زیباترین خطبه نهج البلاغه کدام خطبه است؟

تمام خطبه های نهج البلاغه علاوه بر فصاحت و بلاغت بی نظیر، از محتوا و مطالب ارزشمندی برخوردار می باشند. بدون شک تمام خطبه های حضرت زیبا و دل نشین است و هر کدام پس از آیات الهی در بالاترین حد سخنوری قرار می گیرد. از همین رو انتخاب زیباترین خطبه نهج البلاغه کاری بسیار دشوار و شاید ناممکن باشد. در ادامه به چند خطبه معروف از حضرت علی (ع) که می تواند شایسته عنوان زیباترین خطبه نهج البلاغه باشد، اشاره می کنیم.

کتاب نهج البلاغه

پیش از بیان زیباترین خطبه نهج البلاغه مناسب است معرفی کوتاهی از کتاب نهج البلاغه داشته باشیم. نهج البلاغه تالیف مرحوم سید رضی از علمای شیعه در قرن چهارم هجری است. وی انگیزه تالیف کتاب را اثبات جمع آوری سخنان بلیغ تر و فصیح تر امیر المومنین (ع) و اثبات فضیلت آن حضرت به ویژه در عرصه سخنوری عنوان می کند.[1] همین موضوع انتخاب زیباترین خطبه نهج البلاغه را امری ناممکن می سازد.

سید رضی در این کتاب به ۲۴۱ خطبه، ۷۹ نامه و ۴۸۹ حکمت از سخنان امیرالمومنین (ع) اشاره کرده و به تناسب هدفی که داشته برخی خطبه ها و نامه را نیز تقطیع کرده و آن ها را به طور کامل نیاورده است.

زیباترین خطبه نهج البلاغه

1-خطبه شِقْشِقِیّه

سومین خطبه[2] نهج البلاغه، به خطبه شِقشِیّه معروف است. در این سخنرانی حضرت امیر (ع) به مسئله مهم خلافت و جانشینی پیامبر (ص) می پردازد. می توان گفت به لحاظ سیاسی و بیان مسئله مهم خلافت بعد از پیامبر، این خطبه، زیباترین خطبه نهج البلاغه به شمار می رود.

نام اين خطبه از جمله آخر آن گرفته شده است كه امیر المومنین (ع) در پاسخ تقاضاى ابن عباس براى ادامه خطبه، به او فرمود: «تلك شِقْشِقَةٌ هَدَرَتْ ثُمّ قرّت» كه معادل آن در فارسى چنين است: «اين شعله آتشى بود كه از دل زبانه كشيد و فرو نشست» و به اين ترتيب درخواست «ابن عباس» را براى ادامه سخن رد كرد.[3]

حضرت در این سخنرانی به شدت از خلفاء انتقاد کرده و خطاب به مسلمانان می فرماید:

«أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلَانٌ وَ إِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى؛[4] آگاه باشيد! به خدا سوگند كه فلانی خلافت را چون جامه اى بر تن كرد و نیک مى دانست كه پايگاه من نسبت به آن چونان محور است به آسياب.»

در میان خطبه های نهج البلاغه، موارد دیگری نیز وجود دارد که حضرت امیر (ع) در آن ها راجع به دشمنان خود صحبت کرده و بدی ها و ستم های آنان را آشکار می کنند، اما به جرأت می توان گفت به لحاظ سیاسی، خطبه شقشقیه زیباترین خطبه نهج البلاغه می باشد.

2-خطبه غَرّاء

یکی دیگر از زیباترین سخنان امیر المومنین (ع)، خطبه هشتاد و سه نهج البلاغه معروف به خطبه «غراء» است. این سخنرانی غراء و شکوهمند حضرت، به جهت بیان دقیق ترین معارف در باب صفات خداوند با بلیغ ترین جملات، می تواند زیباترین خطبه نهج البلاغه باشد.

