اشاره:
در علم ادیان اصطلاح و کلمه فرقه و مذهب بسیار کاربرد دارد. این دوکلمه برای همگان شناخته شده است. اما در عین حال نیاز دارد که این دوکلمه تعریف گردیده و تفاوتهای دقیقی که در بین آنها وجود دارد در معرض بیان قرار بگیرد. بنابراین برای بیان و تفاوت بین این دو کلمه نگاهی گذرا به معنای «فرقه» و «مذهب» در لغت و اصطلاح، داشته باشیم.
1. معنای لغوی «فرقه»: كلمه فرقه در لغت از ریشة «فَرْق» به معنای جدا كردن، گرفته شده است و اسم است برای گروهی از مردم.(1) ابن منظور می گوید: «الفرقة: طائفة من الناس» فرقه به عده و گروهی از مردم گفته می شود.(2)
2. معنی لغوی مذهب: اگر كلمه مذهب از ریشه «ذَهَب» به معنی رفتن گرفته شده باشد در آن صورت مذهب، اسم مكان است به معنای محل رفتن.(3) و اگر از ذهب به معنی «در مسأله ای گرایش به نظریه ای پیدا كردن» گرفته شده باشد. در آن صورت مذهب مصدر میمی می شود به معنای «عقیده، اعتقاد، آیین.»(4)
به نظر می رسد معنای دوم هم از همان معنی اول گرفته شده است. راه خاص در رفتن و مسلك و طریقه در اعمال فیزیكی و هم چنین روش خاص در مسائل فكری و نظری هر دو مصداق مذهب است كه از لحاظ ادبیات عرب اسم مكان می باشد.
حال با توجه به معنای لغوی دو كلمه «فرقه» و «مذهب» معلوم می شود كه كلمه فرقه در لغت به عده ای خاص از مردم اطلاق می شود و مذهب به اعتقاد و عقیده و روش خاص گفته می شود. بنابراین هر دو كلمه در اطلاقشان به امری خاص مشترك هستند با این تفاوت كه فرقه به اشیاء و افراد و به تعبیر دیگر بر اعیان اطلاق می شود، ولی مذهب بر مسائل نظری و معنوی (به معنای مقابل عین) گفته می شود.
3. معنی اصطلاحی فرقه: كلمه فِرْقه در اصطلاح، معنایی نزدیك به معنی لغوی دارد و به گروهی از مردم كه اعتقاد واحدی غیر از اعتقاد دیگران را انتخاب و دنبال كنند، فرقه گفته می شود.(5) مثلاً اگر عده ای از پیروان یك دین، اعتقاد خاصی غیر از اعتقاد عموم پیروان آن دین داشته باشند به آن عده «فرقه» گفته می شود.
در این جا حدیثی از امام صادق (علیهالسلام) ذكر می شود تا كاربرد اصطلاحی فرقه بیشتر معلوم شود:
از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده كه فرمود: «الحمدالله صارت فرقة مرجئه و صارت فرقة حروریه و صارت فرقة قدریه و سمیتم الترابیه و شیعة علی..»(6) یعنی حمد خداوند را با این كه فرقه ای (گروهی) مرجئه شدند و فرقه ای حروریه شدند و فرقه ای قدریه شدند، و شما ترابیه و شیعه علی نامیده شدید.
این حدیث امام صادق (علیهالسلام) نشان می دهد كه عده ای از مسلمانان كه بیعت با امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام) در روز عید غدیر خم را فراموش كردند از گروه مسلمانان جدا شده و به علت اعتقاد به این كه عمل در ایمان تأثیر ندارد. «مرجئه» گشتند(7) و عده ای برخلاف مسلمانان اعتقاد پیدا كردند كه انجام گناه كبیره باعث كفر می شود و «حروری» (خارجی) شدند(8) و عده ای نیز به دلیل اعتقاد به قدر و این كه خداوند هیچ قدرتی در اعمال بندگان ندارد، «قدریه» شدند.(9) ولی آنان كه بر پیمان خود با علی (علیهالسلام) در روز غدیر خم پایبند مانده و از اسلام جدا نشدند «ترابیه» (چون كُنیه حضرت علی (علیهالسلام) ابوتراب بود به طرفداران وی ترابیه اطلاق می شد) و شیعه علی، نامیده شدند.
