فضائح الباطنیة، حمله غزالی به اسماعیلیه و نظریه امامت

ابوحامد غزالی (م 505 ق) از برجسته ترین متفکرین و فقهای اهل سنت است که با قلم خویش به مبارزه با اسماعیلیه برخاسته و رسائلی در رد عقائد آنها به رشته تحریر درآورده است. او در واقع یکی از نیروهای خلافت عباسی در جنگ نرم با جبهه اسماعیلیه بوده و در این راستا کتاب مشهور «فضائح الباطنیة» را به دستور خلیفه عباسی تدوین نموده است.

هسته اصلی این کتاب، حمله به نظریه امامت است که مکتب تشیع بر پایه آن شکل گرفته و شیعیان دوازده امامی، زیدی و اسماعیلی به طور مشترک به آن باور داشته اند، و پیروان حسن صباح از آن به عنوان نظریه تعلیم یاد می کردند. غزالی در «فضائح الباطنیة» برای حمایت از خلافت عباسی، تلاش نموده نظریه امامت را باطل جلوه دهد، و چون اسماعیلیان خطر بیشتری برای عباسیان به حساب می آمدند، حمله خود را به طور خاص متوجه آنان کرده است.

خلافت فاطمی در مقابل خلافت عباسی

تأسیس خلافت فاطمی سرآغاز عصری طلایی در تاریخ و تفکر اسماعیلیه است که تا وفات هشتمین خلیفه فاطمی، المستنصر بالله (م 487 ق) به طول انجامید. در این دوران آیین اسماعیلی، مذهب رسمی یک امپراتوری مقتدر بود که ابتدا از آفریقا، و پس از سال 362 ق از مصر بر سرزمین های گسترده ای حکمرانی داشت.

آنها موفق شدند از طریق شبکه دعوت اسماعیلی، نفوذ سیاسی و مذهبی خود را تا آسیای مرکزی و هندوستان گسترش دهند، و در جنگ نرم با عباسیان به طور قابل توجهی قدرت نمایی کنند. آنها همواره رقبای سرسختی برای عباسیان و دیگر سلسله هایی که قدرت را در سرزمین های شرقی دنیای اسلام در دست داشتند به شمار می آمدند.

جنگ نرم عباسیان با فرقه اسماعیلیه

اسماعیلیان از اولین قرن حیات مستقل خود مورد حمله شمشیر و یا قلم دشمنان بی شمار قرار گرفتند. خلفای عباسی نیز از ابتدا، مستقیما یا توسط متحدین خود، به شکل های مختلف با اسماعیلیان به دشمنی برخاستند. آنها به خصوص از موفقیت دعوت اسماعیلی در مناطق تحت حکومت خود بیمناک بودند.[1]

القادر (م 422 ق) اولین خلیفه عباسی بود که رسما از طریق غیر نظامی نیز با اسماعیلیان به مبارزه برخاست. وی تنی چند از علمای سنی و شیعی را در سال 402 ق در بغداد گردآورد و آنها را بر آن داشت تا بیانیه ای در رد نسب علوی خلفای فاطمی صادر نمایند. این سند در مساجد سرتاسر سرزمین های عباسی قرائت گردید.[2]

«فضائح الباطنیة»، ردی بر اسماعیلیه

عباسیان همچنین تألیف رسائل ضد اسماعیلی را تشویق می نمودند که از مهم ترین آنها کتاب «فضائح الباطنیة» است که ابوحامد غزالی به درخواست المستظهر بالله، بیست و هشتمین خلیفه عباسی، نوشته است. غزالی که از حدود سال 478 ق توجه نظام الملک، وزیر مقتدر سلجوقی را به خود جلب کرده بود، در سال 484 ق از جانب وی به عنوان یکی از مدرسین اصلی نظامیه بغداد انتخاب گردید.

غزالی به زودی شهرت علمی قابل توجهی در بغداد به دست آورد، و در همان جا بود که خلیفه جوان عباسی المستظهر بالله (م 512 ق) از وی خواست رساله ای در رد باطنیه (اسماعیلیه) تدوین کند. این رساله که «فضائح الباطنیة و فضائل المستظهریة» خوانده شد، و به نام «المستظهری» نیز معروف است، در طول سال های 487 – 488 ق قبل از آنکه غزالی تدریس در نظامیه بغداد را ترک گوید به پایان رسید. بعد از آن غزالی چند سالی را در دمشق و بیت المقدس در انزوا گذراند.

