كريم اهل‏بيت (عليه السلام)

قطره ای از دریای فضائل کریم اهل بیت، امام حسن (ع)

1400-07-29

958 بازدید

اشتراک‌گذاری در ایتا اشتراک‌گذاری در بله اشتراک‌گذاری در سروش کپی کردن لینک

«كریم»، در زبان و فرهنگ اسلامى، نژاد و اصیل،[1] خوش خوى و خوش روى،[2] پاكدامن و عفیف،[3] جوانمرد و با مروّت، بخشاینده، بلند همّت و بزرگوار، خیرخواه و مهربان، نیكوكار، نیك نفس و نیكونهاد و در یك كلمه، جامع همه ارزشها[4] است. همه این معانی در امام حسن مجتبى (ع) گرد آمده بود و به حقیقت، دوست و دشمن به او كریم مى گفتند.[5] از این رو در میان شیعیان و پیروان اهل بیت به «كریم اهل بیت علیهم ا السلام » شهره است. او كریم الطرفین و داراى پدر و مادر و اجداد و عموهایى شرافتمند، بزرگوار و جوانمرد از خاندان هاشم بود.

بیهقى نقل كرده است: «معاویه روزى نزد جماعتى از اشراف قریش و مردمانى دیگر، گفت: «اخبرونى بأكرم النّاس اباً و امّاً و عمّاً و عمّةً و خالاً و خالةً و جدّاً و جدّةً؛[6] به من خبر دهید كدامین انسان از نظر پدر، مادر، عمو، عمه، دایى، خاله، پدر بزرگ و مادر بزرگ نژاده تر و بزرگزاده تر است.»

مالك بن عجلان به سوى حسن بن على (ع) اشاره كرد و گفت: او اكرم و اصیل ترین مردم است؛ چه، پدرش على بن ابیطالب، مادرش فاطمه دختر رسول خدا (ص)، عمویش جعفر طیّار، عمّه اش امّ هانى دختر ابوطالب، دایى اش قاسم فرزند پیامبر، خاله اش زینب دختر رسول خدا (ص)، جدّش رسول خدا (ص) و جدّه اش خدیجه دختر خویلد است.

مردم ساكت شدند و (امام) حسن برخاست و رفت. عمروعاص رو به مالك كرد و گفت:آیا دوستى بنى هاشم تو را به سخن باطل واداشت؟ مالك بن عجلان گفت: چیزى جز حقیقت نگفتم و هركس خرسندى مردم را با ناخرسندى خدا پى جوید، به آرزویش در دنیا نرسد و فرجامش به شقاوت انجامد. و بنى هاشم تازه ترین شاخه اند…، آیا چنین نیست اى معاویه! گفت: به خدا سوگند! چنین است.[7]

امام حسن ((ع) ) كریم الوجه بود و زیبا روى. از جهت منظر، پیكر اخلاق و بزرگوارى به رسول اكرم (ص) شبیه تر از او نبود. شیخ مفید در ارشاد مى نویسد: «كان الحسن اشبه النّاس برسول اللّه خلقاً و هیئاة و هدیاً و سؤدداً».[8]

و نوشته اند: امام حسن (ع) داراى رخساره سفید آمیخته به اندكى سرخى، چشمانى سفید، گونه اى هموار؛ محاسنى انبوه، گیسوانى مجعّد و پر، گردنى سیمگون، اندامى متناسب، شانه اى عریض، استخوانى درشت، میانى باریك، قدى میانه نه چندان بلند و نه كوتاه، سمیایى نمكین و چهره اى در شمار زیباترین چهره ها بود. چنانكه شاعر سروده: «هیچ زیبایى و حُسنى به خاطر هوشمندان نگذشته مگر آنكه او را از آن زیبایى به ره اى خاص برد. پیشانى او در زیر طره ى گیسویش بدان مى مانست كه ماه تهامى تاجى از شام تاریك بر سر نهاده است.»[9]

پاكدامن

امام مجتبى (ع) زكىّ، پاكدامن، عفیف و پارسا بود. از خشیت خدا، دلش به لرزه مى آمد و در درگاه خدا چون ابر بهاران مى گریست. گَرد گناه، شرك و پلیدى ساحت قدسش را نیالود. حضرتش از اهل بیت نبوت و به نصّ آیه تطهیر،[10] معصوم، پاك و پاكیزه بود و گناه و خطا از آن خاندان به دور. وى بسان یوسف صدّیق، فرشته خوى بود و فرشته رو، «انّ هذا الاّملك كریم»[11] و طبیعى بود كه زنان، به تعبیر عبداللّه بن زبیر، از او نشكیبند[12] و به جهت پیوند نزدیك او با پیامبر و ملاحت و جمال بى مانندش مهرش را در دل بپرورانند. ولى یوسف خاندان محمد (ص)، چون ماه كنعان، اندیشه گناه و هوس، ذره اى خاطرش را مشغول نكرد و غبارى بر دامن كریمانه اش ننشست.

