تفسیر مهدویت در کلام امام صادق (علیه السلام)

مهدویت در کلام امام صادق (ع)، از موضوعاتی است که بخش مهمی از روایات آن حضرت را به خود اختصاص داده است. بیشترین روایات در حوزه مهدویت، مربوط به امام صادق (ع) و پدر بزرگوارشان است. تعداد آیات تفسیر شده با روایات تفسیری که از امام صادق (ع) پیرامون مهدویت در دست است، 204 آیه است.

محورهای احادیث مهدویت در کلام امام صادق (ع)

مهدویت در کلام امام صادق (ع) و روایات تفسیری ایشان در این حوزه را می توان در محورهای ذیل دسته بندی نمود:

امام مهدی (عج) وعده صادق خداوند

یکی از موضوعاتی که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) بدان پرداخته شده، این است که امام مهدی (عج) وعده صادق الهی است. این مطلب را آن حضرت در ذیل آیه «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ…؛[1] خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین جانشین [دیگران] کند…» فرموده است که منظور از وعده الهی در این آیه، امام مهدی (عج) و اصحابش است.[2]

بشارت به استمرار امامت با امامت حضرت مهدی (عج) در زمین

استمرار امامت و چگونگی آن، از دیگر موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) بدان پرداخته شده است. امام صادق (ع) در این روایات، به سلسله پاک امامت قبل از ولادت ائمه بعد خود اشاره فرمودند که از جمله آن روایات، روایت مفضل است.

ایشان بعد از سؤال از ابتلای حضرت ابراهیم (ع) و کلمه «اتمهن» در آیه ۱۲۴ سوره بقره به امام عرض کردند: «ای فرزند رسول خدا! مرا از معنای این کلام الهی که می فرماید: «وَ جَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِیةً فِی عَقِبِهِ؛[3] و توحید و یکتاپرستی را در نسل های بعد از خود حقیقتی پایدار قرار داد، باشد که آنان [به سوی توحید] بازگردند» آگاه کنید. فرمود: مقصود از آن امامت است که خدای تعالی آن را تا روز قیامت در دنباله حسین (ع) قرار داد».[4]

مهدویت در کلام امام صادق (ع) در روایاتی با همین مفهوم از طریق هشام بن سالم[5] و ابابصیر هم ذیل آیه ۲۸ زخرف نقل شده که روایت ابابصیر فقط به جمله ابتدایی بسنده کرده که امام فرمود: «آن امامت است که خداوند عزوجل تا روز قیامت در تبار حسین (ع) پایدار ساخت».[6]

مفضل در روایتی دیگر از آیه ۲۶۱ سوره بقره[7] سؤال کرد. امام در پاسخ فرمود: «منظور از حبه فاطمه (س) است و هفت سنبل، هفت تن از فرزندان اوست که هفتمین آنها قائم آنان است. عرض کردم: حسن (ع)؟ فرمودند: حسن (ع) از ناحیه خداوند امام و پیشوایی است که اطاعتش واجب است؛ ولی از سنبل های [خوشه های] هفت گانه نیست، بلکه نخستین فرد آنان حسین و آخرین آنها قائم است».[8]

آن حضرت در تفسیر آیه «وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ یوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَر؛[9] این اعلامی است از سوی خدا و پیامبرش به همه مردم در روز حج اکبر» حج اکبر را در این آیه به ظهور امام مهدی (عج) تأویل برده اند.[10]

امام در مجلسی دیگر با اشاره به فرزندش امام کاظم (ع) می فرمایند: «خداوند از صلب او، بهترین اهل زمین و زمان را پس از عجایبی که از روی حسد بر وی گذرد، خارج سازد؛ ولیکن “خدای تعالی کار خود را به انجام رساند”[11]، اگرچه مشرکان را ناخوش آید”.[12]

خداوند از صلب او تتمه ائمه اثنی عشر را بیرون آورد و آنان را به کرامت خویش اختصاص دهد و آنان را در سرای قدس خویش جای دهد. شخص منتظر امام دوازدهم مانند کسی است که شمشیر خود را کشیده، پیشاپیش رسول خدا از وی دفاع کند».[13]

