آشنایی با کتاب غیبت شیخ طوسی (ره)

کتاب غیبت درباره غیبت امام دوازدهم شیعیان حضرت مهدی (عج) است که توسط عالم و فقیه نامدار شیعه، مرحوم شیخ طوسی (ره) نگاشته شده است. این کتاب از منابع با اهمیت در زمینه شناخت امام زمان (عج) و مسئله غیبت به شمار می رود.

مولف کتاب غیبت

شیخ طوسی (ره)، از بزرگترین علمای جهان اسلام است. وی، در سال ۳۸۵ هـ ق در شهر طوس دیده به جهان گشود و در همانجا، علوم مقدماتی، فقه، اصول و حدیث را از، استادان عصر خویش فرا گرفت. در سال ۴۰۸ هـ . ق. به عراق مهاجرت کرد و در بغداد، حدود پنج سال از فقیه بزرگ شیعیان، شیخ مفید و برخی اساتید دیگر بهره برد.

پس از رحلت شیخ مفید، حدود ۲۳ سال از محضر پرفیض مرحوم سید مرتضی و دیگر بزرگان، استفاده های فراوانی برد و حدود ۱۲ سال پیشوای علمی بغداد بود و کرسی درس عظیم آنجا را بر عهده داشت و سپس به نجف اشرف مهاجرت نمود. در شهر نجف، حوزه علوم اسلامی را بنیاد نهاد و بقیه عمر پربرکتش را در آن شهر به تألیف، تصنیف و تدریس و تربیت شاگردان برجسته گذراند و سرانجام در سال ۴۶۰ هـ ق. به دیدار حق شتافت.

شیخ طوسی (ره)، عالمی جامع و مسلط بر علوم متداول زمان خود بوده و در زوایای گوناگون فرهنگ اسلامی، قلم زده و آثار گرانبها و ارزشمندی از خود، به جا گذاشته است. در باب عقاید، به ویژه مسأله مهدویت و غیبت امام عصر (ع)، افزون بر کتاب تخلیص الشافی سید مرتضی، که در جلد اول و چهارم آن درباره امام زمان (عج)، به شرح بحث کرده، کتاب جدا گانه ای در خصوص غیبت امام زمان (عج) به نام الغیبه، نگاشته است.

کتاب غیبت شیخ طوسی (ره)

کتاب غیبت شیخ طوسی یا «کتاب الغیبه» که نام دیگر آن، «إثبات الغیبه» است، اثر شیخ الطائفه، شیخ طوسى، ابو جعفر محمد بن حسن طوسى از برجسته ترین چهره هاى علمى جهان تشیع و شخصیت مورد اعتماد شیعه در قرن پنجم هجرى است (۳۸۵- ۴۶۰ ق).

کتاب غیبت شیخ طوسی، به زبان عربى و در باره غیبت امام زمان (عج) و مسائل مربوط به آن است. کتاب غیبت، از ابتکار و جامعیت کم نظیر شیخ طوسی (ره)، حکایت دارد، وی در این اثر، به همه جوانب مسأله غیبت، به گونه دقیق و استوار رسیده و پاسخ اشکالات مخالفان را با استدلال به کتاب، سنت و عقل داده است و دیدگاه شیعه را با استدلال های دقیق، روشن کرده است.

این کتاب، از بهترین کتاب هایى است که توسط علماى شیعه، در باره امام زمان (عج)، نگاشته شده و شامل بهترین دلایل عقلى و شرعى بر وجود امام زمان (عج) و غیبت و ظهور آن حضرت در آخر الزمان است. این کتاب، از زمان نگارش تا به حال در طول هزار سال، پیوسته مورد توجه علما و فقهاى شیعه بوده و بزرگان، در تألیفات خود بسیار به آن استناد کرده و از آن نقل نموده اند.

علامه، شیخ آقا بزرگ تهرانى (ره)، در باره کتاب غیبت شیخ طوسی (ره)، مى فرماید: «و کتاب الغیبه للشیخ الطوسى- هذا- هو من الکتب القدیمه الذى یمتاز على غیره، فانه قد تضمن اقوى الحجج و البراهین العقلیه و النقلیه على وجود الامام الثانی عشر محمد بن الحسن صاحب الزمان (ع) و على غیبته فى هذا العصر ثم ظهوره فى آخر الزمان فیملأ الأرض قسطا و عدلا بعد ما ملئت ظلما و جورا».

شیخ طوسى (ره)، در مقدمه کتاب، انگیزه خود را از نگارش این کتاب، این گونه بیان مى فرماید: «من، این کتاب را به درخواست شیخى بزرگوار که خداوند عمر ایشان را طولانى گرداند نگاشتم؛ ایشان، درخواست فرموده بودند تا کتابى در باره غیبت صاحب الزمان (عج) املا نمایم و در آن، سبب غیبت آن حضرت و علت طول کشیدن آن و… را بیان کنم و اینکه چرا آن حضرت ظهور نمى کند؟ آیا مانعى در کار است؟ آن مانع چیست؟ و… من هم درخواست این شیخ بزرگوار را اجابت نموده و امر ایشان را اطاعت کردم».