روایت شده: «امام (علیه ا السلام) در حال نماز بود كه زنى زیبا روى بر او وارد شد. حضرت نمازش را كوتاه كرد و گفت: آیا نیازى دارى؟ گفت: آرى. فرمود: آن چیست؟ زن گفت: برخیز؛ من به دیدار تو آمده ام و بى شوهرم. امام گفت: از من دور شو و خود و مرا به آتش مسوزان، و او پاى مى فشرد و امام او را با گریه از خود مى راند و مى گفت: واى بر تو از من دور شو! و گریه امام بالا گرفت. زن چون چنین دید، به گریه درآمد.

امام حسین (ع) وارد شد و چون آن صحنه را دید، گریستن گرفت و هركس كه مى آمد، او نیز به گریه درمى آمد. زن از خانه برون رفت و مردم نیز خانه را ترك گفتند. امام حسین (ع) مدتى به خاطر احترام برادر در این باره چیزى نپرسید. روزى امام حسن (ع) گریان از خواب برخاست و حسین (ع) گفت: چرا گریانى؟ فرمود: دوش خوابى دیدم و تا من زنده ام، به كسى باز نگو.

حسین (ع) گفت: باشد. فرمود: یوسف را دیدم و به او مى نگریستم. چون زیبائیش را دیدم، گریستم. مرا در میان مردم نگریست و گفت: برادر! پدر و مادرم فدایت، چرا مى گریى؟ پس گفتم: یاد آوردم از یوسف و همسر عزیز (مصر) و از آنچه كشیدى از او و ماجراهاى زندان و سوختن دل یعقوبِ پیرمرد؛ از این خاطرات گریه ام گرفت و از آن در شگفتم. یوسف گفت: چرا از ماجراى زنى بیابانىِ ابواء شگفت زده نشده اى؟!»

«مجتبى، كریم النفس بوده و آزاده و بزرگوار، عزّت نفس داشت. گوهر انسانى خود را امانتى خدایى مى شمرد كه پاس داشت آن دیگر شرافتها را پاس مى دارد. پستى و لئامت و فرومایگى در سرشتش نبود. و ذلّت و رقّیت و زبونى در خیالش نمى گنجید. كرامت نفس او را از اسارت زور و زر رهانیده و دنیا در دیدگانش اندك و پست مى نمود و آن را به چیزى نمى گرفت.

فرزند على (ع) هماره این سفارش پدر را آویزه جان داشت: «و اكرم نفسك عن كلّ دنیة و ان ساقتك الى الرغائب فانّك لن تعتاض بما تبذل من نفسك عوضاً و لاتكن عبد غیرك و قد جعلك اللّه حرّا؛[13] بزرگوارتر از آن باش كه به پستى تن دردهى هرچند كه تو را به آنچه خواهى، رساند. زیرا تو نمى دانى در برابر آنچه از آبرو و شخصیت در این راه از دست مى دهى، چه عوض و بهایى به دست آورى. بنده دیگرى مباش كه خدا تو را آزاد آفریده.» چه هیچ خیر جاى عزّت و كرامت نفس را پر نمى كند و زندگى بدون عزّت نفس و آزادگى، مرگ واقعى است.

از این رو امام حسن (ع) كرنش در برابر ستمكاران روزگارش را ننگ و ذلّت مى شمرد و مرگ انسانیت: به او گفته شد: در تو بزرگ بینى است. فرمود: لا، بل فىّ عزّة قال اللّه تعالى: «و للّه العزّة و لرسوله و للمؤمنین»[14] نه؛ این عزّت است. خداوند فرموده: عزّت از آنِ خدا است و براى رسول و مؤمنان.»

ابومحمد، كریم بود و به انسانها به دیده كرامت و بزرگى مى نگریست، چه او انسان را موجودى كرامتمند دانست «لقد كرّمنا بنى آدم»[15] و تلاش مى كرد كرامت، بزرگى و عزّت نفس را در آنها تقویت كند و این، رقیب فرعون منشِ او پسر هند بود كه با مؤمنان از سر تفرعُن برخورد مى كرد و آنان را كوچك و حقیر مى شمرد و براى آنكه مردم از او كوركورانه پیروى كنند، آنان را نخست از خود تهى مى ساخت و آنان را در جهالت و پستى نگاه مى داشت تا خطرى برایش ایجاد نكنند.

و با خُرد كردن شخصیتشان، آنان را به صورت ابزارى براى مقاصد شوم خود درآورده تا برایش بجنگند و كوركورانه موانع را از سر راه سلطه اش بردارند. ولى امام حسن (ع) مردم را بزرگ مى شمرد و سعى مى كرد بر آگاهى و دانش آنها بیفزاید و آنان را به كرامت نفس و گوهر نفیس انسانیت خود توجه دهد؛ چه معاویه در دامن حرب، ابوسفیان و هند پرورش یافته بود و حسن (ع) در دامان محمد، على و فاطمه (علیهم ا السلام) و پیامبر رفتارش با مردم كریمانه بود؛ زیرا چه او با كرامت ترین مردم بود: «وكان اكرم الناس»،[16] پیامبر (ص) بیشترین ارزش و احترام را نسبت به خلق خدا روا مى داشت.

