شکی نیست که جایگاه مادر در همه ادیان الهی، والا و ارزشمند بوده و به عظمت و بزرگی از وی یاد شده و پیامبران و رهبران الهی همواره مردم را به نیکی و خدمت به مادر فراخوانده اند. در این مقاله، ابتدا به جایگاه مادر در ادیان گذشته و سپس جایگاه او در دین مبین اسلام اشاره می شود.
جایگاه مادر در ادیان گذشته
به هر دین و آیینی که نظر کنیم، خواهیم دانست که جایگاه مادر در آن دین، خاص و برتر بوده و توصیه های دینی، احترام و تعظیم او را واجب می داند. انبیای الهی ضمن این که به احترام نهادن به مادر توصیه می کردند، قبل از همه، خود در مقابل عظمت جایگاه مادر تکریم نموده و برایش طلب رحمت و مغفرت می کردند.
۱- جایگاه مادر در دین حضرت ابراهیم (ع)
ابراهیم خلیل الله (ع)، برای پدر و مادرش دعا می کرد و از خدا می خواهد که آن ها را مورد غفران و آمرزش قرار دهد: «ربنا اغفر لی و لوالدیّ و للمومنین یوم یقوم الحساب؛[۱] پروردگارا! من و پدر و مادرم و همه مومنان را، در آن روز که حساب بر پا می شود، بیامرز».
این دعای حضرت ابراهیم (ع) افزون بر این که نشان دهنده بزرگی جایگاه مادر است، جنبه تربیتی نیز دارد؛ چرا که به پیروان مکتب توحید می آموزد که این گونه برای پدر و مادرشان دعا کنند.
۲- جایگاه مادر در دین و آیین حضرت موسی (ع)
جایگاه مادر در دین و آیین حضرت موسی (ع) نیز بس عظیم و بزرگ بوده و فرزندان خدمتکار به مادر، همنشینان بهشتی پیامبران معرفی می شدند. حضرت موسی (ع) هنگام مناجات با خدا، از خداوند درخواست کرد که همنشینی وی را در بهشت برایش معرفی کند تا او را بشناسد. خطاب آمد، ای موسی! در فلان ناحیه، کوچه فلان و فلان مغازه برو، کسی که در آنجا مشغول کار است او رفیق تو در بهشت خواهد بود.
حضرت موسی (ع) سراغ او رفت، دید جوانی است قصاب. از دور مراقب بود تا ببیند او چه عمل شایسته ای دارد. اما چیز فوق العاده ای از او مشاهده نکرد. شب هنگام که جوان محل کار را ترک می کرد، موسی (ع) بدون آن که خود را معرفی کند، نزد جوان آمد و از او خواست تا شب را مهمانش باشد. حضرت موسی (ع) میخواست بدین طریق رمز و راز کار او را بدست آورد و ببیند آن جوان چه عبادت هایی در خلوتگاه انجام می دهد که این قدر درجه پیدا کرده و همنشین پیامبر خدا شده است.
جوان همین که وارد منزل شد قبل از هر چیز غذایی آماد کرد، آن گاه سراغ پیرزنی از کار افتاده رفت که دست و پایش فلج شده، قدرت حرکت و جابجا شدن را نداشت. با صبر و حوصله غذا را لقمه لقمه به دهانش گذاشت، او را شست و شو داد، لباسش را عوض کرد و سر جایش گذاشت.
موسی هنگام خداحافظی خود را معرفی کرد؛ پرسید: این زن کیست و پس از آن که به وی غذا می دادی نگاهی به سوی آسمان می انداخت و کلماتی بر زبان جاری می کرد، چه بود؟ جوان گفت: این زن مادرم است و هر بار که به او غذا می دهم و او را سیر می کنم در باره من دعا می کند و می گوید: «خدایا او را همنشین موسی بن عمران در بهشت برین قرار بده، موسی به جوان مژده داد که دعای مادر درباره تو مستجاب گردیده است».[۲]
۳- جایگاه مادر در دین حضرت عیسی (ع)
جایگاه مادر در دین حضرت عیسی (ع) به حدی است که وی در آغاز زندگی، شکر خدا می گوید و نخستین بار این نکته را یادآور می شود و از خدا تشکر می کند که او را نسبت به مادرش نیکو کار قرار داده است؛ چون او می داند که نیکی به مادر، بالاترین ارزش را دارد: «و برّا بوالدتی و لم یجعلنی جبّارا شقّیا؛[۳] مرا نسبت به مادرم نیکو کار قرار داده و جبار و شقی قرار نداده است».
