روایات تفسیری درباره مهدویت در کلام امیرالمومنین علی(ع) نشان می دهد که آن حضرت با توجه به فضای سیاسی جامعه، آموزه های مهم مهدوی را در جمع شاگردان خاص خود با در پاسخ به پرسش ها و شبهات زمانه بیان کرده اند. این مقاله مروری بر مهمترین آیات و روایات تفسیری ایشان در حوزه مهدویت خواهد داشت.
مهدویت در کلام امام علی (ع)
از آن حضرت سه روایت بسیار طولانی آمده است که غالب موضوعات مهدوی در آن سه روایت بیان شده است؛ از این رو روایات تفسیری امیرالمؤمنین علی (ع) درباره مهدویت در محورهای ذیل مورد توجه قرار خواهد گرفت:
امام مهدی (عج) مصداقی از مصادیق صدیقین و صالحین
تبیین برخی ویژگی ها برای امام مهدی (عج)، از موضوعاتی است که در روایات تفسیری امام علی (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت طبق روایتی دیگر در ذیل آیه «وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ»[1] کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند، در روز رستاخیز همنشین کسانی خواهد بود که خدا نعمت خود را بر آنان تمام کرده از پیامبران و صدیقان و شهدا و صالحان و آنها دوستان نیکویی هستند»، امام مهدی (عج) را مصداقی از صدیقین و صالحین دانسته است.[2]
عمران و آبادانی زمین به دست امام مهدی (عج)
خداوند در آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ا كَانُونَ لَوْمَةَ لائِي ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»[3] به مومنان خطاب می کند هر که از دین خود برگردد، خداوند گروهی را جایگزین می کند که در راه خدا ثابت قدم اند و از هیچ سرزنشی ترس و هراس ندارند.
در ذیل این آیه، امام علی (ع) با اشاره به این اوصاف آیه به ویژگی های شخصی، شخصیتی، یاران حضرت و حکومت حضرت مهدی (ع) اشاره کرده، در این باره می فرمایند: «به زودی خداوند عده ای را می آورد که خداوند ایشان را دوست می دارد و آنان خدا را دوست می دارند و کسی را که بین آنها ناآشناست و او مهدی است. … به وسیله مهدی زمین آباد و پاک و شکوفا می شود، رودخانه ها پر آب و جاری می شوند و فتنه ها و غارت ها از بین می رود و خیر و برکت ها زیاد می شود».[4]
گسترش عدل و داد به دست امام مهدی (عج)
گسترش عدل و داد، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام علی (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در روایت فوق به این مطلب اشاره کرده است که مهدی (عج)، زمین را پر از عدل و داد می کند؛ همانطور که پر از جور و ستم شده است. پس در آن وقت امامتش کامل می شود و خلافت و جانشینی اش استقرار پیدا می کند.[5]
علاوه بر آن، در روایتی دیگر با استناد به آیه «الْحَرْبُ أَوزارها:[6] جنگ بار سنگین خودش را بر زمین می نهد» نیز به برخی از ویژگی های عصر ظهور خصوصاً گسترش عدل و داد اشاره کرده می فرمایند: «خداوند متعال دنیا را تمام نمی کند تا قائم از ما قیام فرماید که دشمنان ما را می کشد و جزیه نمی پذیرد و صلیب و بتها را می شکند و جنگ پایان می یابد و مردم را دعوت می کند که بروند مال بگیرند و به تساوی تقسیم می کند و در میان رعایا با عدل و داد رفتار می کند».[7]
رجعت در امت های گذشته و رجعت در امت اسلام
رجعت در امت های گذشته، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام علی (ع) بدان پرداخته شده است. ابن کواء به حضرت عرض کرد: «جمعی از اصحاب شما گمان می کنند آنان بعد از مردن بر می گردند. حضرت فرمودند: به آنان چه گفتی؟ گفتم من آن را قبول ندارم. حضرت در پاسخ با استناد به آیات (۵۵ و ۵۷ و ۲۴۳ و ۲۵۹ سوره بقره) فرمودند: وای بر تو! خداوند مبتلا ساخت قومی را به سبب گناهی که کردند، پس می رانید آنها را پیش از اجل های مقرر آنان. سپس آنها را بعد از مردن به دنیا برگردانید تا از روزی خود استفاده کنند.
