آموزش های قبل از دبستان، از جمله مسائل مهمی است که می تواند نقش چشمگیری در ارتباط گیری هر چه بهتر کودک با دبستان و نیز فراگیری بهتر آموزش ها و دروس کلاس اول دبستان، داشته باشد. مقصود از آموزش های قبل از دبستان، عمدتا ناظر به دو حوزه است: اول اصول و ارزش های مهم اخلاقی و انسانی و دوم آن دسته از آموزش های قبل از دبستان که مربوط به تقویت هوش، فراگیری بهتر و رشد فکری است.
برخی والدین گمان می کنند نیازی نیست کودکانی که در سنین قبل از مدرسه هستند، آموزش های قبل از دبستان را بیاموزند؛ زیرا آنها کم سن و سال هستند و درک این مسائل برایشان دشوار است. برخی دیگر از والدین یا واگذار نمودن آموختن این مسائل به آموزگاران، عملا از وظیفه خود در قبال آموزش های قبل از دبستان فرزندشان شانه خالی می کنند؛ اما حقیقت این است که فرزندان شما از لحظه تولد از قدرت فهم و درک برخوردارند و از همان لحظه ورود به دنیا باید تربیت شوند.
در ادامه این مطلب به چند نمونه از مهمترین اصول و آموزش های قبل از دبستان که شما باید به عنوان پدر یا مادر تا پیش از ورود فرزندتان به مدرسه به او بیاموزید اشاره می شود. با ارائه آموزش های قبل از دبستان به فرزندانتان نه تنها او را آزار نمی دهید بلکه به او کمک می کنید هنگام ورود به اجتماع و در ارتباط با دیگران حتی همسالانش موفق تر شده و از ارتباطاتش لذت بیشتری ببرد.
آموزش های قبل از دبستان؛ اخلاق و انسانیت
۱-صداقت
در گام نخست از آموزش های قبل از دبستان، به کودکتان صداقت بیاموزید و به او کمک کنید راهی برای بیان واقعیت بیابد. بهترین راه برای اینکه به کودکتان بیاموزید صداقت داشته باشد و هرگز دروغ نگوید این است که خودتان برایش الگوی راستگویی و صداقت باشید.
کودکان پاسخ بسیاری از سوالاتشان را بدون اینکه از شما بپرسند تنها با مشاهده رفتار و گفتار شما دریافت می کنند؛ پس مهم است که شما از هر گونه دروغ و پنهانکاری حتی بی ضررترین آنها در حضور فرزندانتان بپرهیزید؛ مثلا به فرزندتان هرگز نگویید: به پدرت نگو که امروز شکلات خریدیم.
در مواجهه با دروغگویی کودکان، واکنش شدید نشان ندهید؛ به جای آن به کودک خود بیاموزید راهی بیابد که به بهترین شکل ممکن پاسخی صادقانه بدهد. زمانی که فرزندتان دروغ می گوید، او را تنبیه بدنی نکنید و اشتباهش را به رخ او نکشید بلکه در فرصتی مناسب، با او صحبت کرده و بگویید که چقدر راست گفتن، برایتان اهمیت دارد، سپس زمانی که فرزندتان راست گفت، او را تشویق کنید تا عملا درک کند چقدر راستگویی او برای شما ارزشمند و مهم است.
۲-عدالت
نهادینه کردن عدالت ورزی، یکی دیگر از مهمترین آموزش های قبل از دبستان به کودکتان است. اگر کودکتان رفتار نادرستی انجام داد و مثلا حق کودک دیگری را ضایع کرد، ضمن رفتاری مهربانانه و بدون هیچگونه تندی و خشونت او را متوجه رفتار اشتباهش کنید و حتما به کودکتان بیاموزید که چگونه عذرخواهی نموده و اشتباهش را جبران کند؛ مثلا برای عذرخواهی به کسی که او را رنجانده، شکلات بدهد. بنابراین در آموزش های قبل از دبستان، فرهنگ عذرخواهی در مواقع ارتکاب اشتباه را در کودکتان نهادینه کنید.
آموزش های قبل از دبستان؛ هوش و رشد فکری
یکی از شایع ترین سوالات و دغدغه های والدین پیرامون آموزش های قبل از دبستان این است که چگونه فرزند باهوش تری تربیت کنیم؟
بهترین زمان آموختن انواع دانستنی ها و تحریک توانایی های اساسی کودک، دوران شش ساله اول زندگی تا قبل از رفتن به دبستان است. آموزش های قبل از دبستان، عبارت از این است که اطلاعاتی در اختیار فرزندتان بگذارید که مغز در حال رشد کودک، به آن نیاز دارد تا او در اولین سال های شکل گیری مغز و فکرش بتواند به رشد ممکن خود برسد. در این صورت است که طفل شما با فراگیری آموزش های قبل از دبستان، با استعدادتر و با نشاط تر می گردد.