در مناسبات اجتماعى با مردم بى پیرایه و بى تكلّف بود، مردم را احترام مى كرد و شخصیت مى داد. به آنان سلام مى كرد و به عیادت مریض مى رفت و جنازه را مشایعت مى كرد و دعوت بردگان را اجابت مى كرد و ذرّه اى تكبّر و اشرافیت در وجودش نبود و امام حسن (ع) افزون بر آن كه این مكارم اخلاق را در خردسالى از جدّش دیده بود، بزرگتر كه شد، از سیرت پیامبر و پدرش على (ع) مى پرسید.

و در موردى حضرت از چگونگى مجلس رسول خدا (ص) پرسید. و على (ع) پاسخ داد: «پیامبر (ص) در مجلسش بهره هركس را عطا مى كرد و چنان با كرامت با مردم برخورد مى كرد كه هیچ كس گمان نمى برد از او گرامى تر هم باشد. مجلس او محفل گذشت، حیاء، راستى و امانت بود. در آن قیل و قال نبود. انسانها در مجلس پیامبر فروتن بودند. بزرگ را گرامى مى داشتند و با كوچكتر مهربان بودند… پیامبر (ص) هماره خوشرو و خوشخوى و نرم بود و خشن و درشت خو و سبك سر و فحّاش و عیب جو نبود.»[17]

و كودك، اینها را در خاطر داشت و از سیرت جدّش تجاوز نمى كرد. رفتار امام مجتبى (ع) با مردم مهربانانه بود، آنان را كوچك نمى شمرد، عزّت نفس و كرامت آنان را پاس مى داشت. به كهنسالان مهربان بود، بدون تحقیر و عیبجویى اشتباهشان را گوشزد مى كرد. فروتن و مردمدار بود، و دولتمند و تنگدست در نظرش یكسان بود.

امام با آنكه هیچ كس در قدر و منزلت به او نرسید، چنانكه «در وقت نشستن كسى به احترام او از برابرش عبور نمى كرد.»[18] و اگر در راه از مركبش پیاده مى شد همگان به او تأسّى مى كردند و پیاده در ركابش مى رفتند.[19] و بزرگى چون: ابن عباس برایش ركاب مى گرفت.[20] ولى او با فرودستان مهربانانه مى نشست. با آنان غذا مى خورد.

ابن شهرآشوب از كتاب فنون نقل كرده: «روزى حسن (ع) بر گروهى مستمند گذشت و آنان پاره هاى نان را بر زمین نهاده و خود روى زمین نشسته بودند و مى خوردند. چون او را دیدند، گفتند: اى پسر دختر رسول خدا! بیا با ما هم غذا شو. بى درنگ از مركب فرود آمد و گفت: «پس خدا، متكبران را دوست ندارد.» و با آنان به غذا خوردن مشغول شد، آنگاه آنها را به میهمانى خود دعوت كرد. بدانان غذا و پوشاك داد.[21]

صلح براى پاسدارى از كرامت مؤمنان

صلح امام حسن (ع) با معاویه، براى حراست از كرامت، عزّت و حُرمت خون مؤمنان بود نه تسلیم و سازش و زبون كردن آنان. و به تعبیر رهبر معظّم انقلاب «این صلح، پرشكوه ترین نرمش قهرمانانه تاریخ بود.»[22] و مایه بركت و صیانت جامعه علوى از نابودى. برخى از دوستان نادان، جاهلانه امام را به خوارنمودن مؤمنان متهم داشتند و سلیمان بن صُرَد كه در جریان صلح در كوفه نبود، نزد حسن بن على (ع) آمد و گفت: «سلام برتو اى خواركننده مؤمنین!»

و امام پاسخ داد: «اگر من در امر دنیا سخت كوش و براى رسیدن به آن، در تلاش و زحمت مى بودم، معاویه كسى نبود كه از من نیرومندتر و نستوه تر باشد و من نیز جز اینكه اكنون مى بینید، رأى و نظرى مى داشتم».[23]

چه، امام به خاطر ترس از مرگ و زندگى دنیا تن به صلح نداد، كه او چونان على (ع) مرد جنگ و رزم بود و در هولناك ترین نبردهاى جمل، صفّین و نهروان دوش به دوش پدرش على (ع) در معركه فرو مى رفت و نبرد مى كرد. صلح او به خاطر ترس از نابودى اسلام و جامعه علوى بود؛ زیرا چه سپاهیانش اندك بودند و سستى، نفاق، ناهمگونى و دودسته گى آنان را در معرض پاشیدگى قرار داده بود و دشمنش معاویه از هیچ جنایت رویگردان نبود و ریشه كن كردن حزب علوى و یكسره كردن كار را، در سر داشت و از رادمردترین و همگون ترین سربازان برخوردار بود.

امام (ع) میان دو خطر قرار داشت: فاجعه شكست همراه با ذلّت و خوارى و یا از دست دادن حكومت. و امام دومى را برگزید و از این رو به سلیمان بن صرد پاسخ داد: «اگر تنها در پى دنیا بودم، معاویه زیركتر از من نبود. ولى من در پى پاس داشت عزّت، حرمت و خون مسلمانانم. و از این ترسیدم كه در روز قیامت هفتاد هزار یا هشتاد هزار انسانِ خون آلود نزد خدا دادخواهى كنند كه براى چه خون آنان ریخته شده است».[24]

چه، در نبرد نابرابر، هم سربازان وفادار و بقیة السیفِ وفاداران على (ع) كشته خواهند شد و فرجام كار نیز با تسلیم بدون قید و شرط در برابر معاویه، ولید و فسّاق بنى امیه و بنى مروان رقم خواهد خورد و عزّت، كرامت و شرافت مؤمنان پایمال منافقین خواهد شد.