البته «فضائح الباطنیة» تنها اثر ضد اسماعیلی غزالی نیست، گرچه مهمترین اثر وی در این زمینه است. غزالی، به خصوص در واپسین سالیان عمر خود، چند رساله کوتاه دیگر نیز در مخالفت با اسماعیلیان نوشت که از جمله می توان از کتاب های «حجة الحق»، «مفصل الخلاف»، «القسطاس المستقیم» و «قواصم الباطنیة» نام برد.[3]

غزالی قصد داشت، یا او را بر آن داشتند، که از نظر مذهبی و دینی وارد پیکار با باطنیان گردد، همان گونه که سلجوقیان در عرصه سیاسی و برای تأمین سلطه خویش در این زمینه، با ایشان نبرد می کردند.

به گفته محمد جعفر محجوب، وی به خطر باطنیان برای اسلام کاملا معتقد شده بود و از همین روی حمله او بدیشان بسیار شدید و از سر اعتقاد و اخلاص بوده است.[4]

فرقه اسماعیلیه در دوران غزالی

هنگامی که غزالی «فضائح الباطنیة» را می نوشت اسماعیلیان ایران (نزاریان) نهضت مستقل خود را به رهبری حسن صباح آغاز نموده و نظام الملک را نیز به قتل رسانده بودند.[5] نزاریان توانسته بودند در مدت کوتاهی پیروان و گروه خاص فداییان را به میزان قابل توجهی در قلمرو عباسیان و سلاجقه افزایش دهند و موجب نگرانی شدید خلیفه بغداد و سلطان سلجوقی بشوند.[6]

دعوت نزاریان جوانب فکری جدیدی نیز در برداشت.[7] از ابتدای امر، نظریه تعلیم که همواره از اصول عقائد مهم فرقه های شیعه بوده، مورد تأکید بیشتر نزاریان و به خصوص شخص حسن صباح قرار گرفته بوده است. حسن معتقد بود که دستیابی به معرفت واقعی و حقائق دین تنها با پیروی از تعلیم امام زنده در آن زمان امکان پذیر است. وی همچنین معتقد بود که نظر به فقدان ضوابط عقلی برای شناخت امام معصوم، امامی که اطاعتش واجب است همان امام اسماعیلی است که خود ادعای امامت داشته و حاجتی به اثبات امامتش نیست.[8]

مروری بر نقدهای غزالی در «فضائح الباطنیة»

غزالی به طور ویژه نظریه تعلیم را در کتاب «فضائح الباطنیة» مورد نقد قرار داده است. غزالی که خود متفکری برجسته بود و در نظامیه بغداد فقه و کلام تدریس می کرد، به وضوح از جذابیت اصول عقائد اسماعیلیان برای عوام و خواص مطلع بود.[9]

غزالی آثار قدما را در رد اسماعیلیه کافی نمی دانست و معتقد بود که آنها غالبا بدون مطالعات لازم و آشنایی با اصول عقائد این فرقه دست به نوشتن کتب انتقادی خود زده اند. غزالی مدعی است که در نوشتن «فضائح الباطنیة» تعدادی از کتب اسماعیلیه را مورد تحلیل دقیق قرار داده است؛ اما در هیچ کجای «فضائح الباطنیة» اشاره ای به مؤلفین و متون اصیل اسماعیلی ندارد و مطالبی نیز که در «فضائح الباطنیة»  از قول اسماعیلیان نقل می کند، بیشتر منعکس کننده تخیلات مغرضانه و اتهامات دشمنان قبلی فرقه است.

به طور مثال می توان به تأثیر فصل باطنیه، مندرج در کتاب «الفرق بین الفرق» بغدادی (م 429 ق)، که خود از دشمنان سرسخت اسماعیلیه بود و روایت مغرضانه ابن رزان و اخومحسن را بر ضد آنها پذیرفته بود، اشاره کرد.[10]

همچنین غزالی در «فضائح الباطنیة» تاریخ فرقه اسماعیلیه را نیز به طور کامل نادیده گرفته و به همین علت دچار اشتباهات عجیبی می گردد که در شأن عالمی نظیر او نبوده است. از جمله، وی اسماعیلیه را با خرّمیه و بابکیه و محمّره و نهضت های دیگر که به عقیده او از ملحدین بوده اند، یکی می داند.[11]