امام در روایتی دیگر در ذیل آیه ۸۳ سوره صافات[14] از زبان حضرت ابراهیم (ع) فرمود: «زمانی که خداوند پرده را از جلو چشمان ابراهیم (ع) برداشت و نورهایی را مشاهده کرد و خداوند یک یک نام آن نورها را به ابراهیم (ع) معرفی کرد که از جمله آنها حضرت مهدی (عج) و از نسل فاطمه و علی (ع) بود».[15]

بشارت به ظهور حضرت مهدی (عج)

بشارت به ظهور امام مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) به آن تصریح شده است. آن حضرت روشنایی و جلای روز بر اساس آیه «وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا؛[16] و قسم به روز چون خورشید را به خوبی آشکار کند» را به امام مهدی (عج) تاویل بردند و در این باره فرمودند: «منظور از “نهار” امام قائم است که از ذریه فاطمه و از نسل رسول خدا است که تاریکی جور و ظلم را می زداید».[17]

دعای تعجیل در ظهور امام مهدی (عج)

یکی دیگر از جلوه های مهدویت در کلام امام صادق (ع)، دعای تعجیل در ظهور امام مهدی (عج) است. امام صادق (ع) منظور از تعجیل در آیه ۱۸ سوره شوری[18] را به مفضل اینگونه فرمودند: «به خدا سوگند، عجله جز برای قیام حضرت قائم نیست. پس آنکه ایمان ندارد، عجله نمی کند. به خدا سوگند فقط مؤمنان در آن عجله می کنند».[19]

توفیق درک ظهور و یاری حضرت مهدی (ع)

برخی روایاتی که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) نقل شده ناظر به کلیت یک سوره از قرآن است که مثلاً اگر کسی به طور مستمر سوره خاصی را تلاوت کند، از اصحاب و یاران امام مهدی (عج) خواهد شد؛ مانند این سخن امام صادق (ع) که فرمودند: «هر کس سوره اسراء را هر شب جمعه بخواند از دنیا نخواهد رفت تا اینکه قائم را درک کند و از یارانش خواهد بود».[20]

چگونگی خطاب به حضرت مهدی (عج)

چگونگی خطاب به حضرت مهدی (عج)، یکی دیگر از مصادیق مهدویت در کلام امام صادق (ع) است. محمد بن اسماعیل از امام صادق (ع) پرسید قائم آل محمد (ص) حضرت حجت (عج) را به چه نام می خوانند؟ آن حضرت با استناد به آیه «إِنْ یدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثاً وَ إِنْ یدْعُونَ إِلا شَیطَاناً مریداً؛[21] مشرکان به جای خدا جز جماداتی را [که هیچ اثری ندارند، و همیشه محکوم تأثیر عوامل دیگرند] نمی پرستند، و در حقیقت جز شیطانِ سرکشِ گمراه را اطاعت نمی کنند» فرمودند به او می گویند: «السّلام علیک یا بقیة الله السلام علیک یابن رسول الله (ص)».[22]

در روایتی دیگر مردی از امام سؤال کرد: «آیا به امام مهدی (عج) با لفظ امیرالمؤمنین (ع) می توانم سلام بدهم؟ حضرت فرمود: این لقب برای امام علی (ع) است و امام قائم (عج) را با لقب بقیة الله سلام بدهید و سپس کلامش را به آیه «بَقِیةُ اللَّهِ خَیرٌ لَكُمْ إِنْ كُنتُمْ مُؤْمِنِینَ؛[23] آنچه خداوند برای شما باقی گذارده، برایتان بهتر است اگر ایمان داشته باشید» مستند کردند.[24]

فضیلت شناخت امام مهدی (عج)

فضیلت شناخت امام مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در ذیل آیه «یوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ؛[25] فضیلت شناخت امام مهدی (عج) را همانند کسی می داند که در رکاب رسول گرامی اسلام (ص) به شهادت رسیده باشد[26] یا همانند کسی که در خیمه قائم (عج) باشد.[27]