ولى امام به تبعیت از جدّش در ماجراى «صلح حدیبیّه»، شرایطى را براى صلح پیش روى دشمن نهاد كه اگر او را پاس مى داشت، خون، جان، مال و كرامت شیعیان على (ع) حفظ مى شد و نیروها براى فرصتى دیگر باقى مى ماندند.

و اگر معاویه آن را مى شكست، فتنه اى را كه در جامعه ایجاد شده بود و معاویه خود را به خلیفه پیامبر (ص) و كاتب وحى و قرآن و سنّت شهره كرده بود، مى شكست و چنین شد.

معاویه با زیر پا نهادن شرایط صلح و گفتن این جمله «من براى نماز و روزه با شما نجنگیدم و بدین خاطر به جنگ برخاستم كه بر شما حكمرانى كنم… و اكنون هر عهدى كه با كسى بسته ام، زیر این دو پاى من است.»[25] نقاب اسلام گرایى را از چهره خود برداشت و راه را بر مبارزه خونین و افتخارآفرین كربلا باز كرد:

«ماجراى حسین (ع) در كربلا به سال 61 هجرى، قوى ترین تیرى بود كه امام حسن (ع) در كمان نهاده و به دست برادرش حسین (ع) سپرد تا دشمن مشترك خود، برادر و پدرش را آماج آن بسازد. امام حسن (ع) پس از گذشت مدتى كمتر از یك قرن، در چهره حریف فاتح و غالبى نمودار شد كه رقیب خود را در تاریخ شكست داده است. گامهایى موفق، سیاستى متصائد و پیشتاز، در عین آرامش و فروتنى و استتار و در زیر پرچم اصلاح و مسالمت و حفظ جانها و راستى. مگر عظمت جز این، چیز دیگرى است؟»[26]

گذشت و بردبارى

انسان كریم، بردبار و حلیم است، و امام مجتبى (ع) سرآمد بردباران و مظهر عفو و گذشت بود. حضرت در برابر كژ اندیشان و معاندانى چون فسّاق بنى امیه چونان كوه مى ایستاد و در برابر تجاوزات آنان از قانون و فسق و فجورشان مداهنه نمى كرد و خطرهاى راه را به جان مى خرید.

حضرت ملحق كردن زیاد بن ابیه زنا زاده را توسط معاویه به پدرش ابوسفیان، نپذیرفت و از شمشیر خونریز زیاد، هراسى به دل راه نداد: «سعید بن ابى سرح از شیعیان على (ع) بود. چون زیاد به كوفه آمد، وى را طلب كرد و او را ترساند. سعید به امام حسن (ع) پناه آورد. زیاد برادران، فرزندان و همسرش را زندانى كرد، اموالش را مصادره و خانه اش را خراب كرد.

امام نامه اى به زیاد نوشت و خواستار آزادى زندانیان خاندان سعید و ردّ اموال و بناى خانه اش گردید و زیاد، پاسخى تند و تهدید آمیز به امام داد و چون نامه زیاد به امام رسید، در نامه دوم به او نوشت: «من الحسن بن فاطمة الى زیاد بن سمیّه، اما بعد فانّ رسول اللّه (ص) قال: الولد للفراش وللعاهر الحجر. والسلام؛[27] از حسن فرزند فاطمه به زیاد فرزند سمیه! اما بعد، همانا رسول خدا (ص) فرمود: «فرزند از آنِ فراش (ازدواج شرعى) است و سهمِ زناكار سنگ است.»

ماجراى مناظره امام حسن و پاسخهاى دندان شكن حضرت به عمرو بن عاص و ولید بن عقبه و عتبة بن ابى سفیان و مغیرة بن شعبه، مشهور است.[28] ولى حضرت در برابر خطاى نادانان و زخم زبانِ جاهلان، بردبار بود و از ظلم به شخص خود، كه روى از تعصّب كور و جهالت نادانان به او رسیده بود، مهربانانه و كریمانه در مى گذشت و این آیه فرا روى او بود: «… والذین لایشهدون الزّور و اذا مرّوا باللغو مرّوا كراماً»[29]؛ بندگان (خاصّ خداوند) رحمن… كسانى هستند كه شهادت به باطل نمى دهند. و هنگامى كه با لغو و بیهودگى رو به رو مى شوند، بزرگوارانه از آن مى گذرند.

ماجراى برخورد امام حسن (ع) با پیرمرد شامى ـ كه تحت تأثیر تبلیغات گمراه كننده بنى امیه علیه بنى هاشم، به امام حسن (ع) دشنام مى داد ـ نمونه اى از بردبارى حضرت و براى ما در بردارنده درسهاى بزرگ است.