او در فصل چهارم و پنجم از «فضائح الباطنیة» به تشریح پاره ای از اصول عقائد و تأویلات اسماعیلیه و رد آنها می پردازد.[12] او که به طور سطحی و مغلوط عقائد اسماعیلیان نخستین را با نظریات اسماعیلیان فاطمی و نزاری در هم می آمیزد، و در نتیجه دچار اشتباهات گوناگونی می شود، نتیجه گیری می کند که اسماعیلیان خود را ملزم به مراعات شریعت مقدس اسلام نمی دانسته اند.[13]

وی حتی اسماعیلیان را به بازگشت به تعالیم مجوس متهم می کند.[14] غزالی معتقد بود که اسماعیلیان با رد کردن معانی ظاهری قرآن کریم و تکالیف شرعی و تعالیم نبوی، در واقع منکر نبوت و رسالت حضرت محمد (ص) شده و خود را از مکتب اسلام جدا نموده اند.[15]

در نتیجه او اسماعیلیان را ملحد و بی دین می شناسد و آنها را مستوجب هر نوع عقوبت و آزاری (از جمله مستحق مرگ) از جانب امت اسلامی و خلفای عباسی می داند که همان نتیجه اصلی مورد نظر خلیفه عباسی، المستظهر بالله بوده است.[16]

نظریه تعلیم و نقد غزالی

غزالی در فصل ششم و هفتم از «فضائح الباطنیة»، نظریه ضرورت تعلیم امام معصوم را به عنوان مهمترین نظریه اسماعیلیان مورد حمله سخت قرار می دهد.[17] وی در معرفی اجمالی مکتب اسماعیلیه می نویسد:

«آن مذهبی است که ظاهرش رفض و باطنش کفر محض است، و آغاز آن منحصر ساختن مدارک علوم در قول امام معصوم، و عزل عقل از ادراک حق است به‌ وسیله وارد آوردن به شبهات بسیار و اختلاف نظرهای فراوان، و ایجاب طلب حق از راه‌ تعلیم و تعلّم، و حکم بدان که معلم معصوم بیناست و اوست که از جانب خدا بر تمام‌ اسرار شرایع آگاه است، به سوی حق راهنمایی و دشواری ها را حل می کند، و این که هر زمانی از امامی معصوم ناگزیر است تا بتوان در کارهای دینی بدو رجوع کرد. این، مبدأ دعوت ایشان است».[18]

غزالی که با هر گونه تقلید مخالف بود و به خصوص اطاعت کورکورانه از دیگران را جایز نمی دانست، اسماعیلیان را در زمره کم خردان به شمار می آورد و معتقد است که نظریه تعلیم آنها فقط بهانه ای بوده برای گریز از به جا آوردن احکام قرآن مجید و شریعت اسلام.

حمله غزالی به نظریه تعلیم، مبتنی بر ضرورت عقل در شناخت حقیقت می باشد. در حالی که اسماعیلیان ضرورت عقل را انکار نمی کردند. به نظر حسن صباح، تعلیم امام بدون استفاده از عقل قابل فهم نیست. آنچه حسن صباح – همچون دیگر شیعیان – بر آن تأکید داشت، کافی نبودن عقل است، نه بی نیازی از عقل؛ اما غزالی بحث خود را به ضرورت عقل معطوف کرده و کافی بودن عقل را به اثبات نمی رساند.

علاوه بر این خود غزالی نیز، در اصل نیاز به معلم و کافی نبودن عقل با اسماعیلیان مخالف نبوده، و تنها در تعیین مصداق معلم، با اسماعیلیان اختلاف دارد. غزالی معتقد است که با تکیه بر مرجعیت پیامبر اسلام (ص) و قرآن کریم، عقل می تواند در بسیاری از مسائل راه درست را بپیماید و دیگر نیازی به پیروی از یک امام معصوم ندارد.[19]

اجتهاد در فهم دین به جای پیروی از امام معصوم

محمد جعفر محجوب درباره کتاب غزالی می نویسد: باید توجه کرد که ستون فقرات و مرکز اصلی رد غزّالی بیشتر متکی بر مسأله وجوب تعلّم و یادگیری دین از امام معصوم است؛ و مرکز ثقل کتاب غزّالی این است که وجود امام معصوم لازم نیست؛ و شیعیان که اجتهاد اهل تسنن را باطل و تعلیم امام معصوم را لازم می دانند در گمراهی به سر می برند.[20]