امام مهدی (عج) مصداق ستاره درخشنده

امام صادق (ع)، ستاره درخشنده در آیه «كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ دُرِّی؛[28] که آن قندیل بلورین گویی ستاره درخشانی است» را به حضرت مهدی (عج) تأویل برده اند و در این باره فرموده اند: «کوکب دری [ستاره درخشان]، قائم منتظر است؛ همان که زمین را پر از عدل می کند».[29]

امام مهدی (عج) مصداق سبع من المثانی

از امام صادق درباره تأویل «سبعاً من المثانی» که در آیه «وَ لَقَدْ آتَیناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانی وَ الْقُرْآنَ الْعَظیمَ؛[30] و به راستی که هفت آیه از مثانی [یعنی سوره حمد] و قرآن بزرگ را به تو عطا کردیم» آمده است سؤال شد. آن حضرت در پاسخ فرمودند: «ظاهر آن سوره حمد و باطن آن فرزندِ فرزند است و هفتمین آنها قائم است».[31]

امام مهدی (عج) یکی از مصادیق ائمه هدایتگر به حق

هدایت به حق، یکی دیگر از صفاتی است که در باب مهدویت در کلام امام صادق (عج) درباره امام مهدی (عج) به کار رفته است. آن حضرت در خطبه ای که درباره امامان (ع) بیان کرده است، آنان را از مصادیق آیه «وَ مِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یعْدِلُونَ؛[32] و از میان کسانی که آفریده ایم [یعنی جنّیان وآدمیان] گروهی [هستند که هم نوعان خود را] به حق هدایت می کنند و به درستی و راستی داوری می نمایند» دانسته و در این زمینه شرح حال یکایک ائمه از جمله امام مهدی (عج) را مطرح کرده است.[33]

امام مهدی (عج) مصداق غیب

مصداق غیب، یکی دیگر از صفاتی است که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) در خصوص امام مهدی (عج) به کار رفته است. آن حضرت درباره تأویل آیه «الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ؛[34] آنان که به غیب ایمان دارند» غیب را به امام مهدی (عج) اختصاص داده است.

امام صادق (ع) برای تأیید بیان خود به آیه «إِنَّمَا الْغَیبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ؛[35] غیب ویژه خداست؛ پس [به خاطر لجاجت و مخالفت با حق] به انتظار [عذاب] باشید که من هم با شما از منتظرانم» و آیه «وَ جَعَلْنَا قائم ابن مَرْیمَ وَ أُمَّهُ آیةً؛[36] و پسر مریم و مادرش را نشانه [قدرت و رحمت خود] قرار دادیم» استناد کرده است و در این باره می فرماید:

«مراد از غیب حجت غایب است و شاهد آن نیز این قول خدای تعالی است: “می گویند چرا بر او آیه ای از جانب پروردگارش نازل نمی شود؟ بگو غیب از آن خداست و در انتظار باشید که من نیز با شما از منتظرانم.” پس خدای تعالی خبر داده است که “الآیة” همان “الغیب” است و غیب هم همان حجت است و تصدیق آن نیز قول خدای تعالی است که فرمود “و فرزند مریم و مادرش را آیه قرار دادیم که مراد از آن حجت است».[37]

غیبت امام مهدی (عج)

اشاره به غیبت امام مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام صادق (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت مصداق واژه «امد» را که در آیه «وَ لا یكُونُوا كَالَّذِینَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَیهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِیرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ؛[38] و مانند کسانی نباشند که پیش از این کتاب آسمانی به آنان داده شده بود، آن گاه روزگار [سرگرمی در امور دنیا و مشغول بودن به آرزوهای دور و دراز] بر آنان طولانی گشت، در نتیجه دل هایشان سخت و غیر قابل انعطاف شد، و بسیاری از آنان نافرمان بودند» آمده است مردم اهل زمان غیبت دانسته و در این باره فرموده اند: «”امد” در این آیه همان امد غیبت است»[39]

ایشان در روایتی دیگر ذیل همین آیه فرمودند: «این آیه برای قائم نازل شده است».[40]

فلسفه غیبت امام مهدی (عج)

