در سال های اخیر، شاهد آن بوده ایم که شعار «زن زندگی آزادی» بهانه ای برای نادیده گرفتن و کم اهمیت جلوه دادن ارزش های دین اسلام بوده است در حالی که دین مبین اسلام، قرن ها پیش، مفاهیم والایی هم چون زندگی با عزت و آزادی را برای زنان به ارمغان آورده است. امروزه شاهدیم که برخی با تحریف مفاهیم اسلامی، تلاش می کنند تا این دین را به عنوان مانعی در برابر حقوق زنان معرفی کنند.
آیا اسلام با شعار «زن زندگی آزادی» در تضاد است؟ این پرسشی است که در سال های اخیر بارها مطرح شده و برخی با استناد به چند روایت و تفسیر نادرست، تلاش می کنند تا تصویری منفی از اسلام و جایگاه زن در آن ارائه دهند. این مقاله بر آنست تا با بررسی آموزه های اسلامی و با تکیه بر عقل و منطق، به این پرسش مهم پاسخ داده و جایگاه واقعی شعار «زن زندگی آزادی» را در دین اسلام نمایان سازد.
زنان مسلمان و چالش های عصر حاضر
زن مسلمان امروزه در میان دو تفکر افراطی قرار گرفته است: یکی تفکر غربی که زن را به شیئی برای نمایش تبدیل کرده و دیگری تفکر سنتی که زن را موجودی پست تر از مرد می داند.
بسیاری بر این باورند که زنان مسلمان در تنگنای دو انتخاب سخت قرار گرفته اند: یا تسلیم سبک زندگی غربی و بی بندوبار شوند و یا به خانه نشینی و محرومیت از فرصت های رشد تن دهند. اما اسلام راه میانه ای را پیشنهاد می دهد که نه افراط کاری است و نه تفریط. در راه میانه اسلام، شعار زن زندگی آزادی با توجه به ارزش واقعی و کرامت انسان ارائه می شود.
دین اسلام زن را به عنوان یک انسان کامل می بیند، با حقوق و مسئولیت های برابر با مرد، اما با ویژگی های خاص زنانه. در برخی حوزه ها، مانند حوزه انسانی، زن و مرد یکسان هستند و هر دو به دنبال رشد و کمالند. اما در حوزه جنسیتی، تفاوت های زیستی و اجتماعی ایجاب می کند که هر یک نقش و مسئولیت خاص خود را ایفا کند. بنابراین باید بررسی کنیم که دیدگاه اسلام درباره شعار «زن زندگی آزادی» چگونه است؟
زن در آیینه ی قرآن
بحث درباره جایگاه زن در اسلام و مقایسه آن با مرد، موضوعی گسترده و پیچیده است که در طول تاریخ اسلام، تفاسیر و دیدگاه های مختلفی درباره آن ارائه شده است. به منظور تبیین بهتر شعار زن زندگی آزادی از نگاه اسلام می بایست به منبع اصیل اسلام یعنی قرآن مراجعه کرد. قرآن کریم به عنوان مهمترین منبع دینی مسلمانان، نکات ارزشمندی درباره جایگاه زن و مرد ارائه می دهد که دقت در آن به خوبی می تواند جایگاه شعار «زن زندگی آزادی» را در اسلام مشخص کند.
۱-آفرینش زن و مرد در قرآن
قرآن کریم، آفرینش آدم و حوا را به عنوان نخستین انسان ها توصیف می کند: «وَ إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَهِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً…؛ (به خاطر بیاور) هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در روی زمین، جانشینی قرار خواهم داد.» [۱] سپس خداوند از روح خود در او می دمد و به سایرین می گوید به سجده بیفتید. [۲]
بررسی آیات آفرینش انسان در قرآن کریم، به ویژه در داستان آدم و حوا، نشان دهنده نگرشی برابرگرایانه نسبت به زن و مرد است. این آیه، با اجتناب از هرگونه تفکیک جنسیتی مبتنی بر برتری یا ضعف ذاتی، بر وحدت ماهوی انسان ها تاکید می نماید.
