق، اقتصاد، سیاست و سایر بخش های اساسی علوم انسانی را شکل داد و تولید و فرآوری کرد، به معنای حقیقی کلمه در فرهنگ عریق و عمیق اسلامی ما وجود دارد که باید از آن استفاده کنیم.[23]

شکی نیست که بسیاری از علوم انسانی پایه ها و مایه های محکمی در اینجا دارد؛ یعنی در فرهنگ گذشته خود ما، برخی از علوم انسانی هم تولید شده غرب است. ما هم برای سر جمع کردن، مدون کردن، منظم کردن و نظام مند کردن آنچه که خودمان داریم به یک تفکر و تجربه علمی احتیاج داریم، هم برای مواد و پایه هایی که آنها در این علم جمع آورده اند، به یک نگاه علمی احتیاج داریم، منتها گرفتن پایه های یک علم از یک مجموعه خارج از محدوده مورد قبول ما به معنای قبول نتایج آن نیست… . ما تلفیق بین علوم انسانی غربی و علوم انسانی اسلامی، اگر به معنای مجذوب شدن، دلباخته شدن، مغلوب شدن و جوزده شدن در مقابل آن علوم [غربی] نباشد، قبول داریم و اشکال ندارد…».[24]

مقام معظم رهبری برای رفع تمامی کاستی هایی که در مورد علوم انسانی مطرح فرموده اند، یک نسخه بی بدیل را مکرراً به مخاطبان حوزوی و دانشگاهی معرفی کرده اند: «… پایه و اساس علوم انسانی را باید در قرآن جستجو کرد…؛[25] …. مبنا باید مبنای قرآنی باشد…».[26]

جمع بندی

آیت الله خامنه ای، تاکید ویژه ای بر استفاده از مبانی اسلامی، به ویژه قرآن در جهت غنا و پیشبرد علوم انسانی دارند. ایشان بارها بر اهمیت مرجعیت علمی قرآن برای علوم انسانی تاکید کرده اند. مرجعیت علمی قرآن در این علوم، ابعاد مختلفی دارد. قرآن در نگاه مقام معظم رهبری باید از جهت مبادی و مبانی، از جهت اعتقادات مسلمانان، از جهت نیازهای جامعه، از جهت نگرش، بینش و گرایش و همچنین از جهت منبع و مأخذ، نقش مرجعیت نسبت به علوم انسانی را ایفا کند.

پی نوشت ها

[1] سخنرانی در جمع مدرسان حوزه علمیه قم؛ ۱۳۷۰/۱۱/۳۰.

[2] سخنرانی در جمع اساتید و طلاب حوزه علمیه قم؛ ۱۳۸۹/۸/۲.

[3] سخنرانی با اساتید و طلاب حوزه علمیه قم؛ ۱۳۸۹/۷/۲۹،

[4] سخنرانی در جمع اساتید و دانشجویان دانشگاه امام صادق؛ ۱۳۸۴/۱۰/۲۹.

[5] سخنرانی در دیدار با جمعی از بانوان قرآن پژوه؛ ۱۳۸۸/۷/۲۸.

[6] سخنرانی در دیدار با دست اندرکاران اولین کنگره بین المللی قرآن و علوم انسانی؛ ۱۳۹۶/۲/۱.

[7] سخنرانی در دیدار با دست اندرکاران اولین کنگره بین المللی قرآن و علوم انسانی؛ ۱۳۹۶/۲/۱.

[8] سخنرانی در سومین نشست اندیشه های راهبردی؛ ۱۳۹۰/۱۰/۱۴.

[9] سخنرانی در سومین نشست اندیشه های راهبردی؛ ۱۳۹۰/۱۰/۱۴.

[10] سخنرانی در دیدار با جمعی از بانوان قرآن پژوه؛ ۱۳۸۸/۷/۲۸.

[11] سخنرانی در دیدار با اساتید دانشگاه ها؛ ۱۳۸۸/۶/۸.

[12] سخنرانی در دیدار با اساتید دانشگاه ها؛ ۱۳۸۹/۶/۱۴.

[13] سخنرانی در دیدار با حوزویان قم؛ ۱۳۸۹/۸/۲.

[14] سخنرانی در دیدار با جمعی از نخبگان علمی؛ ۱۳۹۰/۷/۱۳.

[15] سخنرانی در دیدار با نخبگان؛ ۱۳۸۶/۶/۱۲.

[16] سخنرانی در دیدار با نخبگان؛ ۱۳۸۱/۷/۳.

[17] سخنرانی در دیدار با دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی؛ ۱۳۸۲/۲/۲۲.

[18] سخنرانی در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی؛ ۱۳۸۴/۱۰/۱۳.

[19] سخنرانی در دیدار جمعی از دانشجویان؛ ۱۳۹۰/۶/۱۹.

[20] سخنرانی در دیدار با جمعی از نخبگان و اساتید دانشگاهها؛ ۱۳۸۷/۷/۳.

[21] سخنرانی در دیدار با جوانان استان اصفهان؛ ۱۳۸۰/۸/۱۲.

[22] سخنرانی در دیدار با استادان و دانشجویان کردستان؛ ۱۳۸۸/۲/۲۷.

[23] سخنرانی در دیدار با جمعی از اساتید دانشگاه ها؛ ۱۳۸۲/۸/۸.

[24] سخنرانی در دیدار با اساتید و دانشجویان دانشگاه امام صادق (ع) ۱۳۸۴/۱۰/۲۹.

[25] سخنرانی در دیدار با جمعی از بانوان قرآن پژوه کشور، ۱۳۸۸/۷/۲۸.

[26] سخنرانی در دیدار با جمعی از بانوان قرآن پژوه کشور، ۱۳۸۸/۷/۲۸. سایت لیدر.

منبع اقتباس: اعرابی، غلامحسین، مرجعیت علمی قرآن از نگاه مقام معظم رهبری، منتشر شده در مجموعه مقالات مرجعیت علمی قرآن از دیدگاه مفسران قرآن، به کوشش محمد صادق یوسفی مقدم و سید اسدالله موسوی عبادی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۳، ص ۷۵-۷۷ و ۸۳-۸۹.