بر اساس روایتی تفسیری، امام صادق (ع) ترس را یکی از فلسفه های غیبت امام مهدی (عج) برشمرده و این مطلب را با استناد به آیه «فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمَّا خِفْتُكُمْ فَوَهَبْ لِی رَبِّی حُكْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ»[41] بیان کرده است.[42]

جمع بندی

روایات تفسیری امام صادق ‌(ع) نشان می دهد که مهدویت در کلام آن حضرت با تکیه بر قرآن، منظومه ای کامل از معرفی قائم (عج) به عنوان وعده صادق الهی، بیان نشانه های ظهور، تبیین حقیقت غیبت و بیان جایگاه معرفتی امام مهدی‌(عج) را شامل می شود. در نگاه ایشان، شناخت امام، دعا برای فرج، و انتظار فعالانه، عناصر اصلی هویت شیعی را تشکیل می دهد.

پی نوشت ها

[1] نور/55.

[2] نعمانی، الغیبه، ص240، ح35.

[3] زخرف/28.

[4] شیخ صدوق، الخصال، ج1، ص304، ح84.

[5] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب40، ص416، ح9.

[6] شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص131، ح1.

[7] «مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَ اللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ ۗ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ؛ مَثَل آنان که اموالشان را در راه خدا انفاق می کنند، مانند دانه ای است که هفت خوشه برویاند، در هر خوشه صد دانه باشد؛ و خدا برای هر که بخواهد چند برابر می کند و خدا بسیار عطا کننده و داناست».

[8] عیاشی، کتاب التفسیر، ج1، ص147، ح480.

[9] توبه/3.

[10] عیاشی، کتاب التفسیر، ج2، ص76، ح15.

[11] طلاق/3.

[12] توبه/33؛ صف/9.

[13] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب33، ص334، ح5.

[14] «وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ».

[15] شاذان قمی، فضائل ابن شاذان، ص158.

[16] شمس/3.

[17] فرات کوفی، تفسیر فرات کوفی، ص563،ح722.

[18] «يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا ۖ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ ۗ فقلت یقرءون يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا ۖ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ».

[19] طبری، دلائل الامامه، ص239.

[20] عیاشی، کتاب التفسیر، ج2، ص276، ح1.

[21] نسا/117.

[22] عیاشی، کتاب التفسیر، ج1، ص276، ح274.

[23] هود/86.

[24] کلینی، کافی، ج1، ص411، ح2.

[25] اسرا/71.

[26] کلینی، کافی، ج1، ص371، ح2.

[27] نعمانی، الغیبه، باب 25، ص331، ح7.

[28] نور/35.

[29] نعمانی، الغیبه، ص86.

[30] حجر/87.

[31] عیاشی، کتاب التفسیر، ج2، ص250، ح37.

[32] اعراف/181.

[33] کلینی، کافی، ج1، ص203، ح2.

[34] بقره/2.

[35] یونس/20.

[36] مومن/50.

[37] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، ص18.

[38] حدید/16.

[39] نعمانی، الغیبه، ص24.

[40] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب58، ص668.

[41] شعرا/21.

[42] نعمانی، الغیبه، ص174، ح10.

فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. پیشوایی، مهدی(معاصر)، سیره پیشوایان: نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امام معصوم (ع)، چ9، قم، موسسه تحقیقاتی و تعلیماتی امام صادق(ع)، 1378ش.
3. عیاشی، محمدبن مسعود، کتاب التفسیر، تهران، اعلمی، 1417ق.
4. شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، الخصال، 2ج در یک مجلد، قم، انتشارات جامعه مدرسین قم،  1403ق.
5. شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395ق.
6. شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، معانی الأخبار، 1ج، قم، انتشارات جامعه مدرسین قم،  ۱۳۶۱ش.
7. طبری، ابی جعفر محمد بن جریر رستم، دلائل الامامه، قم، دارالذخائر للمطبوعات، 1383ش.
8. قمی، شاذان بن جبرئیل، الفضائل لابن شاذان، نجف، منشورات المطبعه الحیدریه و مکتبتها، 1962م.
9. فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1410ق.
10. کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، 8ج، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.
11. نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، 1397ق.

منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1400ش، ص 119-128.