در این آیه، خداوند انسان را از یک نفس واحد آفرید و سپس از آن زوجی ساخت. این امر نشان از آن دارد که دیدگاه اسلام درباره شعار «زن زندگی آزادی» این است که زن و مرد از نظر ماهوی یکسان بوده و تفاوت های آن ها تنها در حوزه های فیزیولوژیکی و اجتماعی قابل تبیین است. همچنین، در مراحل مختلف آفرینش انسان، از جمله دمیده شدن روح، سجده فرشتگان، تعلیم اسماء و عهد و پیمان، هیچ گونه تفکیکی بر اساس جنسیت صورت نگرفته است. این امر مؤید آنست که از دیدگاه قرآن، زن و مرد در برابر خداوند از جایگاهی یکسان برخوردارند و هر دو مسئول اعمال خود می باشند.
۲-استعداد های زن و مرد در قرآن
قرآن کریم، بدون هیچ استثنا و تبعیضی، به همه انسان ها، چه زن و چه مرد، استعداد ها و توانایی های یکسانی را نسبت می دهد. این استعداد ها شامل موارد زیر می شود:
الف) روح الهی
همه انسان ها به یک اندازه از روح الهی بهرهمند هستند و این روح، مختص به جنسیت خاصی نیست. «فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِینَ» [۳]
ب) خلقت کامل و متعادل
انسان ها به بهترین شکل ممکن آفریده شدهاند و این کمال شامل همه انسان ها می شود. «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» [۴]
ج) ابزارهای ادراکی
همه انسان ها از حواس و عقل یکسانی برخوردارند که به آن ها امکان می دهد جهان را درک کنند. «وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصَارَ وَ الْأَفْئِدَهَ قَلِیلًا مَا تَشْکُرُونَ» [۵]
د) فطرت الهی
همه انسان ها با فطرت الهی به دنیا می آیند، یعنی تمایل ذاتی به خوبی و کمال. «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» [۶]
آنچه از این آیات نیز برداشت می شود تبلور شعار «زن زندگی آزادی» در تعلیمات اسلام است در حالیکه عده ای سعی دارند این موضوع را القا کنند که اسلام با شعار «زن زندگی آزادی» مخالف است.
۳-برخورداری زن و مرد از ارزش ها
در قرآن کریم ارزش هایی ذکر شده است که مقیاس سنجش معنوی انسان است. در این ارزش ها نیز صنف گرایی دیده نمی شود و آیینه ی تمام نمای شعار «زن زندگی آزادی» است:
الف)ایمان و عمل صالح: «هر کس کار شایسته ای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به حیاتی پاک زنده می داریم.» [۷]
ب) تقوا: «ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره ها و قبیله ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ (این ها ملاک امتیاز نیست،) گرامی ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست؛ خداوند دانا و آگاه است.» [۸]
ج) آمرزش و پاداش: «به یقین، مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان با ایمان و زنان با ایمان، مردان مطیع فرمان خدا و زنان مطیع فرمان خدا، مردان راستگو و زنان راستگو، مردان صابر و شکیبا و زنان صابر و شکیبا، مردان با خشوع و زنان با خشوع، مردان انفاق کننده و زنان انفاق کننده، مردان روزه دار و زنان روزه دار، مردان پاکدامن و زنان پاکدامن و مردانی که بسیار به یاد خدا هستند و زنانی که بسیار یاد خدا می کنند، خداوند برای همه آنان مغفرت و پاداش عظیمی فراهم ساخته است.» [۹]
زن در آیینه روایات
در احادیث اهل بیت (ع)، به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از معارف اسلامی، تصویر زیبایی از جایگاه و شعار «زن زندگی آزادی» بیان شده که نشان از اهمیت دادن دین اسلام به جایگاه متعالی زنان است.
رسول گرامی اسلام (ص) می فرمایند: «إنَما النِساءُ شَقائقُ الِرجالِ؛ همانا زنان نظیر مردان هستند.» [۱۰]
همچنین در روایتی دیگر می فرمایند: «إنّ الجَنهَ تَحتَ ِرجلِ المَرأه؛ بهشت زیر پاى زنان است.» [۱۱]
از مجموع این آیات و روایات بدست می آید که اسلام نه تنها زنان را محدود نکرده بلکه جایگاه واقعی و متعالی آنان را به دیگران معرفی کرده و در صدد بیان این نکنه مهم است که زنان نیز همانند مردان، دارای شخصیت، شأنیت و احترام بوده و زن نیز مانند مرد از جایگاه برابر برخوردار بوده و آموزه های اسلامی همسو با «زن زندگی آزادی» است.
