علائم افسردگی کودکان و شیوه های درمان آن

افسردگی کودکان، یک اختلال جدی است که می تواند بر احساسات، رفتار و عملکرد کودک در خانه، مدرسه و روابط اجتماعی تأثیر بگذارد. افسردگی کودکان با نوسانات احساسی و دلخوری های دوران بلوغ متفاوت است و نباید هر ناراحتی و نوسان خلقی را به پای افسردگی کودک گذاشت.

در اصل وقتی باید این ناراحتی ها و نوسانات احساسی را به پای افسردگی بگذاریم که دائمی باشد و به مرور زمان باعث ایجاد اختلال در رفتار های عادی کودک که با فعالیت های اجتماعی و علایق های او در ارتباط است بشود. به عبارت ساده تر، وقتی کودکتان در برقراری ارتباط با دیگران (همسالان و همکلاسی ها) با مشکل مواجه می شود، باید کمی نگران باشید و به دنبال راه های تشخیص علائم افسردگی کودکان بروید.

بسیاری از افراد، به دلیل نگرانی هایشان از اختلال افسردگی کودکان، وقتی هم که متوجه می شوند، آن را پشت گوش می اندازند و در پی درمان کودک افسرده شان نمی روند؛ در حالی که این اختلال، علیرغم جدی و مهم بودنش، حل شدنی است و با روش های مختلف درمانی قابل درمان می باشد.

شیوع افسردگی کودکان

میزان شیوع این اختلال در کودکان سن پایین، متفاوت است و بستگی به سن آنها دارد. برای مثال محققین دریافته اند که این اختلال در کودکان کوچکتر، ۲ تا ۵ درصد شیوع دارد و با افزایش سن، میزان شیوع به ۴ تا ۸ درصد می ‌رسد؛ حتی علاوه بر سن کودکان، تفاوت های جنسیتی در بروز این اختلال نیز وجود دارد.

افسردگی کودکان جزو عوامل اصلی خودکشی در کودکان و نوجوانان است. همچنین اافسردگی کودکان در سنین پایین، با سایر اختلالات روانی همبستگی زیادی دارد؛ از جمله این اختلالات می ‌توان به طیف اختلالات اضطرابی و اختلال سوء مصرف مواد اشاره کرد. همراهی افسردگی با دیگر اختلالات در نوجوانان نیز می ‌تواند عواقب منفی زیادی به جا بگذارد؛ برای مثال کاهش در عملکرد تحصیلی، افزایش کشمکش با والدین و خطر اقدام به خودکشی، از جمله این معضلات است که برای کودکان به مرور ایجاد می شود.

انواع افسردگی کودکان

کودکان ممکن است انواع مختلفی از افسردگی و اختلالات خلقی را تجربه کنند. یک متخصص بهداشت روان دارای مجوز می تواند بر اساس علائم کودک شما تشخیص دهد و بهترین درمان را توصیه کند. شایع ترین انواع افسردگی و اختلالات خلقی در کودکان عبارتند از:

اختلال افسردگی اساسی (MDD)

MDD زمانی تشخیص داده می شود که کودک، افسردگی شدیدی را تجربه کند که بیش از دو هفته طول بکشد.

اختلال افسردگی مداوم (PDD)

همچنین به نام دیستیمیا، کودک مبتلا به PDD علائم خفیف تری از افسردگی را تجربه می کند؛ اما این علائم برای مدت طولانی تری باقی می مانند (بیش از یکسال در کودکان، دو سال در بزرگسالان).

اختلال سازگاری همراه با خلق افسرده

این تشخیص، خلق و خوی افسرده ای را توصیف می کند که در عرض ۳ ماه پس از یک رویداد ناراحت کننده یا استرس زا، مانند مرگ در خانواده یا جدایی والدین، ایجاد می شود. برخی از مشکلات سازگاری در کودکان، طبیعی و قابل انتظار است. این تشخیص تنها در صورتی داده می شود که مشکلات، با رویداد محرک، تناسب نداشته باشند و باعث اختلال در عملکرد روزانه شوند.

اختلال خلقی فصلی (SAD)

SAD شکلی از MDD با الگوی فصلی است. کودکان مبتلا به این نوع افسردگی، معمولاً زمانی که ساعات روشنایی روز کوتاه تر است، علائم را تجربه می کنند. همان طور که در ماه های زمستان در نیمکره شمالی اتفاق می افتد.