والدین خوب، شانس رشد ادراک در آغاز مرحله طفولیت را به فرزند خود می دهند. طفل در اولین شش سال زندگی، با به کار گرفتن حواس پنجگانه خود سعی در شناسایی دنیای اطراف خود می کند. دنیایی که سرشار از بازی های مختلف، اسباب بازی ها و اشیا دیگر است. او با گرفتن و دست زدن به آنها، رشد ادراک خود را تحریک می کند.
اگر محیط زندگی شما، برای فرزندتان آزاد و گرم باشد و آموزش های قبل از دبستان به خوبی به وی آموخته شود، سطح هوش و استعداد او، می تواند به عالی ترین سطح خود برسد. ولی اگر محیط خانه، سرد و آمرانه باشد، نتیجه معکوس شده و آموزش های قبل از دبستان، اثرگذاری کمتری خواهد داشت. بیشترین و ثابت ترین بهره ای که کودک از افزایش هوش و استعداد و رشد فکری می گیرد، هنگامی است که مادر و کودک در مورد مسائل عمومی با هم به صحبت و گفتگو مشغول باشند.
اگر والدین اهتمام کافی نسبت به آموزش های قبل از دبستان فرزند خود داشته و وسایل بهتری برای ارضای نیاز فوری او به نگاه کردن، آزمایش، تلاش و به کار بردن محرک های مختلف حواس وی پیدا کنند، طفل نیز نه تنها آموزش لازم را فرا می گیرد، بلکه شادتر و راضی تر می شود.
راه هایی برای تقویت رشد هوش کودک
فرزندتان را دوست داشته باشید و همواره به او محبت کنید. به او حق انتخاب و تصمیم گیری بدهید. وقتی شکست می خورد، به جای اینکه او را سرزنش کنید، راه های غلبه بر مشکلات را به او یاد بدهید. به حرف هایش گوش کنید. به او کمک کنید تا خودش راه آموختن را یاد بگیرد. جاذبه های دنیا را به او نشان دهید؛ مثلاً کودک خود را به پارک، موزه، باغ وحش، کوه و غیره ببرید.
در طول فرایند آموزش های قبل از دبستان به کودک، پیوسته او را تشویق به آموختن کنید و وسایل این کار را برایش فراهم کنید. همیشه با او سوال و جواب داشته باشید تا عادت به فکر کردن و جستجو برای پیدا کردن جواب کند. فرزندتان را دوست داشته باشید و به او حق انتخاب و تصمیم گیری بدهید. وقتی شکست می خورد، به جای اینکه او را سرزنش کنید، راه های غلبه بر مشکلات را به او یاد بدهید. به حرفهایش گوش کنید. به او کمک کنید تا خودش راه آموختن را یاد بگیرد.
انتخاب اسباب بازی برای کودک
بهترین اسباب بازی آنست که کودک را مجذوب خود کند و او دوباره و دوباره به سراغ آن برود و لذت بیشتر و بیشتری از آن کسب کند. تناسب داشتن اسباب بازی با سن کودک، بسیار مهم است. کودک خردسال، به اسباب بازی ای نیاز دارد که حواس پنجگانه او را تحریک کند.
اسباب بازی های مناسب برای کودک زیر یکسال، آن هایی هستند که رنگها، حالات مختلف سطح (نرمی یا زبری و غیره)، مواد، و شکل های جالب و متنوع را به کودک می نمایانند. اسباب بازی هایی که صدا در می آورند و نسبت به عملی که با آنها انجام می شود واکنش نشان می دهند، مثل جغجقه، به کودک احساس تسلط و کنترل می دهند و رشد مهارت های دستی و هماهنگی او را تسریع می کنند.
کودکان نوپا، از بازی های «داخل گذاشتن- بیرون آوردن» لذت می برند؛ بنابراین، مکعب هایی با اندازه و شکل های مختلف، فنجان های پلاستیکی، قاشق، اسباب بازی های داخل حمام، پیاله، صفحه های گردی که روی قطعات چوبی عمودی سوار می شوند، و هرم های اسباب بازی، همگی از اسباب بازی های مورد علاقه آنها هستند.
اسباب بازی مفید و با دوام برای این مرحله، یک بسته مکعب با اندازه ها و شکل های مختلف است که در این سن برای انجام بازی های داخل گذاشتن بیرون آوردن و بعداً برای انجام بازی های تخیلی مهمی مثل خانه سازی، قایق سازی و غیره بکار می رود.