دیدگاه اسلام نسبت به جایگاه زن در زندگی اجتماعی
اسلام برای زن، جایگاهی والا و ارزشمندی قائل شده و نقش های مختلف او را در جامعه، به ویژه در خانواده، مورد تکریم قرار داده است. برای فهم بهتر شعار «زن زندگی آزادی» باید سه نقش مهم زن در زندگی اجتماعی را که عبارتند از: همسری، مادری و فرزندی بررسی کرد تا مشخص شود که اسلام چگونه با ستودن این جایگاه ها نقش ارزشمند زنان و تاثیرگزاری بی نظیر آنان را در زندگی گوشزد کرده است.
تکریم جایگاه همسری
در متون شریعت اسلام بر جایگاه والای زن در محیط خانواده تأکید شده است که نشان از عمل به شعار «زن زندگی آزادی» است؛ خداوند در قرآن کریم، مردان را به معاشرت نیکو با زنان سفارش می کند. «وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالمَعْرُوفِ؛ و با آن ها به شایستگی رفتار کنید.» [۱۲]
اصل مهمی را که شریعت اسلام بر روابط زوج ها حاکم می داند، حُسن معاشرت است. واژه «معروف» ۳۸ بار در قرآن به کار رفته است که ۱۹ مورد آن توصیه به شوهران در مورد معاشرت با همسرانشان است.
علامه طباطبائی کلمه معروف را به معنای هر امری می داند که مردم در اجتماع خود آن را می شناسند و انکارش نمی کنند و نسبت به آن آگاهی دارند و چون خداوند دستور به معاشرت کردن با زنان را مقید به «معروف» نموده، طبیعتا معنای امر به معاشرت معروف با زنان، معاشرتی است که در بین مأموران به این امر یعنی مسلمانان معروف باشد. [۱۳]
تکریم جایگاه مادری
در قرآن، نزدیک به ۱۰ آیه، درباره احترام به مادر و احسان به او آمده که نیمی از آن ها بعد از مسئله توحید، بـه نیکی بـه والدین سفارش می کند و این نمایانگر اهمیت فوق العاده موضوع «زن زندگی آزادی» از دیدگاه قرآن است. [۱۴]
خداوند در آیه ۲۳ سوره اسراء می فرماید: «و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر (خود) احسان کنید. اگر یکی از آن دو یا هر دو در کنار تو به سالخوردگی رسیدند به آن ها (حتی) اُف مگو و به آنان پرخاش مکن و با آن ها سخنی شایسته بگوی.»
در ادامه آیه خداوند سفارش می کند: «و از سر مهربانی بال فروتنی بر آنان بگستر و بگو پروردگارا! آن دو را رحمت کن چنان که مرا در کوچکی پروراندند.» [۱۵]
پس نقش مادری زن، نقش بسیارمهمی است که در نهایت سازنده اجتماع می باشد و نباید این نقش در مقابل سایر نقش های اجتماعی دیگر کمرنگ شود. [۱۶]
در روایات نیز در مورد احترام و نیکی به مادر سفارش فراوان شده است که واکاوی آنان می تواند جایگاه شعار«زن زندگی آزادی» را در اسلام نمایان کند.
«مردی نزد پیامبر (ص) آمد و گفت: ای رسول خدا! به چه کسی نیکی کنم؟ فرمود: به مادرت، گفت: پس از او به چه کسی نیکی کنم؟ فرمود به مادرت،گفت: پس از او به چه کسی؟ فرمود: به مادرت گفت پس از او به چه کسی؟ فرمود: پدرت.» [۱۷]
در تعالیم اسلامی آنگاه که از حقوق والدین سخن به میان می آید، مادر از جایگاه برتری برخوردار است. رسول خدا (ص) می فرمایند: «اگر در نماز نافله هستی و پدرت تو را صدا کرد، نماز را بر هم نزن؛ اما اگر مادر تو را صدا زد، آن را برهم زن.» [۱۸]
تکریم زن در جایگاه فرزندی
نگرش اسلام در مورد شخصیت زن به مادر یا همسر محدود نمی شود و قداست او در موقعیت دختری و عضوی از اعضای خانواده نیز باید محفوظ بماند. این نگرش بهترین نمود برای شعار «زن زندگی آزادی» است.