ابن کواء نتوانست سخن امام را دریابد. امام(ع) فرمودند: وای بر تو! می دانی خدا در کتاب خود می فرماید: «اختیار کرد موسی از میان قوم خود هفتاد نفر برای میقات ما»[8] تا شهادت دهند به کلام الهی نزد رؤسای قوم. پس اگر تسلیم می شدند و تصدیق می کردند، هر آینه خیر بود برای آنان؛ لکن به موسی (ع) گفتند: «تصدیق تو نکنیم تا خدا را آشکارا نبینیم. پس مرگ آنان را فرا گرفت؛ حال آنکه می دیدند بعد از آن زنده کرد تا شکرگزاری خداوند کنند».[9]
ای پسر کواء! مثل همین مطلب برای عده ای از بنی اسرائیل نیز رخ داده است. خداوند درباره آنان می فرماید: «آیا از کسانی که از بیم مرگ از خانه های خود خارج شدند و هزاران تن بودند، خبر نیافتی؟ پس خداوند به آنان گفت: تن به مرگ بسپارید، آنگاه آنان را زنده ساخت…».[10]
همچنین، سخن خداوند درباره عزیر نیز مصداق رجعت است. خداوند در این باره می فرماید: «آن کس که به شهری که خانه هایش یکسره خراب شده بود عبور کرد و با خود می گفت: «چگونه خداوند [اهل] این [ویرانکده] را پس از مرگشان زنده می کند؟ پس خداوند او را میراند»[11] و بعد از صد سال او را زنده کرد و به به دنیا برگرداند خداوند به او فرمود: «چقدر درنگ کردی؟ جواب داد یک روز یا پاره ای از روز را درنگ کردم. خداوند فرمود: صد سال بر تو گذشته است. … آنگاه امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: ای پسر کواء! در قدرت خداوند عزوجل شک نکن».[12]
در این روایت، امام(ع) استبعاد در قدرت الهی مبنی بر زنده کردن و رجعت را از ذهن ابن کواء دور ساخته است. حال این روایت اگر در کنار روایات دیگری قرار گیرد که به رجعت در زمان ظهور حضرت مهدی (عج) اشاره می کنند، می توان استبعاد رجعت در زمان ظهور را نیز بر طرف کرد.
تحقق دولت الهی به دست امام مهدی (عج)
تحقق دولت حق به دست امام مهدی (عج)، از جمله موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام علی (ع) بیان شده است. آن حضرت در ذیل آیه ۱۴۰ سوره آل عمران که درباره گذشت ایام و بیان شرح حال امتهاست که گاهی پیروزی و گاهی شکست است، می فرمایند: «همیشه دولتی از خدا و دولتی از شیطان بوده، آگاه باشید که صاحب دولت خدا قائم آل محمد (عج) است».[13]
امام مهدی (عج) مصداق روشن وارث الهی در زمین
وراثت امام مهدی (عج) در زمین، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام علی (ع) در ذیل آیه «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ؛[14] ما می خواهیم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم و حکومتشان را در زمین پابرجا سازیم» بیان شده است. بر طبق روایتی، آن حضرت مصداق وارثان الهی در زمین را ائمه و مصداق عینی آن را امام مهدی (عج) معرفی کرده است.
غلبه دین اسلام توسط امام مهدی (عج)
غلبه دین اسلام، یکی دیگر از نکاتی است که در روایات مهدویت در کلام امام علی (ع) وجود دارد. آن حضرت در تأویل آیاتی که به غلبه دین اسلام اشاره می کنند «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ؛[15] فرمودند: «به حق آن کسی که جان من به دست قدرت اوست، خداوند دین اسلام را بر جمیع ادیان غالب گرداند تا آنکه هیچ دهی باقی نماند، مگر اینکه بامداد و شامگاه در آن ندای لا اله الا الله محمد رسول الله (ص) شنیده شود».[16]
بقية الله
«بقیة الله»، یکی دیگر از ویژگی هایی است که امام علی (ع) برای حضرت مهدی (عج) بکار برده است. بر این اساس آن حضرت در تأویل آیه «فَثَمَّ وَجْهُ الله»[17] فرمودند: «منظور از «وجه الله» بقیة الله است؛ یعنی همان مهدی (عج) که در پایان و انقضای این مهلت خواهد آمد؛ همو که زمین را پر از قسط و عدل کند؛ همچنانکه پر از ظلم و جور شده است».[18]
امام مهدی (عج)، مصداق عینی مضطر واقعی
مضطر بودن ائمه و به تبع آن امام مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در روایات مهدویت در کلام امام علی (ع) مطرح شده است. این مطلب را آن حضرت در تبیین آیه «أَ مَّنْ يُجيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ»[19] بيان کرده است. آن حضرت در این باره می فرمایند: «این آیه، ویژه ما اهل بیت نازل شده است».[20]
وقایع هنگام ظهور
وقایع هنگام ظهور امام مهدی (عج)، موضوع دیگری است که در روایات مهدویت در کلام امام علی (ع) به چشم می خورد. آن حضرت در تبیین آیه «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ»[21]و آيه «بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها»[22] و آيه «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدين كله»[23] اشاره ای به ایام قبل و بعد از ظهور کردند و به مسائل مختلفی چون فراگیری فتنه و فساد باقی ماندن ظاهر اسلام و تهی شدن محتوای آن و آشکار شدن خیانت ها پرداختند و در ادامه روایت فرمودند: پس از اتفاقات یاد شده وعده حق به آمدن صاحب الامر آشکار می شود».[24]
