فرقه های زیدیه

اشاره:

زیدیه از فرق معروف شیعه و پیرو زید بن علی بن حسین بن علی (علیه‌السلام) معروف به زید شهید می باشند. در تاریخ ولادت و شهادت زید فرزند امام سجاد (علیه‌السلام) اختلاف است. قول معروف در این باره این است كه زید در سال 80 هجری متولد و در سال 122 هجری به شهادت رسید(1) و به كسانیكه قائل به امامت زید بوده اند «زیدیه» گویند. این گروه در مسالة امامت عقیدة ویژه ای دارند و برای امامت شرایطی را لازم می دانند و از آن جمله است كه گویند: امام آن است كه قیام به سیف كند و مردم را آشكارا به دین خدا دعوت كند.(2)  

زیدیه نیز همچون سایر مذاهب و فرق در طول حیات خود به چندین فرقه منشعب شد كه به برخی از آنها اشاره می كنیم:

1. جارودیه:

پیروان ابی جارود، زیاد بن منذر همدانی (150 میلادی یا 160 هجری). ابن جارود در آغاز از اصحاب امام محمد باقر (علیه‌السلام) و امام جعفر صادق (علیه‌السلام) بود. سپس به زیدیه پیوست. وی از طرف امام باقر (علیه‌السلام) به «سرحوب» ملقب گردید. بدین جهت این فرقه را «سرحوبیه» نیز گویند. امام باقر (علیه‌السلام) «سرحو ب» را به شیطان نابینا كه در دریا ساكن است تفسیر كرد. و چنانچه نوبختی نقل كرده، ابوجارود از نظر چشم دل و چشم سر هر دو نابینا بود.(3)

جارودیه در مورد آخرین امام خود سه دسته شدند: گروهی از آنان محمد بن عبدالله بن حسن (نفس زكیه) را ‌آخرین امام دانستند و گفتند او نمرده است و قیام خواهد كرد. گروهی دیگر محمد بن قاسم صاحب طالقان را مصداق آخرین امام دانستند و گروه سوم در مورد یحیی بن عمر فرزند حسین بن زید بن علی به این عقیده گرائیدند.(4)

2. سلیمانیه یا جریریه:

پیروان سلیمان بن جریر، كه معتقدند امامت باید به شورا باشد و به محض آن كه دو تن از بزرگان امت بر آن اتفاق كنند شرعی است. ایشان امامت مفضول یعنی خلافت ابوبكر و عمر را قبول داشتند و می گفتند كه: مسلمانان با این كه در بیعت امیر المومنین علی (علیه‌السلام) ترك اصلح كردند، فاسق و كافر شمرده نمی شوند. این گروه از عثمان بیزاری جسته و به كفر وی گواهی می دهند.(5)

3. صالحیه و بتریه:

پیروان حسن به صالح بن حسن و كثیر النواء شاعر معروف ملقب به ابتر.

آنان بر این عقیده اند كه علی (علیه‌السلام) پس از پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ به امر امامت سزاوارتر بود لیكن خود او از روی میل و رغبت امر امامت را به دیگران تفویض كرد و ما به آنچه علی به آن راضی گردید رضایت می دهیم. آنها در این باره می گویند: امامت مفضول در صورتی كه فاضل و افضل به آن راضی باشد جایز است(6) و در مورد عثمان قائل به توقفند و در مدح یا ذم او چیزی نمی گویند.(7)

فرقه های سه گانه یاد شده به گفته بغدادی در مورد اینكه مرتكبان كبایر مخلد در دوزخ می باشند اتفاق نظر داشته و در این عقیده با خوارج هم عقیده بودند.(8)

4. اَبْرَقیه (ابراقیه):

از یاران عباد بن ابرق كوفی بودند كه با «جارودیه» اختلاف پیدا كردند و شیخین را انكار نكردند.(9)

5. ادریسیه:

پیروان ادریس بن عبدالله بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابیطالب (علیه‌السلام) . ادریس موسس دولت ادریسیان در شمال آفریقا بود. وی در دورة خلافت هادی همراه حسین شهید فخ قیام كرد و چون حسین كشته شد، به مغرب رهسپار شد و در ‌آنجا دولت علوی و شیعی را تاسیس نمود و در سال 172 هجری مردم مراكش وی را به خلافت برگزیدند. ادریس در سال 177 هـ درگذشت.(10)

6. حسنیه:

پیروان حسن بن زید بن حسن بن علی بن ابیطالب (علیه‌السلام) .