پیامبر (ص) می فرماید خداوند بر زنان بیشتر از مردان مهربان است. [۱۹] از این رو در روایات اسلامی تولد دختر به عنوان گشوده شدن ناودان رحمت الهی معرفی شده است.
در حدیثی آمده است وقتی به پیامبر خبر دادند خداوند دختری به او عطا کرده، نگاه حضرت به صورت اصحابش افتاد؛ آثار ناخشنودی را در چهره آنان ملاحظه فرمود؛ سپس فرمود: «مَا لَکُم رَیْحَانَهٌ أَشْتُهَا وَ رِزْقُهَا عَلَى اللَّهِ عَزَّوجل؛ این چه حالتی است که در شما می بینم؟ خداوند گلی به من داده؛ آن را می بویم و اگر نگران روزی او هستید روزی اش با خداست.» [۲۰]
همچنین از امام صادق (ع) نقل شده: «البَناتُ حَسَناتُ وَ الْبَنوُنَ نِعْمَهٌ، وَ إِنَّمَا یُنَابُ عَلَى الْحَسَناتِ و یُسْأَلُ عَنِ النِّعْمَهِ؛ دختران حسناتند و پسران نعمت. جز این نیست که ثواب به دنبال حسنات است؛ ولی از نعمت پرسش می شود که آیا شکر آن را گفته اند یا نه؟» [۲۱]
در این بخش نیز دیدیم که اسلام در واقع به شعار «زن زندگی آزادی» جامه عمل پوشانده و با تکریم جایگاه زنان در زندگی اجتماعی، والاترین جایگاه اجتماعی را به آنان هدیه کرده است.
آزادی زن در اسلام
اما در مورد «آزادی» که شاید مهمترین واژه در شعار «زن زندگی آزادی» است ابتدا باید به این نکته توجه داشت که آزادی، مفهومی بسیار گسترده دارد و دارای سلسله مراتب فراوانی است، و هر فردی که سخن از «آزادی» را مطرح کرده و یا پرسشی در مورد آن دارد، ابتدا باید مشخص کند که منظور او از آزادی دقیقا چیست تا بتوانیم شعار«زن زندگی آزادی» را به خوبی برای او تبیین کنیم.
از آن جا که انسان ها موجوداتی اجتماعی اند با ورودشان در هر مجموعه و یا هر نهاد، به طور طبیعی از برخی آزادی های خود دست برمی دارند، و هیچ انسانی به طور کامل آزاد نیست. مثلا انسان آزاد نیست که دیگری را بکشد و یا آسیبی به او برساند و اموالش را بدزدد؛ فرزندانش را در بیابان رها کند و… .از این رو باید دانست که اینگونه سلب آزادی ها هیچ منافاتی با شعار «زن زندگی آزادی» ندارد.
فردی که در اداره ای استخدام شده و یا در دانشگاهی مشغول به تحصیل است، در ساعات مشخصی از آزادی خود برای رفتن به مسجد، پارک و … صرف نظر می کند.
به همین ترتیب، اگر فردی خود را شهروند یک کشور و یا پیرو یک دین بداند، طبیعی است که آزادی های خود را بر اساس قوانین آن کشور و آن دین تنظیم خواهد کرد؛ از این رو، اگر فردی بخواهد شهروند کشور جدیدی شود ابتدا تعهد خواهد داد که تمام قوانین آن کشور را رعایت خواهد کرد. قوانینی که بسیاری از آن ها محدودکننده بسیاری از آزادی ها خواهد بود.
بعد از این مقدمه باید گفت؛ نگاه دین اسلام به «آزادی» در شعار «زن زندگی آزادی» نیز از همین دیدگاه تعریف می شود و انسان ها – چه مردان و چه زنان – به طور ذاتی در بیشتر رفتار خویش آزادند، مگر آنکه قوانین محدودکننده ای وجود داشته باشد. مثلا مردان آزادند که به هر کجا می خواهند سفر کنند، مگر آنکه این سفر سبب شود نتوانند هزینه زندگی خانواده خود را پرداخت نمایند و چنین محدودیتی سلب آزادی از یک مرد تلقی نمی شود.