جایگاه مادر در دین اسلام
در همه ادیان الهی، جایگاه مادر ارزشمند دانسته شده و به او احترام می گذارند، در دین اسلام نیز به این مسئله توجه خاص و سفارشات زیادی شده است. حقوقی را که اسلام برای مادران مشخص کرده، بسیار فراتر از حقوقی است که برای دیگران حتی پدر قایل شده است؛ چرا که مادر، مربی انسان و در حقیقت پرورش دهنده جامعه است و اوست که می تواند فرد و جامعه را به سعادت برساند و یا به شقاوت و بدبختی بکشاند. در اینجا لازم است تا جایگاه مادر را به طور فشرده و خلاصه از منظر قرآن و احادیث اسلامی بررس کنیم:
۱- جایگاه مادر در قرآن کریم
کلمه مادر به اشکال مختلف، به صورت جمع و مفرد مانند: «ام»[۴] و «والدتی»[۵]، «امّ موسی»[۶]، «والدات»[۷] و «امهات»[۸] و امثال آن فراوان در قرآن آمده است. همچنین مادر و پدر به هیئت تثنیه مانند «والدین»[۹]، و «ابوی»[۱۰] مکرر در این کتاب آسمانی به کار رفته است.
اگر با دقت در این موارد نگاه کنیم، می بینیم که خداوند در هر یک از آن آیات، با عظمت و بزرگی از مادر یاد کرده و به نوعی از جایگاه مادر تمجید نموده است؛ چرا که وحی و الهام مستقیم خدا به مادر حضرت موسی (ع)، اظهار ارادت و نیکویی حضرت عیسی (ع) به مادر، بیان زحمات و رنج های مادر در قرآن کریم و همچنین دستور حق تعالی به احسان و نیکی نسبت به پدر و مادر، همه گواه بر رفعت و بزرگی جایگاه مادر است.
خداوند متعال در سوره لقمان[۱۱] و احقاف، پس از توصیه به احسان والدین، تحمل رنج و زحمت های مادر را بیان می کند و می فرماید: «مادرش، او (فرزند) را با ناراحتی حمل می کند و با ناراحتی بر زمین می گذارد و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش، سی ماه است تا زمانی که به کمال و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد».[۱۲]
نکته قابل توجه در آیات مربوط به احسان پدر و مادر، این است که خداوند ابتدا به نیکی کردن نسبت به هر دو (پدر و مادر) دستور می دهد، سپس بدون ذکر زحمات پدر، مشکلات و ناراحتی های مادر را بیان می کند. گویی، مادر عامل اصلی در لزوم نیکی به والدین بوده و کار او آن قدر ارزشمند است که احسان به پدر را نیز بر فرزند واجب می سازد. همچنین، مسئله نیکی به پدر و مادر در قرآن کریم، هم طراز با عبادت خدای متعال به حساب آمده است.[۱۳]
۲- جایگاه مادر در سنت رسول خدا (ص)
منظور از سنت پیامبر (ص)، گفتار و سیره آن حضرت می باشد که در قالب کلام و رفتار از ایشان به یادگار مانده است. شخصیت، مقام و رعایت حقوق و جایگاه مادر در احادیث نبوی و سیره نبی اکرم (ص) به خوبی بیان شده است. از آنجا که در مکتب تشیع به لحاظ حجیت و سندیت هیچ تفاوتی میان سنت رسول الله (ص) و قول و سیره امامان معصوم (ع) وجود ندارد، برای تبیین بهتر موضوع، افزون بر کلام و سیره رسول خدا (ص) از بیان و رفتار ائمه اطهار (ع) نیز بهره خواهیم برد.
پیامبر اکرم (ص) در تبیین جایگاه مادر می فرماید: «الجنه تحت اقدام الامهات؛[۱۴] بهشت، زیر پای مادران است».