علائم افسردگی کودکان

ممکن است رفتار کودک افسرده، با رفتار بزرگسالان افسرده متفاوت باشد. روانپزشکان کودکان و نوجوانان، به والدین توصیه می کنند که از نشانه های افسردگی در کودکان و نوجوانان خود آگاه باشند. علائم افسردگی کودکان را می توان با توجه به تأثیرات روانی، اجتماعی و جسمانی آنها دسته بندی کرد. اگر متوجه شدید که کودک شما یکی از علائم زیر را نشان می دهد، ممکن است با افسردگی دست و پنجه نرم کند:

الف) علائم فردی افسردگی کودکان

۱-غم و اندوه مداوم، یا خلق و خوی ضعیف (که به نظر نمی رسد از بین برود).
2-همیشه بدخوی، تحریک پذیر یا عصبانی بودن؛
3-بیشتر از حد معمول گریه کردن؛
4-تمرکز ضعیف؛
5-در تصمیم گیری مشکل دارند.
6-نسبت به اخبار بد یا رد شدن بسیار حساس بودن؛
7-صحبت کردن درباره احساس ناامیدی، بی ارزشی یا گناه؛
8-عزت نفس پایین یا نداشتن اعتماد به‌ نفس؛
9-صحبت کردن در مورد احساس پوچی یا بی حسی؛
10-خود آزاری؛
11-افکار و انگیزه های خودکشی؛
12-کودکان بزرگتر ممکن است مواد مخدر یا الکل مصرف کنند.

ب) علائم اجتماعی افسردگی کودکان

۱-غیبت های مکرر از مدرسه یا عملکرد ضعیف در مدرسه؛
2-عدم علاقه به فعالیت ها یا سرگرمی هایی که زمانی از آن لذت می بردند.
3-کناره گیری از دوستان و خانواده؛
4-نشان دادن رفتار مشکل دار در مدرسه؛

ج) علائم فیزیکی افسردگی کودکان

۱-سردرد و معده درد مکرر؛
2-مشکلات گوارشی غیرقابل توضیح؛
3-بیش از حد معمول خوابیدن یا کم خوابی؛
4-کمتر یا بیشتر از حد معمول غذا خوردن؛
5-نوسانات وزن؛
6-همیشه احساس خستگی می کند.
7-بیقراری یا ناتوانی در نشستن؛
8-بیحال تر از حد معمول؛

علل و عوامل افسردگی کودکان

شاید پیدا کردن علائم افسردگی کودکان، کاری دشوار نباشد؛ اما پیدا کردن علت افسردگی، کمی دشوار است. برای مثال یکی از ساده ترین علت های افسردگی کودکان، از دست دادن یکی از عزیزان مانند پدر و مادر یا استرس مادر در دوران بارداری کودک می باشد. حتی می توان گفت امروزه به دلیل طلاق های زیاد، کودکان زیادی به افسردگی دچار شده اند. حتی خشونت های زیاد، زورگویی والدین و استفاده از اینترنت و شبکه های مجازی، می تواند از علت های دیگر افسردگی کودکان باشد.

همچنین متخصصین این حوزه بیان کرده اند که افسردگی کودکان ممکن است ریشه‌ های ژنتیکی و ارثی هم داشته باشد. از طرفی دیگر ابتلا به سایر مشکلات ذهنی مانند مشکلات یادگیری، اختلالات اضطرابی یا رفتاری، کودکان و نوجوانان را بیشتر در معرض ابتلا به افسردگی قرار می ‌دهد. به عبارتی دقیق تر، دلایل و علت های افسردگی کودکان مانند بزرگسالان، می تواند بسته به عوامل مختلفی باشد که تشخیص آن در وهله اول کمی سخت و دشوار است اما غیر ممکن نیست.

کودکان مبتلا به بیماری های مزمن یا شدید، بیشتر از سایر کودکان و نوجوانان در معرض ابتلا به افسردگی قرار دارند. این مسئله، شامل چاقی نیز می شود. در یک جمع بندی کلی می توان علل و عوامل ابتلای کودکان به افسردگی را در این موارد خلاصه کرد:

۱-رویدادهای استرس زا: گاهی قرار گرفتن در قلب رویدادهای استرس زا مثل ایجاد تغییرات بزرگ در خانه، مدرسه یا روابط دوستانه، می تواند زمینه ابتلای کودک به افسردگی را فراهم کند. این موارد به تنهایی سبب ابتلا به افسردگی نمی شوند؛ اما می توانند محرک و افزایش دهنده ریسک ابتلا باشند.