زنان نیز با بستن عقد ازدواج با یک فرد، در مورد ارتباط جنسی با دیگران دچار محدودیت می شوند، مگر آنکه آن پیمان قبلی را لغو کنند.
ضمنا باید به این نکته نیز توجه داشت که گاه در جامعه، سخنان به ظاهر درست و حقی گفته می شود اما این سخنان در واقع، پوششی برای اهداف و انگیزه های نادرست می باشد، مانند «لا حُکمَ إلّا لِله» که سخنی درست و منطبق با قرآن بود، اما خوارجی که آن را به عنوان شعار اصلی خود انتخاب کردند، هدف نادرستی از طرح آن داشتند. شعار «زن زندگی آزادی» نیز سخن حقی است که می بایست مراقب بود تا پوششی برای اهداف نادرست نباشد.
شعار «زن زندگی آزادی» از دیدگاه دینی شعار نادرستی نیست؛ اما همانگونه که گفته شد، باید مراد از «آزادی» مطرح شده به طور دقیق مشخص شود. [۲۲]
نتیجه گیری
شعار «زن زندگی آزادی» که امروزه به نمادی برای برابری و عدالت تبدیل شده، ریشه های عمیقی در آموزه های اسلام دارد. اسلام، پیش از هر جنبش اجتماعی دیگری، به زنان جایگاه والایی بخشیده و بر حقوق و آزادی های آن ها تأکید کرده است. شعار «زن زندگی آزادی» در واقع بازتابی از روح تعلیمات اسلامی است که بر کرامت انسان، عدالت اجتماعی و آزادی های فردی تأکید می کند؛ اما باید مراقب بود که بدخواهان با دستاویز کردن شعار زن زندگی آزادی، جامعه را بازیچه اهداف و انگیزه های نادرست و ضددینی خود قرار ندهند.
پی نوشت ها
[۱] بقره:۳۰
[۲] ص:۷۲
[۳] ص:۷۲
[۴] تین: ۴
[۵] مؤمنون: ۷۸
[۶] روم: ۳۰
[۷] نحل:۹۷
[۸] حجرات:۱۳
[۹] احزاب: ۳۵
[۱۰] الشیبانی، مسند احمد، ج۶، ص۲۵۶
[۱۱] واقدی، الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۷۴
[۱۲] نساء:۱۹
[۱۳] طباطبائی، تفسیرالمیزان ج۴، ص۲۶۲
[۱۴] بقره: ۸۳؛ نساء:۳۶؛ انعام:۱۵۱؛ اسراء:۲۳؛ لقمان:۱۴
[۱۵] اسراء: ۲۴
[۱۶] امام خمینی، صحیفه نور ،ج۶، ص۱۵۶
[۱۷] عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۲۰۷
[۱۸] نوری، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۱۸۱
[۱۹] کلینی، اصول کافی، ج۶، ص۹
[۲۰] عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۱۰۲
[۲۱] عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص۱۰۴
[۲۲] مصباح یزدی، دین و آزادى، ص۷۴
منابع
- قرآن کریم
- الشیبانی، احمدبن حنبل، مسند إمام أحمد بن حنبل، قاهره، نشر دارالحدیث، ۱۴۱۶ق.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، قم، نشر اسماعیلیان، بی تا.
- واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، قاهره، دارالتحریر، ۱۳۸۸ق.
- عاملى، حرّ، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، نشر مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۰۹ق.
- نورى، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، نشر مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۰۸ ق.
- کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی قم، نشر دار الحدیث، ۱۴۲۹ق.
- خمینی، سید روح الله، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم ونشرآثارامام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- مصباح، محمدتقی، دین و آزادی، قم، حوزه علمیه قم، مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
منابع اقتباس
- زن، مهدی مهریزی، قم، نشر خرم، چاپ اول۱۳۷۷ش، ص۱۸-۴۰
- زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، فتحیه فتاحی زاده، قم، نشر بوستان کتاب، چاپ سوم۱۳۸۷ش، ص۱۰۲-۱۳۳
- پایگاه اینترنتی اسلام کوئست نت