دستیابی به بهشت و درجات عالیه آن، تنها در گرو کسب رضایت مادر امکان پذیر است، به همین دلیل تکریم او، امری ضروری محسوب می شود. ارزش والای جایگاه مادر، ناشی از زحمات بی شمار او است؛ از جمله تحمل رنج و سختی دوران بارداری، وضع حمل، و تلاش برای تأمین کلیه نیازهای جسمی و روحی فرزند در دوره کودکی. خداوند نیز در قبال این صبر و بردباری عظیم و سختی هایی که مادر متحمل می شود، پاداش و اجر فراوانی برای او در نظر گرفته است.[۱۵]
جنان در زیر پای مادران است
بکش بردیده، خاک زیر گامش
مکن بر روی او تندی که برتو
خدا فرموده واجب احترامش[۱۶]
(خسرو)
امام صادق (ع) می فرماید: «جوانی خدمت پیامبر اکرم (ص) رسید، عرض کرد: ای رسول خدا! به چه کسی نیکی کنم؟ فرمود: به مادرت. دوباره سوال کرد، فرمود: به مادرت. مرتبه سوم پرسید. فرمود: به مادرت. مرتبه چهارم سوال نمود پس از آن، به کی نیکی کنم؟ فرمود: به پدرت».[۱۷]
جایگاه مادر و ارزش نقش مادر، از این گفتار پیامبر اسلام (ص) به روشنی قابل درک و فهم است و این که حضرت سه بار نسبت به نیکی کردن به مادر دستور می دهد و نوبت چهارم به احسان پدر سفارش می کند؛ بهترین دلیل بر عظمت جایگاه مادر می باشد. رفتار رسول اکرم (ص) نسبت به مادر و دایه هایشان که به نوعی حق مادری به عهده آن حضرت داشتند نیز نشان دهنده احترام ویژه ایشان به جایگاه مادر است.
به نوشته تاریخ نویسان، پیامبر (ص)، بیش از سه روز از شیر مادر ننوشید و پس از آن، طبق سنت عرب به دایه سپرده شد و در دامن دایه هایی چون ثوبیه (کنیز ابوجهل) و حلیمه سعدیه پرورش یافت. حضرت در طول زندگی همیشه به یاد مادران رضاعی خود بود و از هر جهت به آنان کمک می کرد. پس از بعثت پیامبر کسی را فرستاد تا ثوبیه را از ابو جهل بخرد، ولی او حاضر به فروش وی نشد؛ اما او تا آخر عمر از کمک های حضرت بهره مند بود. زمانی که پیامبر (ص) خبر مرگ ثوبیه را شنید، آثار تألم و اندوه در چهره مبارکش نمایان شد.[۱۸]
سیره پیامبر (ص) در احترام نسبت به مادرش آمنه و احترام فوق العاده نسبت به وی، بهترین دلیل بر عظمت جایگاه مادر است. به نوشته تاریخ نگاران، پیامبر (ص) همراه مادر جهت زیارت تربت پدرش عبدالله به سفر یثرب رفتند. هنگامی که در سرزمین ابواء – نزدیک مدینه – رسیدند، آمنه بیمار شد و به تدریج حالش رو به وخامت نهاد و کم کم آثار مرگ در وی پدیدار گشت. پیامبر (ص) در آخرین لحظات زندگی مادر، صورت خود را به صورت او گذاشت و با حالت غم و اندوه به چهره مادر نگاه می کرد و می گریست. همراهان هر بار او را از جسد مادر جدا می کردند، دوباره خود را روی پیکر مادر می انداخت و ناله می کرد.[۱۹]
رسول خدا (ص) پس از وفات مادر، همواره به یاد او بود و به زیارت مزارش می آمد. روزی بر سر مزار مادر آمد، دو رکعت نماز خواند، سپس ندا داد مادر! ناگهان قبر شکافته شد، آمنه در میان قبر نشسته بود و می گفت: «اشهد ان لا اله الا الله و انک رسول الله. حضرت از مادر سوال کرد: امامت کیست؟ گفت: فرزندم! امام تو کیست؟ پیامبر (ص) فرمود: اینک، امام تو علی بن ابی طالب است. آمنه به ولایت حضرت علی (ع) شهادت داد و به جایگاهش بر گشت».[۲۰]
۳- جایگاه مادر در سیره و گفتار اهل بیت (ع)
سخنان اهل بیت (ع) و نیز سیره آن بزرگواران در تبیین جایگاه مادر، فراوان است، به همین جهت به عنوان نمونه به برخی از گفتار و رفتار ایشان در این زمینه اشاره می کنیم. امام علی بن الحسین (ع) در باب حق مادر، عظمت و جایگاه مادر می فرماید:
«حق مادر بر تو این است که بدانی او تو را حمل نمود، آن گونه که هیچ کس، دیگری را حمل نمی کند؛ و از میوه قلبش به تو داد که احدی به دیگری نمی دهد؛ تو را با جمیع اعضا و جوارحش در آغوش گرفت و با کی از این که گرسنه باشد در حالی که تو را می پوشاند و در آفتاب باشد تا تو را در سایه نماید و خواب را به خاطر تو ترک نمود و تو را از سرما و گرما محافظت نمود و تو در برابر این همه خدمت، کجا می توانی شکر گزار او باشی، مگر به کمک و یاری و توفیق پروردگار».[۲۱]
این کلام امام سجاد (ع) که به زبان تبیین حقوق ارائه شده، نشان دهنده عظمت و بزرگی جایگاه مادر است؛ چرا که حضرت با بیان این نکته که فرزند بدون استعانت و کمک از خدای متعال، قادر به ادای حقوق مادر نخواهد بود، در حقیقت خواسته به نوعی رفعت جایگاه مادر را برای فرزندان، تبیین کند و آنان را در خدمت کردن به مادر ترغیب نماید.