۲-محیط: یک زندگی پر هرج و مرج یا پراسترس، می تواند کودک را در معرض خطر ابتلا به افسردگی و دیگر اختلالات خلقی قرار دهد.

۳-سابقه خانوادگی و افسردگی کودکان: کودکانی که اعضای خانواده آنها دارای اختلالات خلقی یا افسردگی هستند، ممکن است در سنین پایین بیشتر به افسردگی مبتلا شوند.

۴-عدم تعادل بیوشیمیایی: سطوح نامتعادل برخی از هورمون ها و مواد شیمیایی، ممکن است بر عملکرد مغز تأثیر بگذارد. این ناهماهنگی های بیوشیمیایی، می تواند خطر ابتلا به افسردگی کودکان را تشدید کند.

رویکرد والدین یا سرپرست در افسردگی کودکان

مقابله با افسردگی کودکان به تنهایی سخت است. مهم است که از فرزندتان و همچنین خودتان حمایت کنید. در این بین، می تواند انگیزه ای برای انکار این که فرزندتان ممکن است افسردگی داشته باشد وجود داشته باشد. آماده باشید تا با آنها و همچنین احساسات خود در مورد این موضوع هماهنگ شوید. به آنها بگویید که اهمیت می دهید. توجه داشته باشید که دنیا برای آنها چگونه است، نه اینکه انتظار دارید چگونه باشد.

نزدیک بمانید! وقت گذاشتن برای گذراندن با آنها می تواند کمک کننده باشد. به علائمی که ممکن است تمایل به خودکشی داشته باشند توجه کنید و برای تهیه یک برنامه ایمنی از متخصص کمک بگیرید. شما تنها نیستید. با یک مشاور صحبت کنید.

تشخیص افسردگی کودکان

اگر علائم افسردگی در کودکان که پیش تر به آن ها اشاره کردیم، شناسایی شود و بیشتر از دو هفته در کودک شما وجود داشته باشد، باید حتما به یک روان شناس مراجعه کنید. درست است که این اختلال، یک اختلال فاجعه بار نیست؛ اما اگر در همان مراحل اولیه یا وسط ها تشخیص و درمان نشود، می تواند آسیب های جبران ناپذیری به کودک شما بزند.

تشخیص زودهنگام و درمان مناسب افسردگی در کودکان بسیار مهم است. درمان زودهنگام می تواند به جلوگیری از عوارض طولانی مدت افسردگی و بهبود کیفیت زندگی کودک کمک کند. از این رو حتما به یک روان شناس مراجعه کنید. وقتی شما به یک روان شناس مراجعه می کنید، با استفاده از تکنیک های خاصی که روان شناس تایید کرده است می توانید کودک خود را درمان کنید.

شیوه های درمان افسردگی کودکان

درمان افسردگی کودکان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افسردگی حالت شدیدتری از احساس غم و اندوه عادی بوده و می تواند در عملکرد کودکتان اختلال قابل توجهی ایجاد نماید. درمان افسردگی در کودکان، معمولاً ترکیبی از روش های مختلف است و بسته به شدت علائم، سن کودک و عوامل دیگر متفاوت است. در ادامه به انواع شیوه ها در درمان افسردگی کودکان اشاره می کنیم:

۱-روان درمانی

روان درمانی، یکی از روش های اصلی درمان افسردگی در کودکان است. درمان های رفتاری-شناختی (CBT) به طور گسترده برای کودکان استفاده می شود. این درمان ها، به کودکان کمک می کنند تا افکار منفی را شناسایی و تغییر دهند، مهارت های مقابله با مشکلات را بیاموزند و رفتارهای مثبت را تقویت کنند.

البته در برخی موارد، درمان های غیر دارویی مانند روان درمانی به تنهایی موثر واقع نمی شوند و ممکن است خطر خودکشی یا آسیب رساندن فرد به خود وجود داشته باشد؛ از این رو در کنار روان درمانی، از روش دارودرمانی نیز کمک گرفته می شود.