در حدود دو سالگی، کودکان، مهارت چرخش مچ را کسب می کنند که آنها را قادر می سازد چیزهای مختلفی را بپیچانند و درها را باز کنند. اسباب بازی هایی که درپوش پیچی دارند، مکعب هایی که داخل هم چفت می شوند، مجموعه اشکال پیشرفته تر با قطعاتی با شکل های مختلف که هر یک فقط داخل یک قسمت جا می گیرند، و میز نجاری، همگی اسباب بازی های مناسبی برای رشد کودکان در این مرحله سنی به شمار می روند.
کودک پیش دبستانی همچنان از بازی با مکعب ها، وسایل نقاشی و رنگ آمیزی، و هر چیزی که محرک بازی های تخیلی باشد لذت می برد. او می تواند شروع به انجام بازی های ساده کند.
اسباب بازی باید بی خطر باشد، ارزش بازی کردن داشته باشد، چند منظوره باشد تا برای انواع بازی ها کاربرد داشته باشد و با افزایش سن کودک هم هنوز قابل استفاده باشد. به عنوان مثال، یک بسته مکعب، اسباب بازی مناسبی است؛ زیرا می توان در سنین مختلف به یک اندازه از آن لذت برد و محرک قوه تخیل و بازی فعال می باشد. اسباب بازی ها می توانند جنبه آموزشی داشته باشند و ادراک کودکان را غنی سازند.
اسباب بازی هایی که از این نظر بیشترین فایده را دارند، آنهایی هستند که کودک شما می تواند با آنها کاری انجام دهد، مثلاً اسباب بازی هایی که به هم چفت می شوند یا می چسبند و با استفاده از آنها می توان چیزهای مختلفی ساخت. هر چیزی که کودک شما را مجذوب کند، برای کودک شما جنبه آموزشی دارد. اگر کودک شما هنوز درپوش ماهی تابه را ترجیح می دهد، مأیوس نشوید.
تشویق کودک به مطالعه
نهادینه سازی فرهنگ مطالعه در کودک، یکی از مهمترین آموزش های قبل از دبستان به کودکان است. با آموزش های قبل از دبستان عملا باید کاری کنید تا مطالعه از نظر کودک، تجربه ای موفق و لذت بخش باشد. سعی کنید هر روز یا لااقل هفته ای چند بار، برای کودکتان کتاب بخوانید و خود را به این کار عادت دهید، کتاب هایی انتخاب کنید که با سطح علایق کودکتان تناسب داشته و ظاهر زیبا و تصاویر جذابی داشته باشند.
اولین کتاب های کودک باید کوتاه و فقط دارای چند صفحه باشند. همچنین باید حاوی تصاویر بزرگی با جزئیات اندک باشد. کتاب هایی انتخاب کنید که واژگان آنها، برای کودک، قابل فهم باشد. اگر در جوی آرام و راحت برای کودکتان کتاب بخوانید، او لذت بیشتری خواهد برد. کودکتان را تشویق کنید به چیزهایی که در تصاویر هستند توجه کند و اتفاقات بعدی را حدس بزند و با انجام این کارها او را تشویق کنید.
اگر کودکتان درخواست کرد، کتاب را مجدداً برایش بخوانید. بهترین راه برای سنجش علاقه کودکتان به یک موضوع، این است که ببینید او چقدر راجع به آن صحبت می کند و چند بار خود به خود، سراغ آن کتاب می رود. هر زمان کودک شما نشان داد برای مطالعه آمادگی دارد، کتاب های مورد علاقه او را که قابل «خواندن» هستند، هر چند کودک شما لغات آن را حفظ کرده باشد، برایش بیاورید. کاری کنید تا مطالعه از نظر کودک، تجربه ای موفق و لذتبخش باشد. سعی کنید هر روز یا لااقل هفته ای چند بار برای کودکتان کتاب بخوانید و خود را به این کار عادت دهید.
در سنین بالاتر، کودک شما این لغات آشنا را در سایر کتاب ها می بیند و می تواند آنها را واقعاً بخواند. کتاب های جدیدی برای کودک خود تهیه کنید که داستان را با تکرار زیاد بیان می کنند و هر یک از لغات، چندین بار در آن ها به چشم می خورد. حتی زمانی که خود کودک، توانایی کتاب خواندن را پیدا کرد، از کتاب خواندن برای او دست برندارید. ترتیبی اتخاذ کنید که همیشه کتاب های متنوعی در دسترس کودک وجود داشته باشد.