4. معنی اصطلاحی مذهب: در اصطلاح، مذهب به یكی از تیره ها و شعب یك دین گفته می شود.(10) می خواهد تیره های اعتقادی مانند اسماعیلیه و معتزله در اسلام باشد یا طریق سیر و سلوك مانند مذهب نقشبندیه در صوفیه باشد یا روش عمل نسبت به احكام مانند مذهب شافعیه و حنفیه در فقه.(11) این توضیح لازم است كه در مغرب زمین واژه «Religion» به معنای مكتب های درونی یك دین و به معنای خود دین به كار می رود و حدود نیم قرن است كه متجددان كشور ما تحت تأثیر این موضوع، كلمه «مذهب» را در هر دو معنا، یعنی، «دین» و «فرقه های درونی یك دین» استعمال می كنند.(12)
با توجه به معنای اصطلاحی فرقه و مذهب می توان گفت كه «فرقه» به افرادی كه از یك دین جدا شده و عقیده خاصی دارند، اطلاق می شود و به اعتقاد و روش خاص آن «مذهب» گفته می شود. بنابراین این دو كلمه به یك تعبیر، معنای مترادفی دارند با این تفاوت كه كلمه فرقه به افراد خاص بودن آنها نظر دارد و كلمه مذهب روش خاص آنان را مورد توجه قرار می دهد. پس این دو كلمه می توانند به جای همدیگر به كار گرفته شوند. ولی باید توجه داشت كه فرقه اسم سخت افزاری و مذهب اسم نرم افزاری یك گروه با عقیده خاص می باشد. تفاوت دیگری كه از استعمال دو كلمه فرقه و مذهب می توان به دست آورد این است كه فرقه بیشتر به تقسیم های یك دین از لحاظ كلامی و اعتقادی اطلاق می شود. اما مذهب در تقسیم های یك دین از لحاظ فقهی، اعتقادی، اخلاقی و… كاربرد دارد و حتی یك فرقه دینی احتمالاً چندین مذهب می تواند داشته باشد.
به عنوان مثال اهل سنت چهار مذهب فقهی دارند كه عبارت است از مالكی، شافعی، حنفی و حنبلی و ده ها فرقه ریز و درشت كلامی دارند مانند معتزله، اشعری، ماتریدی، اهل حدیث، مشبهه و… به همین دلیل می توان ادعا كرد كه به اصطلاح علمای منطق، رابطه فرقه و مذهب اعم و اخص مطلق است هر فرقه ای مذهب است، ولی هر مذهبی فرقه نیست. البته این فرق برگرفته از استعمال است و با تغییر استعمال این فرق هم تغییر می كند.
در پایان باید این نكته را یادآور شویم كه در زبان فارسی اصطلاح فرقه و مذهب با هم فرق چندانی نداشته و به جای همدیگر استعمال می شوند و شاید تنها تفاوت شان در استعمال، این باشد كه برای انشعاب های اعتقادی و كلامی از اصطلاح فرقه استفاده می كنند و برای روشن كردن انشعاب های فقهی، اصطلاح «مذهب» را به كار می برند.
پی نوشت:
- المنجد (عربی بفارسی) و ترجمه محمد بندریگی، انتشارات ایران، چ دوم، ج 2، ص 1321(بیتا). و معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، انتشارات امیركبیر، چاپ دهم، 1375، ج2، ص2523.
- ابن منظور، لسان العرب، بیروت، انتشارات داراحیاء التراث العربی، چ اول، 1408ق، ج10، ص244.
- المنجد، ج 1، ص 524.
- همان، ج 1، ص 525.
- ر.ك: فرهنگ فارسی معین، ج 3، ص 2523.
- كلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1365، ج4، ص197.
- ر.ك: سبحانی، جعفر، المذاهب الاسلامیه، قم، انتشارات مؤسسه امام صادق (علیهالسلام) ، چ اول،1423 ق، ص73 تا77.
- همان، ص 120 تا 144.
- همان، ص 78 تا 80.
- فرهنگ فارسی معین، ج 3، ص 3976.
- مشكور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامی، مقدمه استاد مدیر شانه چی، ص ش، انتشارات آستان قدس رضوی، چ سوم، سال 1375.
- ر.ك: توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، قم، انتشارات سمت، چ اول،1379، ص13.
منبع: سایت اندیشه قم.