علاوه بر آن، ایشان در همین روایت با استفاده از آیه «هنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيداً»[25] و آيه «وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِّنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِینَ»[26] به برخی دیگر از وقایع هنگام ظهور اشاره کرده است؛ مانند «پنهان شدن حق و مشهور شدن باطل، ظاهر شدن فساد و الحاد، گرفتار شدن اهل ایمان و زلزله های شدید… . سپس خداوند فرج و گشایش خود را برای اولیایش جاری و صاحب امر را بر دشمنان خود چیره و پیروز خواهد ساخت».[27]
وقایع آخرالزمان (عج)
امام علی (ع) در خطبه ای معروف به خطبه مخزومی فرمودند: «من به راه های آسمان از راه های زمین داناترم» سپس خود را معرفی کردند. بعد با استناد به آیه «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْم هاد؛[28] ای پیامبر! تو ترساننده ای و برای هر قوم هدایت کننده است» و آیات دیگر خبرهایی از آخرالزمان دادند که عبارت است از: وقوع فتنه از طرف شرق کشته شدن نفس زکیه؛ خروج سفیانی و خسف در بیداء؛[29] ندای آسمانی و خروج دابة الارض؛ رجعت.[30]
بر اساس روایتی دیگر آن حضرت در ترسیم وضعیت آخرالزمان به اصبغ بن نباته می فرمایند: «همانا پیش از قائم (عج)، روزگار فریبکاری خواهد بود که راستگو در آن دروغگو و دروغگو در آن راستگو قلمداد می شود و ماحل در آن مقرب باشد و رویبضه در آن به سخن آید. عرض کردم: رویبضه چیست و ماحل کدام است؟ فرمود: مگر قرآن نمی خوانید که در آن می فرماید: «وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ».[31] فرمود: مراد مکر است. اصبغ بن نباته می گوید از حضرت پرسیدم: ماحل چه کسی است؟ در پاسخ فرمود: یعنی مکار، سخن چین و جاسوس».[32]
جمع بندی
بررسی روایات تفسیری مهدویت در کلام امام علی(ع) نشان می دهد که آن حضرت با تکیه بر آیات قرآن، مهدویت را به مثابه یک طرح جامع و سنت حتمی الهی برای آخرالزمان و دوران ظهور معرفی کرده اند. بیان ویژگی های شخصیتی امام مهدی (عج)، مسئله رجعت، تحلیل فتنه های آخرالزمان و بیان نشانه های ظهور، از جمله موضوعات مهمی است که در این روایات به آن ها اشاره شده است.
پی نوشت ها
[1] نسا/69.
[2] فرات کوفی، تفسیر فرات کوفی، ص111، ح113.
[3] مائده/54.
[4] قندوزی، ینابیع الموده، ج3، ص337-338.
[5] قندوزی، ینابیع الموده، ج3، ص338.
[6] محمد/4.
[7] صدوق، خصال، ج2، ص572-580، ح1.
[8] اعراف/155.
[9] بقره/55.
[10] بقره/243.
[11] بقره/259
[12] حلی، مختصر بصائرالدرجات، ص22-23.
[13] بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج1، ص695-696.
[14] قصص/5-6.
[15] توبه/33. صف/9. فتح/28.
[16] طبرسی، مجمع البیان، ج9، ص420.
[17] بقره/115.
[18] طبرسی، الاحتجاج، ج1، ص252.
[19] نمل/62.
[20] سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، ص749-776.
[21] نور/55.
[22] توبه/40.
[23] توبه/33.
[24] طبرسی، الاحتجاج، ج1، ص256.
[25] احزاب/11.
[26] انبیا/97.
[27] طبرسی، الاحتجاج، ج1، ص251.
[28] رعد/7.
[29] نعمانی، الغیبه، ص305، باب 18، ح14.
[30] حلی، مختصر بصائرالدرجات، ص454-474.
[31] رعد/13.
[32] نعمانی، الغیبه، ص278، باب14، ح62.
فهرست منابع
- قرآن کریم
- ابن بابویه، (شیخ صدوق)، محمدبن علی بن حسین، الخصال، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1403ق.
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، بنیاد بعثت، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- حلی، حسن بن سلیمان، مختصر بصائرالدرجات، نجف، منشورات الحیدریه، 1950م.
- هلالی کوفی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، قم، انتشارات الهادی، 1415ق.
- طبرسی، ابومنصور احمد بن علی ابی طالب، الإحتجاج على اهل اللجاج، تهران، چاپ ابراهیم بهادری و محمدهادی به، 1425ق.
- فرات کوفی، ابوالقاسم فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴10ق.
- قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع الموده لذوی القربی، تحقیق: سید علی جمال حسینی، قم، اسوه، 1416ق.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، 1397ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1400ش، ص 52-60.