«ابو نعيم اصفهانى» در «حلية الأَوْلياء» بخش مهمّى از اين خطبه را آورده و در سبب ایراد آن، مى گويد: «آن حضرت جنازه مسلمانى را تشييع كردند، هنگامى كه او را در قبر گذاشتند، بازماندگانش صدا به ناله و شيون بلند كرده و گريستند، امام فرمود:

«به خدا سوگند! اگر اين ها آنچه را ميّتشان مشاهده مى كند ببينند، گريه بر او را فراموش خواهند كرد (و بر خود خواهند گريست!)»

سپس حضرت (با توجّه به آمادگى گروه تشييع كننده در آن شرايط براى پذيرش اندرزهاى الهى) برخاست و اين خطبه را ايراد فرمود.[5]

این سخنرانی یک دوره کامل درس انسان سازی به شمار می رود و کمتر کسی پیدا می شود که آن را به دقت بررسی کند و عمیقا تحت تاثیر قرار نگیرد. مرحوم «سید رضی» می گوید هنگامی که امام (ع) این خطبه را ایراد فرمود، بدن ها به لرزه در آمد، اشک ها سرازیر و دل ها ترسان و مضطرب گشت.[6] این موارد نشان می دهد که این سخنرانی به لحاظ موعظه و اندرز موثر، می تواند زیباترین خطبه نهج البلاغه باشد.

3-خطبه اَشباح

خطبه «اشباح» نیز می تواند به عنوان زیباترین خطبه نهج البلاغه در نظر گرفته شود. درباب علت ایراد این خطبه مسعدة بن صدقه از امام صادق (ع) چنین نقل مى كند:

اميرمؤمنان (ع) اين خطبه را بر منبر كوفه به اين جهت ايراد كرد كه شخصى از امام (ع) خواست، خدا را آن چنان برايش توصيف كند كه گويا او را با چشم مى بيند، تا بر معرفتش افزوده گردد! امام (ع) از اين سخن خشمگين شد و اعلام كرد همه حاضر شوند؛ مسجد پر از جمعيت شد، حضرت بر منبر قرار گرفت، در حالى كه غضبناک و رنگ چهره اش متغيّر بود.[7]

ابن ابى الحديد این خطبه را یکی از بلیغ ترین و عمیق ترین خطبه ها و شاید زیباترین خطبه نهج البلاغه می داند که در عالی ترین درجه فصاحت و بلاغت قرار دارد، او می نویسد:

«هنگامى كه انسان به اين سخنان ربّانى و الفاظ قدسى نگاه مى كند، فصاحت عرب در نظرش رنگ مى بازد. نسبت سخنان فصحاى عرب به اين خطبه، همچون نسبت خاک است به طلاى ناب؛ و اگر فرض كنيم عرب توانايى برآوردن الفاظ فصيحى شبيه اين الفاظ را داشته باشد، كجا مى تواند محتوايى اين چنين بياورد.»[8]

در مورد علّت نامگذارى اين خطبه به عنوان اشباح ميان محقّقان گفتگو است. بعضى گفته اند، اشباح كنايه از فرشتگان است و از آنجا كه بخش مهمّى از اين خطبه، در مورد فرشتگان سخن مى گويد به خطبه اشباح نامگذارى شده است.[9]

4-خطبه قاصِعه

از دیگر خطبه های مهم نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲ است که «قاصِعه» نام دارد و خطبه اى است بسيار فصيح و بليغ و كوبنده و تكان دهنده و به همين دليل نام آن را قاصعه (كوبنده) نهاده اند هر چند كلمه قاصعه در اين خطبه به كار نرفته است.[10]

به جهت صلابت کلام و فخامت و سنگینی واژه ها این سخنرانی، زیباترین خطبه نهج البلاغه تلقی می شود. امام (ع) در این خطبه با کلماتی غراء و کوبنده به نکوهش ابلیس به جهت تكبر ورزيدن و ترک سجده براى آدم (ع) و اين كه او نخستين كسى است كه تعصب و تكبر را ظاهر ساخت، می پردازد و مردم را از پيمودن راه و رسم ابليس (و تعصب و تكبّر) بر حذر مى دارد.[11]

در مورد دلیل ایراد اين خطبه چنين گفته اند كه اهل كوفه در اواخر دوران خلافت امام (ع)، گرفتار مفاسد زيادى شده بودند كه از همه مهم تر، برترى جويى قبائل بر يكديگر و تعصّب هاى جاهلى بود و چه بسا در اين ميان خون هاى زيادى ريخته مى شد.[12]

5-خطبه متقین

خطبه دیگری که باید به آن اشاره کنیم، خطبه زیبا و اثرگذار «متقین» (پرهیزگاران) است. بسیاری این سخنرانی را زیباترین خطبه نهج البلاغه در بیان صفات انسان های متقی و پرهیزگار می دانند.