نقش روانشناس در درمان کودکان افسرده

روانشناسان، نقش بسیار مهمی در درمان افسردگی کودکان ایفا می کنند. آن ها به عنوان راهنما و درمانگر، به کودکان و خانواده هایشان کمک می کنند تا با این چالش روبرو شوند و به بهبودی دست یابند. برخی از نقش های اصلی روانشناس در درمان افسردگی کودکان عبارتند از:

۱-تشخیص دقیق: روانشناسان با استفاده از ابزارهای تشخیصی مناسب، افسردگی را در کودکان تشخیص می دهند و شدت آن را ارزیابی می کنند.

۲-درمان فردی: روانشناسان با کودکان به صورت فردی کار می کنند تا به آنها کمک کنند تا احساسات خود را بهتر بشناسند و مهارت های مقابله با مشکلات را بیاموزند.

۳-درمان خانواده: روانشناسان همچنین با خانواده کودک کار می کنند تا به آنها آموزش دهند که چگونه از کودک حمایت کنند و به او کمک کنند تا بهبود یابد.

۴-آموزش مهارت های زندگی: روانشناسان به کودکان مهارت های زندگی مانند حل مسئله، مدیریت احساسات، ارتباط موثر و تقویت عزت نفس را آموزش می دهند.

۵-تعیین شدت بیماری: روانشناسان با ارزیابی مداوم وضعیت کودک، شدت افسردگی و پیشرفت درمان را پیگیری می کنند.

۶-همکاری با سایر متخصصان: در صورت نیاز، روانشناسان با سایر متخصصان مانند پزشکان و متخصصان تغذیه همکاری می کنند تا یک برنامه درمانی جامع برای کودک ارائه دهند.

تاکید می شود که افسردگی کودکان، قابل درمان است. تشخیص زودهنگام و درمان برای کودک افسرده ضروری است. افسردگی یک بیماری واقعی است که به کمک متخصص و روانشناس نیاز دارد. یکی از حیاتی ترین جنبه های فرآیند درمان افسردگی کودکان، این است که اطمینان حاصل کنید که به طور مداوم در کنار فرزندتان رشد می کنید. تمام احساساتی که ممکن است داشته باشید را از بین ببرید. و یاد بگیرید که شما و فرزندتان بهتر می توانید افسردگی را مدیریت کنید. رفتن پیش روانشناس به شما این امکان را می دهد که در این سه عرصه موفق شوید.

۲-دارو درمانی

تقریبا ۶۰% از کودکان تحت درمان افسردگی، با داروهای ضد افسردگی بهبود می یابند. گاهی برای درمان افسردگی کودکان نیاز است کودک حداقل ۶ ماه داروهای ضدافسردگی با دوز مناسب مصرف کند. تصمیم گیری در مورد تجویز دارو برای درمان افسردگی کودکان، یک تصمیم بسیار مهم است که باید با دقت و توسط تیم متخصصان صورت گیرد.

به طور کلی، دارو زمانی تجویز می شود که افسردگی کودک شدید باشد و بر عملکرد روزانه او تأثیر قابل توجهی بگذارد. این ممکن است شامل مشکل در مدرسه، روابط اجتماعی، خواب و اشتها باشد. همچنین باید در نظر داشت که مجموعه عواملی در تصمیم گیری روانپزشک برای تجویز دارو به کودک موثرند که شامل موارد زیر است:

۱-سن کودک: سن کودک، شدت علائم و پاسخ به درمان های دیگر در تصمیم گیری موثر است.
۲-نوع و شدت افسردگی: نوع افسردگی و شدت علائم آن تعیین می کند که کدام دارو و با چه دوز مناسب است.
۳-وجود بیماری های زمینه ای: بیماری های دیگری که کودک ممکن است داشته باشد نیز در انتخاب دارو موثر است.
۴-عوارض جانبی داروها: روانپزشک باید به دقت عوارض جانبی احتمالی داروها را با والدین در میان بگذارد و به طور مرتب کودک را تحت نظر داشته باشد.

با این حال باید در نظر داشت که دارو درمانی تنها بخشی از درمان است، درمان افسردگی کودکان باید شامل روان درمانی، تغییر سبک زندگی و حمایت خانواده نیز باشد. کودکانی که دارو مصرف می کنند باید به طور منظم توسط روانپزشک معاینه شوند تا عوارض جانبی و اثربخشی داروها ارزیابی شود.