تاریخ نگارش کتاب غیبت، حدودا در سال های ۴۴۴ تا ۴۴۷ ق، بوده است؛ یعنى ۱۳ سال قبل از وفات شیخ و در دورانى که ایشان در بغداد زندگى مى کردند.

ساختار و محتوا

کتاب غیبت شیخ طوسی، داراى هشت فصل است.

کتاب غیبت، از بهترین و مهم ترین و کامل ترین منابع شیعه در مورد مسئله غیبت امام زمان (عج) است. در این کتاب، به علت و انگیزه غیبت امام زمان و حکمت الهى که موجب آن گردیده اشاره شده است. شیخ طوسى، در نگارش این اثر ارزشمند و گرانبها شیوه هایى نو و ابتکارى به کار گرفته و به تمام جوانب غیبت امام زمان (عج) اشاره نموده و با استدلال به قرآن و روایات پیامبر و ائمه معصومین (ع) و حکم عقل، به پاسخ گویى شبهات و اشکالات مخالفین پرداخته است.

کتاب غیبت، شامل بسیارى از فضایل امام زمان (عج) است و سیره و روش آن حضرت را در زمان غیبت و هنگام ظهور بیان کرده و بسیارى از علائم ظهور وى را ذکر نموده است. شیخ، خود، در این باره مى فرماید: «من، اگرچه وقتم کم و فکرم مشغول و مشکلات و موانع زندگى نیز فراوان است و حوادث ناگوار در این دوران، یکى پس از دیگرى اتفاق مى افتد… به نکاتى اشاره خواهم داشت که هیچ جاى شک و تردیدى باقى نگذارد و سخنم را نیز طولانى نمى کنم؛ چرا که اصحاب و اساتید و مشایخ ما در این باره کتاب هاى فراوانى نگاشته اند و در آن، به شرح و بسط کامل مسئله امامت پرداخته اند. من، در این کتاب، در صدد پاسخ گویى به سؤالات گوناگون در این باره هستم و براى تأیید سخنان خود، به برخى از روایات نیز استناد خواهم کرد تا موجب تأکید و پذیرش آن از جانب علاقه مندان به روایات گردد و از خداوند متعال در انجام این مهم یارى مى جویم».

نگارش کتاب غیبت، قبل از آتش سوزى کتابخانه شیخ طوسى بوده و شیخ، در هنگام نگارش آن، به خیلى از منابع مهم و اصول قدما و کتاب هاى معتبر خطى و نسخه هاى اولیه آنها دست رسى داشته و این خود بر ارزش و اعتبار کتاب مى افزاید و آن را از میان سایر کتب مشابه، ممتاز مى گرداند.

کتابخانه شیخ طوسى، از بزرگ ترین کتابخانه هاى مهم آن دوران و از غنى ترین آنها به شمار مى رفته که شامل بسیارى از نسخه هاى منحصر به فرد و اصول چهارصدگانه شیعه بوده و بسیارى از آنها به دست یاران ائمه (ع) نگاشته شده بود و سوختن آن کتابخانه یکى از غم انگیزترین حوادث ناگوار جهان اسلام به شمار مى آید.

نکته مهم دیگر، آن که اکثر کتاب هاى شیخ طوسى و مهم ترین آنها با استفاده از کتاب هاى این کتابخانه نگاشته شده و این هم موجب حفظ و بقاى مطالب ارزشمند آن کتاب ها گردیده و هم موجب ارزش و اعتبار فراوان کتاب هاى شیخ طوسى گشته است.

نسخه شناسى کتاب غیبت

1- نسخه اى در کتابخانه آستان قدس رضوى در مشهد مقدس که به خط محمد معروف، است. این نسخه، با خط نستعلیق زیبا و در تاریخ ۲۶ ربیع الثانى سال ۱۰۷۴ ق، در مشهد مقدس، نوشته شده است و از اول تا آخر، تصحیح و مقابله شده است.

2- نسخه اى دیگر در کتابخانه آستان قدس رضوى که تاریخ نگارش آن، ۱۰۸۹ ق، است.

3- نسخه اى در کتابخانه مدرسه فیضیه در شهر مقدس قم که تاریخ نگارش آن، ۱۰۸۵ ق و به خط خلف بن یوسف بن نجم نجفى است.

4- نسخه اى در خزانه نسخه هاى خطى در کتابخانه حضرت آیه الله نجفى مرعشى (ره) در شهر مقدس قم که توسط ملا عباس قلى شمس العلما نگاشته شده است.