مبرّد در كامل از مردى از اهل شام نقل كرده است: «وارد مدینه شدم، دیدم مردى سوار استرى است كه در نیكوروئى و آرامش و لباس و مركب، از او بهتر نبود. دلم به سوى او متوجه شد. از دیگران در باره اش پرسیدم. به من گفته شد: این، حسن بن على بن ابى طالب (ع) است. سینه ام از بغض و حسد على آكنده شد كه چنین فرزندى دارد. به سوى او رفتم؛ به او گفتم: تو فرزند ابى طالب هستى؟ گفت: من فرزندِ فرزند اویم. پس به او و پدرش دشنام ها دادم. چون سخنم به پایان رسید، گفت: گمان مى برم غریبى؟ گفتم: آرى. گفت: به نزد ما بیا. اگر نیازمند منزل هستى، به تو جا مى دهیم و اگر محتاج باشى، كمكت مى كنیم و اگر مشكلى دارى، آن را مى گشائیم. از او جدا شدم، به خدا سوگند بر روى زمین كسى محبوب تر از او نزد من نبود.»[30]

امام، مالك نفس خود بود و خوشنودى و خشمش به خاطر خدا بود و به خاطر خدا بر خشم درونى خود غلبه مى كرد و با كرامت با حوادث و ماجراها برخورد مى كرد: «انه سئل عن الحلم، فقال: هو كظم الغیظ و ملك النفس؛[31] از امام از معناى حلم پرسیدند، فرمود: بردبارى، فرو بردن خشم است و حكومت برنفس.»

گذشت كریمانه امام از جهالتها و سفاهتها چنان بود كه دشمنان نیز بدان اعتراف داشتند؛ مروان بن حكم در نبرد جمل اسیر شد و امام حسن (ع) و امام حسین (ع) از او نزد امیرمؤمنان (ع) شفاعت كردند و حضرت او را رها كرد.[32]

مروان كه به پیمان شكنى معروف بود، دست از دشمنى برنداشت و هماره با دست و زبان، خاندان نبوّت را آزار داد. او پس از صلح امام حسن (ع) بر فراز منبر در حضور امام به على (ع) بدگویى مى كرد و كریم اهل بیت براى پاسداشت آرامش و پیشگیرى از درگیرى، سكوت كرده و خشم خود را فرو مى برد.

سیوطى گزارش كرده است: «پس از مرگ حسن بن على (ع) مروان در تشییع جنازه امام مى گریست. حسین علیه السلام به او گفت: آیا بر او مى گریى؟ و تو دل او را خون كردى و چه بسیار جرعه هاى غصه و اندوه به او چشاندى! مروان گفت: من این كارها را نسبت به كسى مى كردم كه از این كوه بردبارتر بود.»[33]

و توصیه امام حسن (ع) به امام حسین (ع) در باره گذشت از همسرش جعده، كه او را به نقشه معاویه زهر داده بود، عالى ترین نمونه كرامت و گذشت حضرت مى باشد.[34] او مى فرمود كه سخى، ایمان به روز واپسین دارد و از داده هاى خداوند براى خود در آنجا ذخیره مى سازد؛ ولى بخیل، چون باور به سراى واپسین ندارد، عطایاى خود را تلف مى شمارد: «و سئل عن البخل، فقال: هو ان یرى الرجل ما انفقه تلفا و ما امسكه شرفاً؛[35] از معناى بخل پرسیدند، حضرت فرمود: بخل آن است كه مرد انفاق خود را تلف و تباهى بشمرد و آنچه در دست دارد را، شرف و دارایى.»

به امام مجتبى (ع) گفته شد: چرا شما هرگز نیازمند را نا امید نمى كنید گرچه سوار بر شتر باشید؟ فرمود: من هم محتاج و سائل درگاه خدایم و مى خواهم خداوند مرا محروم نكند و شرم دارم كه با چنین امیدوارى، سائلان را ناامید كنم. خداوندى كه به من نعمت سرشار عنایت مى كند و دوست دارد كه من هم بى دریغ به مردم ببخشم، از آن ترسم اگر بخشش خود را از مردم دریغ دارم، او نیز عنایتش را از من كوتاه كند.

آن گاه امام حسن علیه السلام این شعر را خواند:

اذا ما اتانى سائل قلت مرحباً            بمن فضله فرض علىّ معجّل

و من فضله فضل على كل فاضل         و افضل ایام الفتى حین یُساُلُ[36]

 بر او بر من واجب است و از آن جهت كه او سبب بركت بر من شده، بر من برترى دارد. و نیكوترین روزهاى جوانمردان روزى است كه از آنان كمك بطلند.

مورّخان از سخاوت هاى امام، داستان ها گفته اند و دوست و دشمن از عطایاى حضرت خاطره ها نوشته اند و این دهشها نام امام را به «كریم اهل بیت ع» شهره كرده است. از جمله، مدائنى روایت كرده است:

«حسن و حسین و عبداللّه بن جعفر به راه حجّ مى رفتند. توشه و پول آنان گم شد. گرسنه و تشنه به خیمه اى رسیدند كه پیر زنى در آن زندگى مى كرد. از او آب طلبیدند. گفت: این گوسفند را بدوشید و شیر آن را با آب بیامیزید و بیاشامید. چنین كردند. سپس از او غدا خواستند. گفت: همین گوسفند را داریم؛ بكشید و بخورید. یكى از آنان گوسفند را ذبح كرد و از گوشت آن مقدارى بریان كرد و همه خوردند. سپس همان جا خوابیدند. هنگام رفتن، به پیر زن گفتند: ما از قریشیم، به حجّ مى رویم. چون بازگشتیم نزد ما بیا، با تو به نیكى رفتار خواهیم كرد. و رفتند. شوهر زن كه آمد و از جریان خبر یافت، گفت: واى بر تو! گوسفند مرا براى مردمى ناشناس مى كشى؛ آنگاه مى گویى از قریش بودند!