مشوق استعداد سرشار در کودک خود باشیم
در کنار آموزش های قبل از دبستان، ضروری است تا وقت آزادی را برای بازی در نظر بگیرید. بیشتر مشاهده و کمتر دخالت کنید. به جای اسباب بازی های پیچیده، اسباب بازی های ساده ای تهیه کنید که با قوه تخیل کودکتان تکمیل گردد. کودک خود را به بازی در بیرون از منزل تشویق کنید تا با دنیای طبیعت در تماس باشد و فرصتی برای بازی با شن، خاک، آب، و هوا داشته باشد.
نمونه هایی از کارهای واقعی در اختیار کودک خود بگذارید تا بتواند از آنها تقلید کند. اجازه دهید در گردگیری، شستن ظرفها، و پخت و پز به شما کمک کند، این فعالیت ها، جزیی از بازی های او می شوند و به او کمک می کنند چیزهایی در مورد زندگی بیاموزند.
امکان فعالیت های هنری را که به کودکتان امکان می دهند احساسات خود را به راحتی اظهار کنند، مثل نقاشی با انگشت، قلم مو، یا اسفنج، با استفاده از رنگهای جذاب و درخشان فراهم آورید، این کار نه تنها به کودکتان کمک می کند احساسات خود را بیان کند، بلکه چیزهایی در مورد رنگها به وی می آموزد.
نکات تکمیلی پیرامون آموزش های قبل از دبستان
به فرزندان خود احترام گذاشته و هنگام ابراز عقیده به سخنان آنها توجه کنید. در برخورد با فرزندان، هرگز از لقب های ناپسند و نسبت های ناروا استفاده نکنید. از تحمیل عقاید خویش به فرزندان خودداری کنید.
از مقایسه فرزندان با یکدیگر و یا با دیگر همسالان، جداً پرهیز کنید. در پذیرش و ابراز محبت به فرزندان، هیچ گاه به جنسیت آنها توجه نکنید. در اعطای مسئولیت به فرزندان، به تفاوت های فردی آنها و به حدود توانمندی هایشان توجه کنید. هنگام مواجه شدن فرزندان با شکست، آنها را طرد نکنید. از فرزندتان تمجید کنید؛ زیرا تمجید، خالق عزت نفس و اعتماد به نفس کودکان است.
به فرزندانتان فواید ورزش کردن را بیاموزید. به فرزندانتان آموزش دهید که بدترین دشمن آنها، ترس از شکست است. به فرزندانتان حتی از سنین بسیار پایین، در خانه وظایفی را محول کنید. برای احساسات و نظریات فرزندانتان ارزش قائل شوید و به آنها احترام بگذارید.
روحیه کاوشگری را در فرزندتان تقویت کنید و از طریق آن به او آموزش دهید. فرزندانتان را تشویق کنید داوطلب کمک به افرادی شوند که به کمک آنها نیاز دارند. به فرزندانتان بیاموزید به بدنشان احترام بگذارند و از آن محافظت کنند. به فرزندانتان بیاموزید قدر داشته هایشان را بدانند و بابت آنها، احساس شادی و رضایت کنند.
نسبت به آموزش نظم و انضباط به کودکان خود، اهتمام لازم را داشته باشید. به توانایی های او اعتماد داشته باشید تا فرزندتان تمام تلاشش را برای انجام کارها بکند.
راهنمایی کردن توأم با دلسوزی و مهربانی، گام مهمی در آموزش های قبل از دبستان کودکان و مراقبت از آنهاست و به آنان کمک می کند که نسبت به افراد خانواده و جامعه، مهربان بوده و افرادی قابل احترام و دوست داشتنی باشند. پس بزرگترین وظیفه ما این است که کاری کنیم که فرزندمان احساس کند دوستش داریم و به او احترام می گذاریم. حضرت علی (ع) میفرماید: هر که در کودکی نیاموزد، در بزرگی پیشرفت نمی کند.(۱)
جمع بندی
آموزش های قبل از دبستان، مجموعه ای از آموزه ها و مهارتهای کلیدی است که کودکان را برای ورود به دبستان و زندگی جدید اجتماعی آماده می کند. آموزش های قبل از دبستان را می توان در دو حوزه اخلاق و انسانیت (شامل آموزش صداقت و عدالت) و حوزه تقویت هوش و فراگیری بهتر کودک تعریف کرد. در این راستا ضمن آموزش مهارتهای ارتباطی به کودک مثل کنترل احساسات، ضروریست تا محیط خانه برای کودک، گرم و امن بوده و او از نظر عاطفی اشباع گردد.
پی نوشت
۱-آمدی، غررالحکم، شماره ۸۹۳۷
منابع اقتباس: بیتوته؛ سلامت نیوز