شأن ورود خطبه از اين قرار است كه يكى از ياران اميرمؤمنان على (ع) به نام «هَمّام» كه مرد عابد و پرهيزكارى بود، به آن حضرت عرض كرد: اى اميرمؤمنان! پرهيزكاران را برايم آنچنان وصف كن كه گويى آن ها را با چشم مى نگرم. امام (ع) در پاسخ او درنگ كرد و آن گاه فرمود: اى همام تقواى الهى پيشه ساز و نيكى كن كه خداوند با كسانى است كه تقوا پيشه كنند و كسانى كه نيكوكارند.

ولى همام به اين مقدار قانع نشد (و توضيح بيشتر خواست و اصرار ورزيد) تا اين كه امام (ع) تصميم گرفت صفات متقين را با جزئیات بیشتری براى او بازگو كند.[13]

در بخش پايانى خطبه، سخن از حادثه عجيبى به ميان آمده كه براى همام اتفاق افتاد كه صيحه اى زد و مدهوش شد. سپس جان به جان آفرين تسليم كرد و به دنبال آن امام (ع) فرمود: مواعظ بالغه در كسانى كه اهل آن هستند، چنين اثر مى گذارد.[14]

این حادثه نشان دهنده عمق نفوذ کلمات امیر المومنین (ع) بر قلب همام و بیانگر این است که این خطابه زیباترین خطبه نهج البلاغه در توصیف انسان های وارسته و پارسا است.

جمع بندی

نهج البلاغه کتابی است که با هدف گردآوری سخنان بلیغ و فصیح امیرالمومنین (ع) به رشته تحریر در آمده است. کلام حضرت در این کتاب، سرشار از زیبایی های ادبی و  معارف دلنشین و عمیق دینی است. این موضوع، انتخاب زیباترین خطبه نهج البلاغه را سخت و دشوار می سازد، با این وجود خطبه های شقشقیه، غَرّاء، اشباح، قاصعه و متقین از معروف ترین خطبه هایی هایی هستند که می توانند به عنوان زیباترین خطبه نهج البلاغه انتخاب شوند.

پی نوشت ها

[1] دشتی، ترجمه نهج البلاغه، صفحه ف.

[2] ترتیب خطبه های بر اساس نسخه نهج البلاغه صبحی صالح بیان می شود.

[3] مکارم شیرازی، پیام امام، ج۱، ص ۳۱۸.

[4] سید رضی، نهج البلاغه، ص ۴۸.

[5] حسینی، مصادر نهج البلاغه، ج۲، ص ۱۱۰.

[6] سید رضی، نهج البلاغه، ص ۱۱۴.

[7] سید رضی، نهج البلاغه، ص ۱۲۴.

[8] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۴۲۵.

[9] مکارم شیرازی، ج۴، ص ۱۸.

[10] مکارم شیرازی، پیام امام، ج۷، ص ۳۵۲.

[11] سید رضی، نهج البلاغه، ص ۲۸۵.

[12] مکارم شیرازی، پیام امام، ج۷، ص ۳۵۳.

[13] سید رضی، نهج البلاغه، ص ۳۰۳.

[14] سید رضی، نهج البلاغه، ص ۳۰۶.

منابع

1-ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۳۶۳ش.
2-حسینی، عبد الزهراء، مصادر نهج البلاغه و أسانیده، بیروت، ۱۴۰۹ ق.
3-دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، قم، مجمع جهانی اهل البیت (ع)، ۱۳۹۳ش.
4-سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، قم ـ ایران، موسسه دارالهجرة، ۱۳۶۶ش.
5-مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المومنین (ع)، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ش.

منبع اقتباس: مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المومنین (ع) ج۱، ج۳ و ج۷، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ش.