یکی از اصحاب امام صادق (ع) با چهره گرفته و حالت غم و اندوه بر حضرت وارد شد. امام فرمود: «علت حزن و اندوهت چیست؟ عرض کرد: همسرم دختر آورده، از این جهت ناراحتم. حضرت فرمود: نامی برایش انتخاب کرده ای؟ گفت: فاطمه نام نهاده ام. امام (ع) با شنیدن نام فاطمه، دست خود را به احترام بالای پیشانی نهاد و آه عمیقی از دل کشید، سه بار آن را تکرار نمود و سپس به وی فرمود: حال که چنین نامی بر دخترت نهاده ای مواظب باش، هرگز او را دشنام ندهی! نام او نام عزیز و محترم است، همواره احترامش را داشته باش».[۲۲]
نتیجه گیری
جایگاه مادر در بینش دینی، مقامی است بس بلند و رفیع که در آیات قرآن، هم ردیف اطاعت و عبادت خدا ذکر شده است. بر این اساس بر فرزندان به ویژه نسل جوان لازم است که به این امر مهم توجه نموده و تا آنجا که می توانند به مادر خود احترام بگذارند و به او خدمت نمایند. خصوصا در دوران پیری و کهنسالی مادران، باید نیازهای آنان را تامین کنند؛ وظیفه عقلی و دینی فرزند است که به والدین در هر شرایطی یاری رساند.
پی نوشت ها
[۱] ابراهیم/۴۰.
[۲] جعفر میر عظیمی، حقوق والدین، ص۲۲۶.
[۳] مریم/۳۲.
[۴] «قال ابن امّ اِن القوم استضعفونی؛ گفت فرزند مادرم این گروه مرا در فشار گذاردند». (اعراف/۱۵۰)
[۵] «و براً بوالدتی؛ مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده است». (مریم/۳۲)
[۶] «و اوحینا الی امّ موسی: ما به مادر موسی الهام کردیم». (قصص/۷)
[۷] «و الوالدات یرضعن اولادهن حولین کاملین؛ مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر می دهند». (بقره/۲۳۳)
[۸] «و امهات نسائکم؛ مادران زنان شما». (نساء/ ۲۳).
[۹] «بالوالدین احساناً؛ به پدر و مادرتان نیکی کنید». (بقره/۸۳)
[۱۰] اعراف/ ۲۷.
[۱۱] لقمان/ ۱۴.
[۱۲] احقاف/ ۱۵.
[۱۳] «و قضی ربک أن لا تعبدوا الّا ایاه و بالوالدین احساناً؛ و پروردگارت فرمان داده، جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. (اسراء/۲۳)
[۱۴] محمد محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ص۵۵۲.
[۱۵] سوره/۱۵.
[۱۶] جعفر میر عظیمی، حقوق والدین، ص۳۲۱-۳۷۰.
[۱۷] محمد محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ص۵۵۲.
[۱۸] جعفر سبحانی، فروغ ابدیت، ج۱، ص۱۵۹.
[۱۹] بنت الشاطی، آمنه مادر محمد (ص)، ص۱۱۲.
[۲۰] بنت الشاطی، آمنه مادر محمد (ص)، ص۲۲۱.
[۲۱] شیخ صدوق، من لا یحضر الفقیه، ج۲، ص۴۶۰-۴۶۱.
[۲۲] حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، کتاب النکاح، ابواب احکام الاولاد، باب ۸۷، ص۲۰۰.
فهرست منابع
۱- قرآن کریم، ترجمه مکارم شیرازی.
۲- بنت الشاطی، ترجمه حسین اژدری آزاد، آمنه مادر محمد، تهران، کتابفروشی آتروپات، بی تا.
۳- سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، چاپ ۱۳۸۰ش.
۴- شیخ صدوق، من لا یحضرالفقیه، بیروت، دارالاضواء، الطبعه الثانیه، ۱۴۱۳ق.
۵- حر عاملی، شیخ حر، وسایل الشیعه، بیروت، داراحیاء، التراث العربی، بی تا.
۶- محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
۷- میر عظیمی، جعفر، حقوق والدین، قم، کتابخانه حضرت ابو الفضل (ع)، ۱۳۶۹ش.
منبع اقتباس: راسخون؛ نویسنده: نسرین باقری پبدنی.