روزگارى گذشت و كار بر پیر زن سخت شد. از آن محل كوچ كرد و به مدینه عبورش افتاد. حسن بن على (ع) او را دید و شناخت. پیش رفت و گفت: مرا مى شناسى؟ گفت: نه. گفت: من همانم كه در فلان روز مهمان تو شدم. و دستور داد تا هزار گوسفند و هزار دینار به او دادند. آنگاه او را نزد برادرش حسین بن على (علیهما السلام) فرستاد؛ آن حضرت نیز به همان اندازه به او بخشید و او را نزد عبداللّه بن جعفر فرستاد؛ او نیز عطایى همانند آنان به او داد».[37]

«روزى غلام سیاهى را دید كه گرده نانى در پیش نهاده، یك لقمه مى خورد و یك لقمه به سگى كه آنجاست، مى دهد. از او پرسید: چه چیز تو را به اینكار وا مى دارد؟ گفت: شرم مى كنم كه خودم بخورم و به او ندهم. حسن (ع) به او فرمود: از اینجا حركت نكن تا من برگردم… و خود نزد صاحب آن غلام رفت، او را خرید؛ باغى را هم كه در آن زندگى مى كرد، خریده، سپس غلام را آزاد كرد و باغ را بدو بخشید».[38]

پاسداشت مرزهاى سخاوت

سخاوت و دهشهاى امام در مرز قرآن و سنّت انجام مى گرفت و از آن تجاوز نمى كرد. در روزگار خلافت و یا سرپرستى صدقات امیرمؤمنان (ع)، درآمد آن را برابر قانون و شرایط ویژه خود، با حساب و كتاب به صاحبان آن رد مى كرد. بخششهاى امام در دوره مدینه، از دارائیهاى شخصى خویش نیز جهت كسب خرسندى خداوند بود.

چند ویژگى از بخششهاى امام حسن (ع)

1 – بخشش هاى امام براى خدا بود. بى مزد و منّت مى بخشید. بخشش خود را هیچگاه به یاد نمى آورد و انتظار سپاس و تشكر نیز از گیرندگان نداشت. خدا محورى، اساس و كارهاى نیك او بود. از این رو گفته اند: «او سه نوبت دارائیش را با خدا تقسیم كرد و در دو نوبت براى خدا از تمام اموالش گذشت.»[39]

2 – امام به كرامت و عزّت نفس مردم توجه داشت. ارزش آبروى مردم را بیش از داده هاى خود مى شمرد. درماندگان را صاحب اصلى آن مى دانست و كرم و بخشش پیش از پرسش، معنى مى كرد: «والكرم العطیة قبل السؤال و التبّرع بالمعروف و الاطعام فى المحل؛[40] كرم، عبارت است از بخشش پیش از پرسیدن، نیكى از روى میل و اطعام به جا.»

امام چه بسیار پیش از پرسشِ نیازمند مى بخشید و یا به نیازمند مى گفت كه حاجت خود را بنویسد. و یا در هراس از شرمندگى نیازمند، از او روى پنهان مى ساخت. بیهقى در المحاسن روایت كرده:

«مردى حاجت نزد (امام) حسن آورد. حضرت به او گفت: نیاز خود را بنویس و به ما بده. چون نامه او را خواند، دو برابرِ خواسته اش به او بخشید. یكى از حاضرین گفت: این نامه او چقدر پربركت بود اى پسر رسول خدا! فرمود: بركت آن براى ما بیشتر بود. زیرا ما را از اهل نیكى ساخت. مگر نمى دانى كه «نیكى» آن است كه بى خواهش به كسى چیزى دهند، و اما آنچه پس از درخواست دهند بهاى ناچیزى است در برابر آبروى او. شاید پرسنده شبى را با اضطراب و میان بیم و امید به سر برده و نمى دانسته كه آیا در برابر بیان حاجتش دست ردّ به سینه او خواهى زد یا شادىِ پذیرش به او خواهى بخشید و اكنون با تن لرزان و دل پرتپش نزد تو آمده، آنگاه اگر تو فقط به قدر خواسته اش به او ببخشى، در برابر آبرویى كه نزد تو ریخته، بهاى اندكى به او داده اى».[41]

«عربى نزد حضرت آمد. فرمود: هرچه ذخیره داریم، به او بدهید. بیست هزار درهم بود، همه را به عرب دادند. گفت: سرور من! اجازه ندادى كه حاجتم را بگویم و مدیحه اى در شأن تو بخوانم؟! حضرت در پاسخ اشعارى انشاء كرد بدین مضمون: بیم فرو ریختن آبروى آن كس كه از ما چیزى طلب مى كند، ما را وا مى دارد كه پیش از خواهش او بدو ببخشیم».[42]

