از زمان ائمه معصومين (عليهم السلام) در کنار کتب فقهى و حديثى متعارف کتاب هايى به نام «احکام القرآن» يا «آيات الاحکام» نوشته شده است که اولين کتاب در اين زمينه، «احکام القرآن» ابو نصر محمد بن سائب کلبى ( م 146 ق) از اصحاب امام صادق (عليه السلام) مى باشد. پس از وى اصحاب اماميه از او پيروى نموده و به تاليف اين گونه کتاب ها پرداخته اند.
صاحب الذريعه، مرحوم آقا بزرگ تهرانی مى نويسد: ثم إن جمعا من أصحابنا تابعوا الکلبي في افراد آيات الأحکام و تفسيرها بالتصنيف.
از مشهورترين آنان مى توان:
فقه القرآن راوندى (م 573 ق)، متشابه القرآن ابن شهرآشوب (م 588 ق) کنز العرفان فاضل مقداد (م 826 ق)، تفسير شاهى مير ابو الفتح بن مير محزوم جرجانى(م 976 ق)، مسالک الافهام از شيخ جواد کاظمى (م 1044 ق) را نام برد. در ادامه اين روش نگارش فقهى-تفسيرى آيات قرآن کريم، محقق اردبيلى به تاليف تفسیر آیات الحکام یا زبدة البيان مبادرت نموده است.
محتوای کتاب تفسیر آیات الاحکام
وى قبل از شروع کتاب طهارت، سوره فاتحه را تيمنا تفسير نموده است و سپس به بيان آيات فقهى ابواب مختلف از کتاب الطهاره تا ديات پرداخته است.
علاوه بر کتب تفسيرى همچون کشاف زمخشرى، تفسير بيضاوى قاضى ابى سعيد، مجمع البيان طبرسى، وى به کتب فقهى از شيخ صدوق، شيخ مفيد، سيد مرتضى، شيخ طوسى، ابن ادريس، محقق حلى، علامه حلى و غير آنان استناد نموده است که بيش از همه نظريات شيخ صدوق در من لا يحضره الفقيه در آن ذکر شده است.
از زمان نگارش، به دليل سبک و روش منحصر به فرد و استفاده از تفاسير و کتب فقهى معتبر به فقهاى بزرگ به اين کتاب توجه خاصى نشان داده اند و در موسوعه هاى فقهى همچون:
مفتاح الکرامه سيد محمد جواد عاملى (م 1226 ق)، مستند الشيعه ملا احمد نراقى (م 1245 ق)، جواهر الکلام شيخ حسن نجفى (م 1266)، مستمسک العروه الوثقى آيه الله سيد محسن حکيم (م 1390) و غير آنها به نقد و بررسى و استدلال به مطالب آن پرداخته اند.
نام کتاب
در کتاب موجود نامى به عنوان «زبده البيان» براى نام گذارى کتاب ذکر نشده است و تا قبل از صاحب جواهر در کتاب هايى نظير مفتاح الکرامه از اين کتاب به «آيات الاحکام الاردبيلي»، «آيات الأحکام الأردبيلية» و يا نظاير آن نام برده شده است اما پس از صاحب جواهر، از آن با نام «زبدة البيان» ذکر شده است و در کتب فقهى متداول نيز همين نام مرسوم شده است.
تاريخ تاليف تفسیر آیات الاحکام
در مجله «تراثنا» جلد 16، ص 82 تاريخ تاليف آن 989 ق ذکر شده است.
نسخه های تفسیر آیات الاحکام
در کتاب مقدمه اى بر فقه شيعه ص 205، به چندين نسخه خطى منتخب از دانشگاه تهران، آستان قدس و غير آن اشاره شده است.
همين طور در جلد 16 مجله «تراثنا» چاپ موسسه آل البيت به نسخه هايى از کتابخانه الهيات دانشگاه فردوسى مشهد مربوط به سال 988 ق و نسخه ديگرى مربوط به سال 990 ق و نسخه اى از کتابخانه آيت الله مرعشى مربوط به 993 ق و نسخه هاى ديگرى از مسجد اعظم، کتابخانه سپهسالار در تهران و مجلس شوراى اسلامى اشاره شده است.
تاريخ انتشار تفسیر آیات الاحکام
اين کتاب با تحقيق و تصحيح محمد باقر بهبودى در انتشارات المکتبة المرتضوية لاحياء الآثار الجعفرية در تهران چاپ شده است.
در کتاب الذريعه جلد 12 به چاپ آن در 1305 ق و در کتاب مقدمه اى بر فقه شيعه ص 205 به چاپ آن در سالهاى 1368 و 1386 ق اشاره شده است.
حواشى و شروح تفسیر آیات الاحکام
از زمان نگارش، فقها و علماى بزرگى شروحى بر اين کتاب نوشته اند که به برخی از آنها اشاره مى شود:
- تحصيل الاطمينان، از امير ابراهيم قزوينى ( م 1149 ق) (أعيان الشيعة 2/ 221، الذريعة 3/ 396، 6/ 9، 13/ 302).
- مفاتيح الاحکام، از سيد محمد سعيد بن سراج الدين قاسم طباطبايى قهپايى ( م 1092 ق) (الذريعه 13/ 302).
- تفسير السراب، محمد بن عبد الفتاح تنکابنى ( م 1124 ق) (ذ 4/ 276، 6/ 9، 103، مستدرکات أعيان الشيعة 3/ 236).
- حاشيه بر زبدة البيان، سيد امير فضل الله استرآبادى (الذريعه 6/ 9، 103).
- حاشيه بر زبدة البيان، امير محمد بن محمد باقر مختارى (ذ 6/ 9).
- حاشيه بر زبدة البيان، موسى اسماعيل بن محمد حسين خاجوئى( م 1173 ق) (الذريعه 6/ 103).
- حاشيه بر زبدة البيان، محدث فيض کاشانى( م 1091 ق) (الذريعه 12/ 21).
- حاشيه بر زبدة البيان، سيد محدث نعمت الله جزائرى ( م 1112 ق).
- المتعة في شرح الزبدة، از سيد ميرزا خالد (مقدمه اى بر فقه شيعه ص 205).
- حاشيه بر زبدة البيان، از محمد رفيع گيلانى (مقدمهاى بر فقه شيعه ص 205).
ترجمه تفسیر آیات الاحکام
ترجمه فارسى تفسیر آیات الاحکام در الذريعه ج 4/ 73 ذکر شده است که مولف آن مشخص نيست.
