نقش و اهمیت خانواده در تربیت دینی فرزندان

خانواده اولین و اساسی ترین پایگاه تربیت دینی فرزندان است؛ زیرا شخصیت و نگرش دینی کودک در کانون خانواده شکل می گیرد و والدین با الگوبرداری، آموزش، و فراهم کردن محیطی مؤمنانه، نقش بی بدیلی در پرورش شور و شوق فطری به خداوند و فضائل اخلاقی ایفا می کنند.

تربیت دینی فرزندان توسط خانواده ها، نقش مهمی در سلامت روان و سازگاری اجتماعی آنان دارد. دین می تواند خویشتنداری را که عنصر اساسی در تربیت است، افزایش دهد و در میان خانواده ها به عنوان اصلی ترین و اساسی ترین عنصر تربیت دینی تلقی شود.

خانواده، برترین جامعه ای است که کودک در آن، چشم به جهان می گشاید، سخن می گوید، راه می رود و هر آنچه را که ببیند، به تقلید انجام می دهد. در همان مکان است که یا به قله انسانیت صعود می کند یا به قعر زشتی ها نزول می کند. اولین و مهمترین پایگاه یادگیری، کانون خانواده است؛ زیرا خمیر مایه شخصیت انسان، در خانواده تکوین می یابد و نگرش ها، رغبت ها، رفتارهای خوشایند و ناخوشایند نسبت به پدیده های مختلف، از خانه سرچشمه می گیرد.

پس این حقیقت آشکار می گردد که نقش خانواده در تربیت فرزندان، یک نقش بی بدیل بوده و از جایگاه قابل ملاحظه ای برخوردار است و تربیت دینی از جایگاه رفیع تری برخوردار می باشد. هدف از تربیت دینی فرزندان، آن است که شور و شوق فطری کودک را نسبت به جلال و جمال الهی پرورش دهد و از رهگذر آن، فضائل اخلاقی را، به ملکات اخلاقی مبدّل سازد.

دین و مذهب، می تواند نقش مؤثری در شکل گیری شخصیت کودک و نوجوان ایفا کند و مهمتر از آن این که دین و مذهب، در بهداشت روانی تأثیر بسیار عمیقی دارد. تربیت دینی فرزندان که به وسیله آموزش های محیطی قابل اجرا است، به عوامل متعددی بستگی دارد که از مهمترین آنها می توان به علاقمندی والدین و حسن ظن آنها به دین و اعتقادات مذهبی اشاره کرد.

نقش آفرینی خانواده در تربیت دینی فرزندان

بر مبنای یک احساس و سنت دیرین، مشخص ترین مسئولیت خانواده در قبال زیست و رفاه فرزندان، در تامین خوراک و پوشاک، مسکن، بهداشت و تربیت، خلاصه شده است و اگرچه در تربیت فرزندان (فرایند انتقال ارزش های دینی) گروه ها و عوامل اجتماعی زیادی تأثیر می گذارند، اما غالباً خانواده در این زمینه به منزله با نفوذ‌ترین عامل به شمار می رود.

در خانواده، والدین به عنوان اصلی ترین عضو آن باید در تربیت دینی کودکان تلاش کنند تا متربی از سر شوق و اشتیاق به تجارب درونی دست یابد؛ به نحوی که خود بتواند فطرت خدا جوی خویش را کشف کند و تجربه را به طور حضوری مشاهده نماید.

در کانون خانواده است که گرایش دینی افراد، تقویت می شود و خمیر مایه شخصیت مذهبی، در آنان تکریم می یابد. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «کل مولود یولد علی الفطره حتی تکون ابواه یهودانه و ینصرانه؛ هر نوزادی به فطرت (اسلام و توحید) متولد می شود، آن گاه پدر و مادر، او را به یهودیت و نصرانیت گرایش می دهند و از را ه فطرت منحرف می سازند.

خانواده و تربیت دینی فرزندان: قبل از تولد

۱- همسر صالحه و شایسته

اسلام به عنوان دین کامل و جامع، نقطه آغازین تربیت را قبل از ازدواج می داند، لذا به عنوان اولین گام، شرایطی را برای انتخاب همسر شایسته که زمینه ساز تربیت صحیح فرزندان به شمار می رود، لازم دانسته است و بهترین توشه دنیا را همسر صالح و نیکوکار معرفی می کند.