«مردى نزد امام حسن (ع) علیه السلام اظهار فقر و پریشانى كرد و در این باره شعرى سرود. امام حسن (ع) خزانه دار خویش را طلبید و فرمود: چه مقدار مال نزد تو است؟ گفت: دوازده هزار درهم. فرمود: آن را به این مرد فقیر بده و من از او خجالت مى كشم. خازن گفت: دیگر چیزى از براى نفقه باقى نماند! فرمود: آن را به فقیر بده و حُسنِ ظن به خدا داشته باش؛ خدا جبران مى كند. آن مال را به آن مرد داد و حضرت او را طلبید و از او عذر خواهى نمود و فرمود: ما حقّ تو را ندادیم. و لكن به قدر آنچه بود، دادیم. و حضرت شعرهایى را در پاسخ سروده هاى او فرمود».[43]

3 – دخل و خرج امام روى برنامه و نظام بود و در واقع، هرج و مرج و اسراف و تبذیر در كار امام راه نداشت و امام، هم بر مبادى ورود درآمد خویش نظارت داشت و هم بر موارد خروج آن.

«ابوهاشم قتاد گوید: من از بصره براى حسن (ع) كالا مى آوردم و او تجارت مرا به دقت محاسبه مى كرد. و چه بسا من از مجلس بر نمى خواستم كه همه را مى بخشید و مى فرمود كه پدرم به من گفت كه رسول خدا (ص) فرمود: «المغبون لا محمود و لا مأجور[44]؛ فریب خورده (در معامله) نه ستایش مى شود و نه اجر مى برد.»

بخشش هاى امام مصداق «انفاق» بود و انفاق یعنى پركردن خلأ. امام گدا پرور نبود و هدایاى او به افراد سزاوارِ احسان و فرودستان واقعى تعلّق مى گرفت. از این امام در جواب پرسش از مفهوم كردم. بخشش و اطعام به جا را كرم شمرد: «والكرم… والاطعام فى المحل».

سیره عملى امام، گواه این نكته است: «روزى مردى از امام حسن علیه السلام درخواست كمك كرد. حضرت به او گفت: «ان المسألة لاتصلح الاّ فى عزم فادح او فقر موقع او حمالة مقطعة؛ ابراز نیاز و درخواست كمك جز در سه مورد شایسته نیست: فقرى كه آدمى را زمین گیر كند، فشار وحشتناك و شكننده و بدهى سنگین و ناگوار (مانند دید).»

مرد گفت: سؤالم به خاطر یكى از این سه موضوع است. امام صد دینار به او بخشید. مرد نیاز را نزد حسین (ع) برد و امام پس از كاوش از علت درخواست كمك، به او 99 دینار داد. سپس نزد عبداللّه بن عمر آمد و در خواست كمك كرد. عبداللّه بدون پرسش به او هفت دینار داد. مرد به عبداللّه گفت: من نزد حسن و حسین رفتم. ماجرا را بازگو كرد. عبداللّه گفت: واى برتو! مرا با آن دو مقایسه مى كنى؟ آنان چهره ه اى درخشان دانش اند و اهل بذل و بخشش».[45]

در مورد دیگر نیز امام حسن علیه السلام پس از كاوش از انگیزه تقاضاى نیازمند، به او پنجاه دینار بخشید.[46] اداى دین آبرومندان، یكى از موارد احسان امام بود.

بیهقى نوشته است: «حسن بن على (ع) یكى از بخشندگان روزگار بود. او در وقت مرگ اسامة بن زید (صحابى پیامبر (ص) ) نزد او آمد. اسامه مى گفت: واى بر رنجها و اندوه من! امام گفت: پسر عمو! چه چیز دل تو را به درد آورده است؟ گفت: پسر پیامبر! شصت هزار درهم قرض دارم و راهى براى اداى آن نیست. حضرت گفت: اداى دین تو، بر عهده من. اسامه گفت: خداوند تو را در مسئولیت خود كمك كند. خداوند مى داند رسالت و نبوّت خود را در كجا قرار دهد».[47]

4 – اگر در نزد امام چیزى نبود كه به نیازمند بپردازد، با زبانى خوش و كریمانه، او را خوشنود مى ساخت و ظریفانه، آبروى او را نگه مى داشت. او رفتار جدّش با نیازمندان را از نزدیك دیده بود و آن را براى مردم باز مى گفت: «كان رسول اللّه (ص) اذا سأله احد حاجة لم یردّه الا بها و یمیسود من القول؛[48] پیامبر (ص) هماره وقتى كسى از او حاجتى مى خواست، كمك خود را با گفتار خوش همراه مى كرد.» و امام حسن (ع) نیز با نیازمندان رویه پیامبر صلى الله   علیه و آله وسلم را مى پیمود. «مردى از امام چیزى درخواست كرد كه در توانایى حضرت نبود. به او گفت: اگر توان اداى خواسته تو را داشتیم، بهره و سود ما بیشتر از تو بود و مى بایست از تو تشكر مى كردیم. پس اینك كه از تشكر و سپاس از تو محروم شدیم، ما را از عذرى كه برایمان در نظر مى گیرى، محروم مكن».[49]

پی نوشت ها

[1] . النهایة فى غریب الحدیث، ابن اثیر، ج 4، ص 168.

