تفسير اثنا عشرى، تاليف حسين بن احمد حسينى شاه عبدالعظيمى، تفسير فارسى قرآن كريم تا آخر سوره مرسلات است. اين تفسير با زبانى ساده و قابل فهم براى توده مخاطبانى كه با زبان عربى آشنايى ندارند، با جهت گيرى تحليلى، و ارشادى و با رويكردى لغوى و روايى تاليف شده است.
تفسير اثنا عشرى خلاصه تفسيرى است كه مؤلف به شكل مفصل و حاوى 22 جزء قرآن قبلاً نگاشته و فرصت تكميل آن را پيدا ننموده است.
گزارش محتوا
مفسر، كتاب را با پيش درآمدى در باب مقدمات تفسير مانند تعريف تفسير، تاويل و ترجمه و فرق ميان آنها، و بحث هاى روایى از قبيل، تمسك به قرآن، حاملين علم آن، منع تفسير به راى، سبب نزول، كيفيت نزول و اقسام آن، اعجاز قرآن، اسامى آن، ثواب قرائت، آداب قرائت و نوادرى در مطالب اعتقادى نسبت به قرآن از قبيل، قراء سبعه، عدد آيات و…، شروع و سپس به تفسير پرداخته است.
وى در تاليف اثر خود بر مصادر تفسيرى و روايى مختلفى اعتماد داشته كه برخى از آنها از اين قبيلند: در تفاسير: تبيان، مجمع البيان، برهان، نور الثقلين، صافى، منهج الصادقين، روح الجنان، عياشى و قمى و از منابع روائى: كافى، نهج البلاغه، بحار الانوار، عيون اخبار الرضا (علیه السلام)، معانى الاخبار، الغدير و برخى منابع روايى اهل سنت.
روش چينش مطالب بدين گونه است كه در آغاز سوره، اطلاعات كلى درباره سوره ارائه شده است كه عبارتند از: مكى يا مدنى بودن، نام سوره و ترجيح آن نسبت به نام هاى ديگر، تعداد آيات، كلمات حروف، ترتيب نزول و فضيلت و ثواب تلاوت آن، تحقيقاتى دربارهى مفاهيم و معارف قرآنى كه گاه جنبه خطابى يا ادبى دارد و گاه با زبان علمى و فلسفى بيان می شود.
در فهم آيات از اخبار و احاديث خصوصاً اخبار اهل البيت (علیهم السلام) بدون ذكر سند و راوى حديث استفاده شده است. نقد و ارزيابى اقوال و طرح ديدگاه هاى تفسيرى و كلامى كمتر به چشم می خورد.
مفسر در سير معمولى روش خود (ذكر آيه، ترجمه، تفسير كلمات و آيات، نقل روايات و نقل اقوال تفسيرى)، تفسير آيه را به شكل تحليلى در معناى آيه بيان می دارد، بدون اينكه متعرض بحث هاى مفصل لغوى و قرائت گردد. در اين باب به تدبر در قرآن و يافتن دعوت قرآنى و توجه به هدايت آن، اهتمام می ورزد.
مباحث عقايدى را نيز بدون مطرح كردن اختلافات و ادله آن در حدّ بيان آيه، دنبال میكند. در اين مباحث، ديدگاه شيعه دوازده امامى را در باب امامت، عصمت، صفات خداوند، جبر و اختيار و رويت خداوند، بدون خارج شدن از دايره تفسير و با استشهاد به روايات ائمه (علیهم السلام) بيان میكند.
روش وى در مباحث فقهى نيز گذرا و در حد بيان احكام آيات است و به استدلال اقوال و ديدگاه هاى مختلف نمی پردازد بلكه به بيان تفسيرى آيه، سبب نزول و روايات منقول از ائمه (علیهم السلام) در حكم فقهى آن، اكتفا می نمايد.
نسبت به اسرائيليات و مطالبى كه چهره انبياء الهى و قرآن را مشوش می كند، بنا را بر عدم نقل گذاشته و به كسانی كه اين گونه مطالب را نقل و مطرح می نمايند، شديدا حمله میكند و حق را بيان میكند.
به عنوان نمونه ذيل آيه 102 سوره بقره «و ما أنزل على الملكين ببابل هاروت و ماروت» منقولات از ابن عباس، سدى و كلبى را مطرح كرده، نقد می نمايد و با روايات ائمه (علیهم السلام)، عصمت ملائكه را اثبات میكند.
ايشان مطالب خود را در قالب تعابيرى چون، فواید، تنبيه، تبصره، تحقيق، تنظيم و خاتمه بيان میدارد.
وضعيت كتاب
اين اثر در سال 1334- 1339 ش، براى نخستين بار به چاپ رسيد. نسخه حاضر در سال 1363 ش،( 1404 ق) در چهارده مجلد با قطع وزيرى به چاپ رسيده است.
فهرستى از مطالب كتاب بر اساس سوره هاى تفسير شده در جميع مجلدات، انتهاى جلد اول، راهنماى محققان خواهد بود. در اين نسخه، آيات و روايات اعراب گذارى شده و مدارك و منابع اقوال و آدرس آيات در پاورقى آورده شده است.
منابع
1- مقدمات مؤلف
2- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى، به كوشش بهاء الدين خرمشاهى، ج 1، ص 663 و ص 939
3- المفسرون حياتهم و منهجهم، سيد محمد على ايازى، ص 257
4- طبقات مفسران شيعه، دكتر عقيقى بخشايشى، ج 4، ص 405
5- آيينه دانشوران، سيد عليرضا ريحان يزدى، ص 516- 517، با مقدمه و تعليقات و اضافات ناصر باقرى بيدهندى
6- دائرة المعارف تشيع، ج 4، صفحه 571
منبع: کتابشناسی جامع تفاسیر نور
