اولین صوفی و اولین خانقا در میان مسلمانان

اشاره:

خانقاه محل انجام مراسم صوفیان است. در گذشته خانقاهای معروف و بزرگی در کشورهای اسلامی وجود داشته که بیشتر آنها از بین رفته اند. در عصر حاضر نیز این پدیده در میان صوفیان رایج است و بدون خانقاه تصوف قوامی ندارد. در این مقاله بعد از بیان اینکه اولین صوفی چه کسی بوده است، به منشأ ایجاد خانقاه و اولین خانقاه اشاره شده است.

اولین كسی كه نام صوفی بر او اطلاق شد “ابو هاشم كوفی” است و قبل از او، كسی به این نام خوانده نشده است.(1) گویند: در اواخر خلافت بنی امیه، شخصی به نام “عثمان بن شریك كوفی” كه به “ابو هاشم كوفی” مشهور بود،(2) پیدا شد و مانند رهبانان جامه های پشمینه درشت پوشید. او شیخ شام محسوب می شد،(3) او بسان نصارا به حلول و اتحاد قائل بود. او در ظاهر جبری و در باطن ملحد و دهری بود و مرادش از وضع این مذهب آن بود كه دین اسلام را برهم زند.(4)

جامی می گوید: ابو هاشم با “سفیان ثوری” معاصر بود و سفیان درباره او می گوید: “لولا ابوهاشم الصوفی ما عرفتُ دقائق الریا” اگر ابو هاشم صوفی نبود، من دقائق ریا را نمی شناختم. و پیش از وی بزرگانی بوده اند در زهد و ورع و… لیكن پیش از وی كسی را به این نام نخوانده بودند.(5)

به گفته “كیوان قزوینی” معروف به “منصور علیشاه” كه خود مدت ها از جمله مشایخ فرقه گنابادی بود: “اول كسی كه زیر بار این ننگ و بدعت رفت…. ابو هاشم كوفی بود كه رنج ها به خود راه داد تا عراده صوفی راه افتاد”(6)

امام صادق (علیه السلام) درباره او فرمود: “انه فاسد العقیده جداً وهو الذی ابتدع مذهباً یقال له التصوف وجعله مقر عقیدته الخبیثه”.(7)

ابو هاشم جداً فاسد العقیده است او به بدعت، مذهبی اختراع كرد كه به آن تصوف گفته می شود و آن را قرارگاهی برای عقیده ناپاك خود ساخت.

از این رو استفاده می شود كه ابو هاشم كوفی، پیرو مذهب اهل سنت و مخالف ائمه(ع) اهل بیت بوده است.

گفته شده ابو هاشم اول كسی است كه خانقاه را جهت صوفیان ساخته است.(8) دكتر غنی نیز بنای خانقاه را در اواخر قرن دوم، توسط ابو هاشم كوفی ذكر می كند، ولی زندگی دسته جمعی صوفیان را در یك صومعه بعید می شمارد.(9)

در مورد اولین خانقاه در محیط اسلامی دو نظر وجود دارد. گروهی به پیروی از خواجه عبدالله انصاری (م 481ه‍.ق) آن را در «رمله» فلسطین (= شام) و عده ای مطابق نظر ابن تیمیه (م 738 ه.ق) آن را در ناحیه «عبادات» و شهر «بصره» دانسته اند.(10)

و چون سران صوفیه نظر اول را معتبر دانسته اند، ما نیز همین را بررسی و پی گیری می كنیم. به گفته خواجه عبدالله انصاری:

«اولین خانقاهی كه برای صوفیان بنا شد، در «رمله» شام بود. سبب آن بود كه امیری ترسا، یك روز به شكار رفته بود و در راه دو تن را دید كه به هم رسیدند و دست در آغوش یكدیگر كردند و در آنجا نشسته و آنچه داشتند از خوردنی، پیش نهادند و بخوردند و برفتند. امیرترسا را معامله و الفت ایشان با یكدیگر خوش آمد… و گفت: من برای شما جایی بسازم تا با یكدیگر آنجا گرد هم آیید. پس آن خانقاه را در رمله بساخت.»(11)

این نظریه توسط «عبدالرحمن جامی» (م 898 ه.ق)(12) و زین العابدین شیروانی (م 1253)(13) و نایب الصدر (م 1288 ه.ق) تأیید و بازنویسی شده است.(14)

پس به گفته سران صوفیه، اول خانقاهی كه برای صوفیان در سرزمین اسلامی بنا شد. در رمله شام – مركز دشمنان اهل بیت – به وسیله فرمانروایی مسیحی بوده است. آیا فرمانروای مسیحی در ساختن خانقاه در كشور اسلامی، غیر از ایجاد تفرقه و فاسد كردن عقاید مسلمانان چه هدفی می توانسته داشته باشد؟

پی نوشت:

1. جامی نفحات الانس، ص 31.
2. اردبیلی، حدیقه الشیعه، ص 560.
3. طبعات الصوفیه، تصحیح ورلائی، ص 4.
4. حدیقه الشیعه، همان.
5. نفحات الانس، ص 31.
6. استوار نامه، ص 22.
7. عاملی، حر، الاثنی عشریه، ص 32 ـ حدیقه الشیعه، ص 564.
8. رازى، امین، هفت اقلیم، ج 1، ص112.
9. غنی، قاسم، تاریخ تصوف در اسلام، ص 19.
10. كیائى، تاریخ خانقاه در ایران، ص 137.
11. انصاری، خواجه عبدالله، طبعات الصوفیه، ص 10 ـ 9.
12. جامی، عبدالرحمن، نفحات الانس، ص 32 ـ 31.
13. شیروانی، زین العابدین، حدائق السیاحه، ص 258.
14. علی شاه، معصوم، طرائق الحقایق، ج 1، ص151.

منبع: نرم افزار پاسخ 2 مرکز مطالعات حوزه.