رسول گرامی اسلام (ص) در بیان شرایط همسر شایسته می فرماید: «ازدواج کن ولی بر تو باد که با زن دیندار و با ایمان ازدواج کنی».

حضرت امام خمینی (ره) در مورد نقش مادر در سرنوشت فرزند می فرمایند: «دامن مادر، بزرگترین مدرسه ای است که بچه در آن تربیت می شود. آنچه بچه از مادر می شنود، غیر از چیزی است که از معلم می شنود، بچه از مادر بهتر می شنود تا معلم، در دامان مادر، بهتر تربیت می شود تا در جوار پدر یا معلم».

۲-غذای حلال

از نکته های مهم و کاربردی تعالیم اسلامی در تربیت دینی فرزندان، لقمه حلال والدین می باشد. امام صادق (ع) فرمودند: آثار کسب حلال، در نسل انسان آشکار می شود، تأثیر مال حرام تا حدی است که موجب عدم قبولی اعمال عبادی انسان می شود. لذا نان آور خانواده باید توجه داشته باشد و آن را از عوامل مهم سعادت یا شقاوت خود و خانواده خویش تلقی کند.

خانواده و تربیت دینی فرزندان: بعد از تولد

بعد از تولد، نقش تربیتی والدین و سایر اعضای خانواده تعیین کننده و پررنگ تر می شود. دستورات ژرف و ارزشمند اسلام در این دوره که از ابتدای تولد آغاز می شود تأثیرات فراوانی را در تربیت فرزند می گذارد.

۱- دوران طفولیت

اولین دستورالعمل بعد از تولد فرزند اذان و اقامه گفتن در گوش نوزاد می باشد. در روایتی حضرت رسول اکرم (ص) به حضرت امیرالمؤمنین فرمودند:‌ ای علی! وقتی صاحب فرزند دختر یا پسر شدی در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه بگو، به درستی که هرگز شیطان نمی تواند به او ضرر برساند.

طبیعی است که اولین کلماتی که گوش نوزاد را متوجه خود می کند اگر اسمای مبارک، خداوند و شهادتین باشد تأثیر عمیقی بر روح کودک گذاشته و دل و جان او را چون آیینه شفاف می نماید.

۲- دوران کودکی

دوران کودکی یکی دیگر از مراحل نقش آفرین در امر تربیت دینی فرزندان می باشد. آشنایی صحیح والدین با دین، پاسخگویی درست و عمل آنان به دستورات شرعی و دینی از عوامل نقش آفرین در تربیت دینی فرزندان می باشد و از آنجا که والدین در این مرحله به عنوان بهترین الگو برای فرزندان می باشند هر نوع ناهمگونی بین رفتار و گفتار آنان نتیجه منفی در پی خواهد داشت.

غزالی می گوید: بدان که کودک امانتی است در دست پدر و مادر و دل پاک وی چون گوهری نفیس از هر نقشی خالی است و چون موم نقش پذیر است. مانند زمین پاکی که هر تخمی که در وی افکنی، بروید اگر تخم خیر افکنی به به سعادت دنیا و دین شریک باشد و اگر بر خلاف این باشد بدبخت شود و ایشان در هر چه بر وی رود شریک باشند.

اگر والدین می خواهند فرزند خود را راستگو، صالح، متعهد و اهل نماز و عبادت تربیت کنند خودشان نیز باید چنین باشند، زیرا در غیر این صورت نه تنها نتیجه بخش نمی باشد، بلکه مشکلاتی همچون بی اعتمادی فرزند نسبت به والدین، دروغگویی، دورویی و تقلب را به همراه خواهد داشت.

در مرحله کودکی، کودکان از خصوصیات ذهنی و روحی محدودی که منعکس کننده اندیشه های ساده دینی آنهاست برخوردارند، به همین دلیل آموزش کودکان مخصوصاً آموزش تعالیم دینی از قبیل آموزش قرآن، احکام، احادیث و آداب زندگی باید در دستور کار والدین قرار گیرد. رسول خدا (ص) فرمودند: «هر کس به فرزندش قرآن بیاموزد مانند آن است که ده هزار بار خانه خدا را زیارت کرده است».

