اهمیت توجه به اهداف نزول قرآن در تفسیر آیات علمی

یکی از نکات مهم در تفسیر آیات علمی کلام الله مجید، توجه به اهداف نزول قرآن است. باید توجه داشت که هدف از بیان آیات علمی در قرآن کریم، صرفا بیان یک گزاره علمی نیست، بلکه خداوند در راستای اهداف نزول قرآن، به نکات دقیق علمی اشاره کرده است. از این رو، عدم توجه به اهداف نزول قرآن در تفسیر آیات علمی، ما را از درک صحیح این آیات دور می سازد. در ادامه با توجه به اهداف نزول قرآن، به اختصار به تفسیر برخی از آیات علمی قرآن و هدف از نزول آن ها می پردازیم.

هدف اصلی نزول قرآن

بدیهی است که بهترین مرجع برای یافتن هدف غایی از نزول کلام وحی در میان سایر اهداف نزول قرآن، خود آیات این کتاب الهی است. در آیات فراوانی، ویژگی ها و اوصافی از آیات قرآن کریم و نیز رسالت ها و اهداف گوناگونی برای نزول آن بیان شده است.

از اساسی ترین و جامع ترین تعابیر در این زمینه می توان به «هدایت انسان ها»: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ؛[1] ماه رمضان (ماهی است) که قرآن در آن فرو فرستاده شد، در حالی که [آن قرآن] راهنمای مردم و نشانه هایی از هدایت و جدا کننده [حق از باطل] است…» و یا «خارج نمودن انسان ها از تاریکی ها به سوی نور»: «هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلَی عَبْدِهِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ …؛[2] او کسی است که آیات روشنگری بر بنده اش فرو می فرستد تا شما را از تاریکی ها به سوی نور بیرون آورد…» اشاره نمود.

البته تعبیرهای قرآنی برای اهداف نزول قرآن یا رسالت ها و کارکردهای قرآن، بسیار فراوان و متنوع بوده و هر وصفی از اوصاف کارکردی قرآن، به بُعدی از ابعاد هدایتی آن اشاره دارد؛ اما در یک جمع بندی می توان گفت که غایت نهایی نزول قرآن کریم، هدایت به معنای به کمال رسانیدن استعدادهای انسان در سه بعد بینش، گرایش و عمل می باشد. بنابراین نمی توان تصور نمود که هدف از نزول آیات علمی قرآن، با هدف از نزول کل آیات متفاوت باشد؛ چرا که هدف جزء، باید تابع و در راستای هدف کل باشد.

اگر مفسر آیات علمی قرآن در هنگام تفسیر آیات علمی، به هدف هدایتگری قرآن توجه داشته باشد، می کوشد تا ضمن بیان مطالب علمی قرآن، به دنبال جهت هدایتی آیه و کشف رابطه میان این مطلب علمی با جهت گیری کلی آیات باشد.

اهداف فرعی نزول قرآن و تفسیر آیات علمی

اگرچه قرآن هدفی جز هدایت انسان ندارد، اما برای به نتیجه رسیدن این هدف نهایی، اهداف میانی و غیر مستقیم نیز وجود دارند که در راستای هدف اصلی و برای پوشش دادن به آن هستند که از جمله ویژگی مهم آن ها، غیر استقلالی بودن در برابر هدف اصلی است. از همین رو می توان از دیگر اهداف نزول قرآن نیز در کنار هدف اصلی(هدایت انسان) سخن گفت. در ادامه با استفاده از آیات، به سه مورد از اهداف نزول قرآن که از اهداف میانی محسوب می شوند اشاره می کنیم:

۱. هموار نمودن شناخت خداوند برای خضوع در برابر او

یکی از نیازهای انسان برای هدایت، شناخت مبدأ و خالق است. قرآن کریم در آیات متعددی از گمراهانی یاد می کند که به دلیل جهل نسبت به مقام ربوبیت خدا، دچار انحرافات مختلف اعتقادی و عملی بودند. بدیهی است که اگر عظمت پروردگار به وسیله آیات علمی به خوبی تبیین گشته و جایگاه ربوبیت خداوند آشکار گردد، برای انسان هایی که از روی ناآگاهی منحرف شده اند، هدایتگر و برای لجوجان، سبب اتمام حجت خواهد بود.

نکته مهم این است که در هنگام برداشت از این آیات، مفسر نباید یکسره به دنبال بیان دقایق علمی آیات بوده و از هدف آیه و نتیجه گیری که در آیه مقصود خداوند است به کلی غافل شده و یا آن قدر مطالب علمی پر رنگ و بیان نتیجه ضعیف باشد، که مراد از آیه به حاشیه رانده شود.