وی در سال 250 هـ بر سلیمان بن عبدالله بن طاهر فرمانروای مازندران شورید و برگرگان تسلط یافت.(11)

7. حسینیه:

گروهی از زیدیه اند كه می گویند، هر كه از آل محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ خروج كند امام مفترض الطاعه است.(12)

8. خشبیه (سرخابیه):

پیروان سرخاب طبری كه پس از مختار بن ابی عبید ثقفی ظهور كردند و چون سلاحی جز خشب (چوب) نداشتند از این جهت آنها را خشبیه گفتند.(13)

9. خلفیه:

پیروان خلف بن عبد الصمد. این فرقه نماز را در ، پشت سر غیر امام جایز نمی دانستند و به فرادی نماز می خواندند.(14)

10. دُكینیه:

از فرق زیدیه و پیروان فضل بن دكین.(15)

11. ذكیریه:

از فرق زیدیه و یاران ذكیر بن صفوان.(16)

12. صباحیه:

پیروان ابوصباح بن معمر. اینان ابوبكر را امام می دانستند و می گفتند: با این كه علی (علیه‌السلام) افضل بود ولی نصی بر امامت او نیست و در مورد عثمان اختلاف داشتند.(17)

13. عجلیه:

پیروان هارون بن سعید عجلی می باشند، هارون از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) بود.(18) شیخ طوسی هم در رجال خویش وی را از اصحاب آن حضرت ذكر كرده و می گوید: وی كوفی بود.(19)

14. قاسمیه:

پیروان قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل حسنی علوی معروف به «الرسی».

قاسم پس از مرگ برادرش محمد بن ابراهیم در سال 199 هـ دعوی امامت كرد و در «الرس» كه كوهی سیاه نزدیك «ذوالحلیفه» اطراف مدینه بود درگذشت. وی 23 رساله در بیان عقاید زیدیه نوشته است. حسین بن حسن بن قاسم زیدی آن مذهب را در دیلم رواج داد و ایشان در هدایت و رهبری از امامان زیدی یمن پیروی می كردند.(20)

15. نعیمیه:

این گروه از یاران نعیم بن یمان بودند و عقیده داشتند كه علی (علیه‌السلام) بعد از پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله ـ افضل مردم بود و دربارة‌كسانی كه ترك بیعت آن حضرت كردند گفتند: ترك افضل كردند و خطا كار بودند و از عثمان و دشمنان علی (علیه‌السلام) بیزاری می جستند و آنان را كافر می شمردند.(21)

16. یعقوبیه:

اینان پیرو فردی بنام «یعقوب بن عدی كوفی» بودند و عذاب قبر و سوال منكر و نكیر و شفاعت را منكر می شدند.(22) همچنین اصل رجعت را انكار كرده و از كسانیكه قائل به رجعت بودند، تبری می جستند. این گروه امامت ابوبكر و عمر و عثمان را رد می كردند ولی آن را ضلالت نمی دانستند.(23)

البته باید در نظر داشت كه بیشتر فرق مذكور كه ساخته و پرداخته برخی از ملل و نحل نویسان بوده و آنهایی هم كه واقعیت خارجی داشتند امروزه دیگر یا پیروانی ندارند و اگر داشته باشند در اقلیت محدود به سر می برند. ولی به احتمال می توان گفت كه سه فرقة‌ اول از فرق مشهور زیدیه بوده و هنوز هم در گوشه و كنار جهان پیروان و یارانی دارند كه همگی به همان اسم زیدیه شناخته می شوند.

پی نوشت:

1. ربانی گلپایگانی، علی، در آمدی بر علم كلام، انتشارات دارالفكر، چاپ اول، 1378 هـ . ش، ص 199.
2. همان، ص 208.
3. نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، المطبعه الحیدریه فی النجف، 1355 هـ . ق، ص 55.
4. اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت، المكتبة العصریه، صیدا، 1419 هـ .ق، ج 1، ص 141.
5. مشكور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، بنیاد پژوهش های اسلامی ‌آستان قدس رضوی، چاپ دوم، 1372 هـ . ش، ص 234.
6. درآمدی بر علم كلام، ص 211.
7. بغدادی، عبدالقادر بن طاهر بن محمد، الفَرق بین الفِرق، بیروت، دارالمعرفة، ص 33.
8. همان، ص 34.
9. فرهنگ فرق اسلامی، ص 13.
10. گروه مولفان، دائرة المعارف الاسلامیه، 1352 هـ . ق، ج 1، ص 544.
11. مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ج 1، ص 160.
12. فرق الشیعه، نوبختی، ص 58.
13. فرهنگ فرق اسلامی، ص 181.
14. امین، شریف یحیی، معجم الفرق الاسلامیه، بیروت، دار الاضواء ، 1406 هـ . ق، ص 111.
15. فرهنگ فرق اسلامی، ص 195.
16. همان، ص 197.
17. معجم فرق الاسلامیه، ص 157.
18. اشعری قمی، سعد بن عبدالله بن خلف، المقالات و الفرق، مركز انتشارات علمی و فرهنگی، 1361، ص 73 و 204.
19. طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، منشورات المكتبه و المطبعه الحیدریه فی النجف، 1380 هـ . ق، ص 328.
20. فرهنگ فرق اسلامی، ص 356.
21. مدرسی تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، انتشارات كتابفروشی خیام، چاپ سوم، 1369 هـ . ش، ج 6، ص 220.
22. فرهنگ فرق اسلامی، ص 477.
23. مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ج 1، ص 145.

منبع: سایت اندیشه قم.