غزّالی برای رد باطنیان نخست به مکتب تشیع (اعتقاد تشیع به طور کلی و با صرف نظر از فرقه های آن) حمله می کند و می کوشد تا نظریه لزوم «امام معصوم» را رد کند و به خصوص روی بطلان شرط عصمت امام بسیار تکیه می کند، چه نظر غائی او اثبات  مشروعیت خلافت المستظهر بالله، خلیفه عباسی است و ادعای معصومیت برای خلفای عباسی، ادعایی است که اثبات آن ممکن نیست. علاوه بر این غزّالی در «فضائح الباطنیة» خلافت اهل بیت (ع) و جانشینی پیامبر اکرم (ص) به وسیله امامان منصوص را رد می کند.[21]

وی در کتاب «القسطاس المستقیم» نیز، در پاسخ به حسن صباح، میزانی ارائه می کند که اندیشمندان اهل سنت با استفاده از آن، و بدون نیاز به وجود یک امام معصوم در هر زمان، می توانند به توافق برسند و اختلافات موجود را برطرف سازند.[22]

به طور کلی، میزان غزالی نشان می دهد که احکام و تکالیف شرعی را باید عمدتاً به طور لفظی و بر اساس معانی ظاهری آنها تفسیر نمود و اجرا کرد، و فقط معدودی از فرائض دینی را می توان به سبک اسماعیلیه تأویل نمود.

با این استدلال ها، غزالی به این نتیجه می رسد که تعلیمات و تأویلات امام معصوم اسماعیلی را نمی توان جایگزین تجربه و دریافت عمومی امت اسلامی کرد. از نظر غزالی، امت اسلامی خود نقش مهمی در مورد ارشاد تک تک اعضایش دارد. غزالی همچنین تأکید می کند که حتی با قبول ضرورت امام معصوم، اسماعیلیان نمی توانند حقیقت را بشناسند، زیرا همیشه به امام خویش دسترسی ندارند و سالیان زیادی در دوره ستر و غیبت امام به سر می بردند.

امام واقعی از نظر غزالی

امام واقعی از نظر غزالی، امامی که نماینده مرجعیت پیامبر اسلام (ص) و تعالیم اسلام باشد، فردی است که سنت های جامعه اسلامی در او تجلی یافته و صاحب فضائل و ویژگی هایی است که غزالی در فصل نهم از «فضائح الباطنیة» برمی شمارد.[23] وی در آخر نتیجه می گیرد که امام زمان او، که پیروی اش بر همگان واجب است، همان شخص خلیفه عباسی است.

در حقیقت دو باب اخیر کتاب دیگر پیوندی با باطنیان ندارد و تبلیغی برای‌ پیشوایی مستظهر، و به طور عام خلفای عباسی است، با این‌ حال عقاید غزّالی را درباره امامت و شرایط امام نشان می دهد و شایسته است که طرف توجه و بحث، و احیانا نقض‌ و ابرام معتقدان به امامت به معنی جانشینی منصوص افراد خاندان رسول (ص) قرار گیرد.[24]

البته این دو فصل «فضائح الباطنیة» از نظر برهانی ضعیف است و با قوّت استدلال غزّالی، و قدرتی که در احتجاج در باب های گذشته نشان می داد متناسب نیست.[25]

پاسخ فاطمییان به غزالی و سکوت نزاریان

علی بن محمد الولید (م 612 ق)، پنجمین داعی اسماعیلیان مستعلوی در یمن، کتاب مفصلی در رد «فضائح الباطنیة» غزالی نوشته و نام آن را «دامغ الباطل و حتف المناضل» گذاشته است.

وی تأکید می کند که هدف پیروان امامان اسماعیلی دستیابی به حقیقت، یا همان معانی باطنی تعالیم اسلام و وحی الهی است، نه نسخ شریعت اسلام. وی روایات متعددی از امامان اسماعیلی در مورد ضرورت رعایت تکالیف شرعی نقل می کند.

الولید همچنین متذکر می شود که برای اسماعیلیان، ظاهر و باطن دین هر دو حائز اهمیت است و آنها با تأویلات خود قصد نسخ معانی ظاهری احکام اسلام را ندارند. الولید معتقد است غزالی ماهیت عرفانی تعلیم اسماعیلی را درک نکرده است.

البته نظریات علی بن محمد الولید منعکس کننده مواضع فکری اسماعیلیه در دوران فاطمیان و دعوت قدیم است که همچنان توسط اسماعیلیان مستعلوی طیبی حفظ گردیده است. اسماعیلیان نزاری که در تفکرات خود اصلاحاتی اساسی وارد کردند و وقوع نوعی قیامت روحانی را در سال 559 ق، که حاکی از برچیده شدن شریعت اسلام بوده، پذیرا شدند یقینا به طرز دیگری به غزالی پاسخ می دادند.