[2] . مجمع البیان، ابوعلى طبرسى، ج 4، جزء 12، ص 54، دارمكتبة الحیاة.

[3] . النهایة، ج 4، ص 168؛ المعجم الوسیط، ج 1، ص 785؛ مهذب الاسماء، محمود سجزى، ج 1، ص 280.

[4] . لغت نامه دهخدا، ج 12، ص 18312، دانشگاه تهران.

[5] . النهایة، ج 4، ص 167؛ تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 226، دارصادر. حدیث (مكارم الاخلاق عشر).

[6] . بحارالانوار، ج 43، ص 344؛ تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 226.

[7] . الامام المجتبى، ابومحمدالحسن بن على(ع)، عن كتب اهل السنّه، حسن مصطفوى، ص 18، چاپ علمیه، قم.

[8] . الارشاد، شیخ مفید، ج 2، ص 5؛ مجموعه آثار شیخ مفید، ج 11، كنگره هزاره شیخ.

[9] . كشف الغمه، علامه ابى الحسن اربلى، ج 2، ص 174؛ صلح امام حسن(ع)، شیخ راضى آل یاسین، ترجمه سید على خامنه اى، ص 39، مؤسسه انتشاراتى آسیا.

[10] . احزاب/ 33.

[11] . یوسف / 31.

[12] . البدایة و النهایة، ابن اثیر، ج 8، ص 37.

[13] . بحارالانوار، ج 43، ص 340.

[14] . نهج البلاغه، نامه 31.

[15] . كشف الغمه فى معرفة الائمه، ج 2، ص 200.

[16] . اسراء / 70.

[17] . سیره ابن كثیر، ج 2، ص 612.

[18] . معانى الاخبار، شیخ صدوق، ص 82، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

[19] . مناقب آل ابى طالب، ابن شهرآشوب، ج4،ص10.

[20] . صلح امام حسن(ع)، ص 41.

[21] . بحارالانوار، ج 43، ص 319.

[22] . فى رحاب ائمه اهل البیت(ع)، علامه سید محسن امین، ج 1، ص 9، دارالتعارف للمطبوعات، 1400 ق.

[23] . صلح امام حسن(ع)، پرشكوه ترین نرمش قهرمانانه تاریخ، ترجمه سید على خامنه اى.

[24] . حیاة الامام الحسن بن على(ع)، باقرشریف القرشى، ج 2، ص 270، دارالبلاغه.

[25] . الارشاد، ج 2، ص 14؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ج 4، ص 16، دارالفكر (4 جلدى).

[26] . صلح امام حسن(ع)، ص 403.

[27] . فى رحاب ائمه اهل البیت(ع)، ج 1، ص 28.

[28] . تذكرة الخواص، ابن جوزى، ص 182.

[29] . فرقان / 73.

[30] . كامل، المبرّد، ج 1، ص 235.

[31] . حیاة الامام الحسن بن على(ع)، ج 1، ص 319.

[32] . نهج البلاغه، صبحى صالح، خطبه 73.

[33] . تاریخ الخلفاء، جلال الدین سیوطى، ص 73؛ تهذیب التهذیب، ابن حجر، ج 2، ص 276، دارالفكر.

[34] . حیاة الامام الحسن بن على(ع)، ج 2، ص 473.

[35] . كشف الغمه، ج 2، ص 201.

[36] . حقایق پنهان، احمد زمانى، ص 419، انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.

[37] . فى رحاب ائمه اهل البیت(ع)، ج 3 تا 5، ص 11؛ صلح امام حسن(ع)، ص 43.

[38] . صلح امام حسن(ع)، ص 44؛ تهذیب، ابن عساكر، ج 4، ص 214، مطبعه روضة الشام، (7 جلدى)؛ تاریخ بغداد، خطیب بغدادى، ج 6، ص 34، دارالكتب العلمیه.

[39] . تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 226، دار صادر، افست مؤسسه نشر اهل بیت(ع)، قم.

[40] . تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 226، دار صادر، افست مؤسسه نشر اهل بیت(ع)، قم.

[41] . الامام المجتبى(ع)، ص 88، به نقل از المحاسن، بیهقى، ص 55، بیروت.

[42] . بحارالانوار، ج 43، ص 341، به نقل از مناقب آل ابى طالب، ج 4، ص 16.

[43] . منتهى الآمال، شیخ عباس قمى، ج 1، ص 272 با (تلخیص)، جاویدان.

[44] . الامام المجتبى(ع)، ص 242، به نقل از تهذیب، ابن عساكر، ج 4، ص 214.

[45] . عیون الاخبار، ابن قتیبه دینورى، ج 3، ص 141، دارالكتاب العربى.

[46] . بحارالانوار، ج 43، ص 333.

[47] . الامام المجتبى(ع)، ص 88.

[48] . تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 227.

[49] . الامام المجتبى(ع)، ص 248.

منبع: فصلنامه کوثر؛ نویسنده: سید عباس رضوى

بدون دیدگاه