توجه به این هدف قرآن در برداشت علمی از آیات، مفسر را به این جهت سوق می دهد که در ضمن بیان دقایق علمی آیه، عظمت قدرت خداوند را به خوبی نشان دهد تا مسیر را برای پذیرش ربوبیت الهی هموار نماید. در میان برداشت های علمی از آیات قرآن، گروهی از نویسندگان بدون توجه به این هدف و در مواردی بدون دقت در مفاد آیه تنها برای برداشت اهداف خویش به سراغ آیه رفته و گرفتار تحمیل دیدگاه خود بر آیه شده اند.[3]

این نوع برداشت در همه عرصه های علمی دیده می شود که به دو نمونه اشاره می شود:

الف-«وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا وَ كَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا؛[4] او كسى است كه از آب، انسانى را آفريد؛ سپس او را داراى نسب و سبب قرار داد و نسل او را از اين دو طريق گسترش داد؛ و پروردگار تو همواره توانا بوده است». در تفسیر قرآن مهر در آموزه ها و پیام های این آیه آمده است: «در آفرینش انسان از آب و پیوندهای انسان ها دقت کنید و به قدرت خدا پی ببرید.»[5] اما برخی بدون توجه به بیان قدرت پروردگار و  هدف هدایتی آیه از آن، به نقش ارتباطات اجتماعی و خانوادگی در تربیت پرداخته اند.[6]

ب-«يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛[7] ای مردم! پروردگارتان را پرستش کنید کسی که شما و کسانی را که پیش از شما بودند آفرید، تا شاید شما [خودتان را] حفظ کنید.» این آیه با دست گذاشتن روی نقطه اشتراک مخاطبان در پذیرش خالقیت پروردگار با بیان قدرت خلق او و برانگیختن حس شکرگزاری مردم، زمینه پرستش و فروتنی آنان در برابر خدا ایجاد کرده و مردم را به عبودیتش دعوت می نماید.[8]

اما در برخی برداشت ها بدون توجه به اهداف تربیتی آیه، و بدون دقت در پیام آن و با نگاه مدیریتی و تحمیلی، به دلیل این که همه انسان ها به پرستش خداوند به طور هماهنگ امر شده اند، اصل مدیریتی سازماندهی و هماهنگی میان اجزای یک سازمان و سطوح مختلف مدیریت، برداشت شده است.[9]

۲. زمینه سازی برای پذیرش معاد با بیان قدرت پروردگار

یکی از اهداف نزول قرآن، زمینه سازی برای پذیرش معاد است. از جمله بهانه هایی که در طول تاریخ دستاویز منکران معاد بوده، استبعاد معاد به دلیل جهل و انکار قدرت خداوند نسبت به آن است. قرآن کریم در آیات متعددی ضمن بیان شگفتی های علمی آفرینش، به این دسته از انسان ها گوشزد می نماید که خلق انسان در برابر عظمت آفرینش جهان هستی، برای خداوند آسان بوده و خلقت دوباره چیزی، از آفرینش نخستین و بدون سابقه آن دشوارتر نیست:

«أَ أَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا؛ رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا؛ وَ أَغْطَشَ لَيْلَهَا وَ أَخْرَجَ ضُحَاهَا؛ وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا؛ أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَ مَرْعَاهَا؛ وَ الْجِبَالَ أَرْسَاهَا؛ مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِأَنْعَامِكُمْ؛[10]آیا آفرینش شما سخت تر است یا آسمان که (خدا) آن را بنا کرد؟! سقف آن را برافراشت و آن را مرتب نمود و شبش را تاریک کرد و نیمروزش را بیرون آورد و بعد از آن زمین را گسترش داد. آبش و گیاهش را از آن بیرون آورد و کوه ها را استوار ساخت. (اینها) مایه بهره مندی برای شما و برای دام های شماست.»

در این گونه آیات، اگر مفسر همت خود را تنها در چگونگی خلقت آسمان ها و زمین و رازهای آن صرف نموده و از هدف بیان این عظمت غافل گردد، از جاده مستقیم برداشت از قرآن فاصله گرفته است.

به عنوان نمونه جمیلی مصری در كتاب «الإعجاز العلمى فى القرآن» با کم توجهی به اهداف خداوند از بیان عجائب خلقت آسمان ها و زمین و قدرت الهی در خلقت، در ذیل این آیات تنها به بیان مطالب علمی دانشمندان علوم طبیعی پرداخته است.[11]

اما با توجه به اهداف آیه باید گفت که در این آیات «بار دیگر به مساله معاد و رستاخیز بر می گردد و نمونه هایی از قدرت بی انتهای حق را در جهان هستی به عنوان یک دلیل برای امکان معاد بیان می کند و گوشه هایی از نعمت های بی پایانش را بر انسان ها شرح می دهد تا حس شکرگزاری را که سرچشمه معرفه الله است در آنها برانگیزد.»[12]

۳. اثبات رسالت پیامبر و اعجاز قرآن از راه اثبات فرابشری بودن مطالب دقیق علمی

پروردگار در راستای هدایت انسان ها بر فرستاده بودن پیامبر و ارتباط وثیق وی با خداوند و نیز الهی بودن قرآن و ممکن نبودن همانند آوری آن برای بشر تأکید نموده است.