ولی با وجود اینکه حملات غزالی عمدتا متوجه نظریات مهمترین داعی آنها یعنی حسن صباح بود، آنها هیچ وقت کوشش نکردند مانند همکیشان یمنی خود در برابر متفکر بزرگ اهل سنت از اصول عقائد خود دفاع کنند.

نتیجه گیری

غزالی با شرکت در جنگ نرم عباسیان بر علیه اسماعیلیه، کتاب مشهور «فضائح الباطنیة» را تألیف کرد. وی در این کتاب با ارائه تصویری مغشوش از اسماعیلیه به رد و ذم آنها پرداخت، و آنها را به خروج از دین متهم کرد و مستحق مجازات و مرگ دانست. او در نقد نظریه امامت که اساس مکتب تشیع و مورد تأکید نزاریان ایران بود، هدایت پیامبر اکرم (ص) و قرآن مجید را کافی دانست و با ضرورت وجود امام معصوم در هر زمان مخالفت کرد. نزاریان هیچگاه در پاسخ به غزالی کتابی ننوشتند، اما محمد بن علی الولید، که به جریان دعوت فاطمیان تعلق داشت، کتاب مفصلی در پاسخ به غزالی تألیف کرد.

پی نوشت ها

[1] . غزالی، فضائح الباطنیة، صفحه حرف “ح”
[2] . ابن جوزی، المنتظم، ج7، ص255؛ جوینی، تاریخ جهانگشای، ج3، ص174
[3] . غزالی، المنقذ من الضلال، ص118
[4] . محجوب، غزالی و اسماعیلیان، ایران نامگ، س4، ش4
[5] . کیانی، کهن دیارگیان، ص144؛ ابن عماد، شذرات الذهب، ج3، ص373
[6] . ابن عماد، شذرات الذهب، ج4، ص4،
[7] . شهرستانی، الملل و النحل، ج1، ص195
[8] . شهرستانی، الملل و النحل، ج1، ص196
[9] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص33
[10] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص21-32
[11] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص14، 15، 17
[12] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص37-72
[13] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص46 به بعد
[14] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص18
[15] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص17، 32
[16] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص146-168
[17] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص73-145؛ زرین کوب، فرار از مدرسه، ص75 به بعد، 150-152
[18] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص37
[19] . غزالی، القسطاس المستقیم، ص55 به بعد
[20] . محجوب، غزالی و اسماعیلیان، ایران نامگ، س4، ش4
[21] . محجوب، غزالی و اسماعیلیان، ایران نامگ، س4، ش4
[22] . غزالی، القسطاس المستقیم، ص11، 62
[23] . غزالی، فضائح الباطنیة، ص169-194
[24] . محجوب، غزالی و اسماعیلیان، ایران نامگ، س4، ش4
[25] . محجوب، غزالی و اسماعیلیان، ایران نامگ، س4، ش4

منابع

1. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1412ق
2. ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، بیروت، دار ابن کثیر، چاپ اول، 1406ق
3. جوینی ، عطاملك ، تاریخ  جهانگشا، تهران، دنیای کتاب، چاپ سوم، 1382ش
4. زرین کوب، عبدالحسین، فرار از مدرسه، تهران، امیرکبیر، چاپ پانزدهم، 1402ش
5. شهرستانی، محمد بن  عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دار المعرفة، 1995م
6. غزالی، ابوحامد، القسطاس المستقیم، بیروت، دار المشرق، چاپ اول، 1983م
7. غزالی، ابوحامد، فضائح الباطنیة، بیروت، المکتبة العصریة، چاپ اول، 1422ق
8. غزالی، ابوحامد، المنقذ من الضلال، بیروت، دار و مكتبة الهلال، چاپ اول، 1993م
9. کیانی، علی اکبر، کهن دیارگیان: نهاوند وگیان ازدوره های پیش از تاریخ تا امروز، تهران، سفیر اردهال، ۱۴۰۰ش
10. محجوب، محمد جعفر، غزّالی و اسماعیلیان مروری بر«فضائح الباطنیّه»، مهمترین کتاب وی در این زمینه، ایران نامگ، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۶۵

منبع مقاله | اقتباس از:

1. دفتری، فرهاد، غزالی و اسماعیلیه، نشریه معارف، 1363، ش3
2. محجوب، محمد جعفر، غزّالی و اسماعیلیان مروری بر«فضائح الباطنیّه»، مهمترین کتاب وی در این زمینه، ایران نامگ، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۶۵