تصمیم گیری در مورد استفاده از دارو برای درمان افسردگی کودکان باید به صورت مشترک توسط والدین، پزشک و روان شناس کودک گرفته شود. همه جوانب مثبت و منفی درمان باید به دقت بررسی شود و بهترین تصمیم برای کودک اتخاذ شود.

۳-درمان با نوروفیدبک

برای درمان افسردگی کودکانتان می توانید از قطعی ترین روش درمانی یعنی نوروفیدبک بهره ببرید؛ چون این روش درمانی نوین که در تمام دنیا محبوبیت پیدا کرده، کاملا غیر تهاجمی می باشد و از آنجایی که تنها، روش درمانی تهاجمی عوارض دارد، نتیجه می گیریم که این روش درمانی هیچ عوارضی برای کودکتان حتی در سنین پایین ندارد.

۴-درمان های مکمل

تحقیقات نشان می دهد بازی درمانی، رفتار درمانی، هنردرمانی، و درمان تعاملی والد-کودک اشکال موثری برای درمان افسردگی در کودکان هستند؛ زیرا برای کودکان کوچکتر و همچنین افرادی که غیرکلامی هستند، به خوبی کار می کنند.

همچنین برخی درمان های مکمل مانند ورزش، تغذیه سالم و تکنیک های آرام سازی نیز می توانند به بهبود علائم افسردگی کمک کنند. برنامه تغذیه ای سالم، یکی از شیوه های موثر در درمان افسردگی کودکان است و تغذیه سالم و متعادل، نقش بسیار مهمی در سلامت جسمی و روانی کودکان دارد. مطالعات نشان داده اند که برخی مواد غذایی می توانند به بهبود خلق و خو و کاهش علائم افسردگی کودکان کمک کنند.

مواد مغذی مانند ویتامین ها، مواد معدنی و اسیدهای چرب امگا۳ برای عملکرد صحیح مغز ضروری هستند. کمبود این مواد می تواند بر خلق و خو و انرژی کودک تأثیر بگذارد. برخی مواد غذایی به افزایش سطح سروتونین در مغز کمک می کنند که این ماده شیمیایی در تنظیم خلق و خو نقش مهمی دارد.

التهاب مزمن می تواند بر سلامت روان تأثیر منفی بگذارد. برخی مواد غذایی خاص به کاهش التهاب در بدن کمک می کنند. غذاهای زیر برای درمان افسردگی کودکان مفید هستند:

۱-ماهی های چرب: ماهی هایی مانند سالمون، قزل آلا و ماهی تن، سرشار از اسیدهای چرب امگا۳ هستند که برای سلامت مغز بسیار مفیدند.

۲-میوه ها و سبزیجات: میوه ها و سبزیجات رنگارنگ حاوی آنتی اکسیدان ها و ویتامین های مختلف هستند که به تقویت سیستم ایمنی و بهبود خلق و خو کمک می کنند.

۳-حبوبات: حبوبات سرشار از فیبر و پروتئین هستند و به تنظیم قند خون کمک می کنند.

۴-آجیل و دانه ها: آجیل و دانه ها مانند بادام، گردو و تخم کتان حاوی ویتامین E، منیزیم و روی هستند که برای سلامت مغز مفیدند.

۵-مغزهای کامل: مصرف غلات کامل مانند نان سبوس دار، برنج قهوه ای و جو دوسر به دلیل داشتن فیبر و ویتامین های گروه B می تواند مفید باشد.

۶-پروبیوتیک ها: مصرف ماست پروبیوتیک و کفیر می تواند به بهبود سلامت روده و کاهش علائم افسردگی کمک کند.

نتیجه گیری

افسردگی کودکان، یک اختلال جدی است که می تواند بر احساسات، رفتار و عملکرد کودک در خانه، مدرسه و روابط اجتماعی تأثیر بگذارد. این اختلال در کودکان کوچکتر، ۲ تا ۵ درصد شیوع دارد و با افزایش سن، میزان شیوع به ۴ تا ۸ درصد می ‌رسد. علائم افسردگی کودکان، به سه بخش علائم فردی، اجتماعی و فیزیکی تقسیم می شود. با تشخیص به موقع افسردگی کودکان، می توان از یک یا چند شیوه درمانی که اشاره شد، این اختلال را درمان نمود.

منابع اقتباس: مهربد؛ نوین مشاوره؛ ویان کلنیک