روشن است که تبیین مطالب علمی قرآن در علوم طبیعی و انسانی، ضمن رد قاطع تأثیر پذیری قرآن از بشر جاهل زمان نزول که از کمترین آگاهی های لازم بهره ای نداشت، در گام بعدی با بیان مطالبی که در زمان نزول به گونه ای دیگر بر علم بشر حاکم بود و پس از قرون متمادی حقانیت بیان قرآن آشکار گشته و نیز با گشودن درهای علوم طبیعی و انسانی که هنوز هم بشر توان تصور آن ها را ـ تا چه رسد به تصدیق – پیدا نکرده، به خوبی رسالت پیامبر و اعجاز قرآن را اثبات می نماید.

مفسری که به این هدف قرآن توجه داشته باشد، در بیان آیاتی که مشتمل بر اعجازهای علمی قرآن است، از بیان اثبات رسالت پیامبر و معجزه بودن قرآن غافل نمی گردد.

یکی از دانشمندان معاصر مصری در این باره با استشهاد به آیه «سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَ فِي أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ»[13] می نویسد: «هدف بحث در تفسیر علمی قرآن و بیان معجزات خلق و  خالق، اثبات درستی وحی برای غیر مؤمنان و تثبیت ایمان مؤمنین است … روش تفسیر علمی قرآن ثابت  نموده که هر چه بشر به پیش می رود و به تکامل و رشد علمی بیشتری می رسد، قدرت درک او نسبت به معجزات خلق و خالق در جهان و در جمادات و گیاهان و حیوان ها و انسان بیشتر شده و در نتیجه ایمانش به خداوند و یقینش به کتاب او بیشتر خواهد شد».[14]

جمع بندی

هدف و غایت اصلی نزول قرآن، هدایت انسانهاست؛ اما در راستای تحقق این هدف اصلی، می توان از دیگر اهداف نزول قرآن نیز سخن گفت. از جمله این اهداف می توان به هموار نمودن شناخت خداوند، زمینه سازی برای پذیرش معاد و اثبات رسالت پیامبر و اعجاز قرآن اشاره کرد. بیان برخی نکات دقیق علمی در آیات قرآن در راستای تحقق این اهداف میانی و به قصد هدف غایی هدایت است، بنابراین نباید در تفسیر آیات علمی قرآن از اهداف نزول قرآن غافل شد و صرفا به بیان وجوه علمی آیات پرداخت.

پی نوشت ها

[1] بقره/۱۸۵.

[2] حدید/۹.

[3] عباس نژاد، قرآن و علوم طبیعی، ص ۵۷، ۳۰۷ و … و نیز ر. ک: عباس نژاد، قرآن و طب، ص ۳۶۵.

[4] فرقان/۵۴.

[5] رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج ۱۴، ص ۲۹۹.

[6] ر. ک: عباس نژاد، قرآن، روان شناسی و علوم تربیتی، ص ۲۶۵ و نیز ر.ک: عباس نژاد، قرآن و طب، ص ۳۶۵.

[7] بقره/۲۱.

[8] ر.ک مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۱، ص۱۱۶ و رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱، ص۱۹۵.

[9] عباس نژاد، قرآن مدیریت و علوم سیاسی، ص ۶۲.

[10] نازعات/۲۷-۳۳.

[11] ر.ک: جميلي، الإعجاز العلمي في القرآن، ص ۳۵.

[12] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۲۶، ص ۹۸.

[13] فصلت/۵۳.

[14] حسنى يوسف، الإعجاز العلمی فی أسرار القرآن  الكريم والسنة النبوية، ج۱، ص ۱۹۱.

فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. جمیلی (السید الجمیلی)، الاعجاز العلمی فی القرآن، بیروت، دار و مکتبه الهلال، ۲۰۰۰م.
3. حسنی یوسف، محمد، الاعجاز العلمی فی أسرار القرآن الکریم و السنة النبویة، قاهره/دمشق، دارالکتب العربی، ۲۰۰۶م.
4. رضائی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷.
5. عباس نژاد، محسن و همکاران، قرآن، روان شناسی و علوم تربیتی، مشهد، مؤسسة انتشاراتی بنیاد پژوهش های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۴.
6. عباس نژاد، محسن و همکاران، قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵.
7. عباس نژاد، قرآن و علوم طبیعی، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۴.
8. عباس نژاد، محسن و همکاران، قرآن، مدیریت و علوم سیاسی، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۴ش.
9. مکارم شیرازی، ناصر، تفسر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.

منبع اقتباس: کلاهدوز، جواد؛ اهداف نزول قرآن و نقش آنها در جهت دهی علوم انسانی؛ مجموعه مقالات روش شناسی قرآن و علوم انسانی؛ ص۲-۳و ۹-۱۴.