امیر مؤمنان علی (ع) می فرمایند: حق فرزند بر پدر سه چیز است: «انتخاب نام نیکو، ادب آموزی نیکو و آموزش قرآن»

آموزش نماز و تشویق و ترغیب به آن باید در فهرست تربیت دینی فرزندان قرار گیرد. در روایتی از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «ما بچه هایمان را از پنج چیز سالگی به نماز امر می کنیم تا شما فرزندانتان را از هفت سالگی امر به نماز کنید» به هر حال، والدین در آموزش ادب و احکام اسلامی نقش آفرین می باشند که هر کدام در تربیت دینی لازم و ضروری است.

امام خمینی (ره) در قسمتی از نامه خود به فرزندش حاج احمد آقا می فرمایند: فرزندم! با قرآن، این بزرگ کتاب معرفت آشنا شو و با قرائت آن راهی به سوی محبوب باز کن و تصور مکن قرائت بدون معرفت اثری ندارد که این وسوسه شیطان است. این کتاب از طرف محبوب است برای تو و برای هر کس، و نامه محبوب، محبوب است، اگر چه چه عاشق و محب، مفاد آن را نداند.

۳- دوران نوجوانی و جوانی

دوره نوجوانی و جوانی دورهی پر شور و نشاط و تحول زاست و فرد در این مرحله از زندگی احساسات متفاوتی از خود بروز می دهد. گاه با تندی و گاه با سردی و بی تفاوتی با مسائل زندگی برخورد می کند.

با توجه به این تحولات، خانواده می تواند با استفاده درست و بهینه زمینه رشد و تربیت دینی فرزندان را فراهم آورده و آنها را از بیهوده انگاری نجات دهد.

از این رو باید در این مرحله آموزش، مخصوصاً آموزش معرف دینی به طور صحیح و جدی دنبال شود تا جوانان و نوجوانان در پرتو آن آگاهی ها بتوانند در مسیر صحیح قرار گرفته و در جامعه به ایفای نقش بپردازند. در این دوره باید باورهای دینی نوجوان و جوان تقویت و تعالی یابد، اخلاق و عمل او پالایش شود و از این دوره که بهترین دوره برای تربیت دینی و خودسازی می باشد بهترین توشه ها برگرفته شود.

از خصوصیت این دوره، پاکی و صفا و خلوص نیت می باشد و آمادگی لازم برای پذیرش معارف و پالایش رذائل و کجروی ها وجود دارد. امام علی (ع) در روایتی به امام حسن (ع) می فرمایند: قلب نوجوان همچون زمین خالی است که هر بذری در آن افکنده شود می پذیرد. من پیش از آنکه دلت سخت گردد و فکرت مشغول شود به ادب و تربیت تو مبادرت کردم.

مراقبت از برنامه های مذهبی نوجوان، تذکر به موقع و واداشتن آنان به این امور امری لازم و حتمی است. در عین حال باید توجه داشت که این کنترل‌ها هر اندازه غیر مستقیم و هنرمندانه تر باشد مفید‌تر است و احتمال گرایش نوجوان را به اعتقادات دینی و مذهبی بیشتر می کند. در پایان باید به این نکته توجه داشت که تربیت دینی فرزندان زمانی ثمربخش است که ثبات و آرامش بیشتری در محیط خانواده حاکم باشد و یکی از راه های ایجاد ثبات و آرامش در خانواده تفاهم اعتقادی بین والدین است.

اصول ده گانه پیرامون تربیت دینی فرزندان

تربیت دینی فرزندان، سرمایه گذاری برای آینده ای روشن و معنوی است. این فرایند نیازمند رویکردی هوشمندانه و دقیق است تا با در نظر گرفتن ابعاد مختلف وجودی فرزندان، بذرهای ایمان و اخلاق را در دلهایشان بپروراند. در فرایند تربیت دینی فرزندان، نکات مهمی که بایستی مورد توجه اولیا و مربیان قرار گیرد، به شرح زیر است:

۱ـ تناسب داشتن آموزش های دینی و مذهبی با مقتضیات سنی و میزان رشد عقلی و ذهنی فرزندان.

۲ـ توجه به امر تبیین و روشن نمودن ابهامات و سؤالات فرزندان در مسائل دینی و شرح صحیح علل انجام فرائض و وظایف دینی.

۳ـ پرهیز از کاربرد تلقین های محض و ایجاد عادت های انفعالی و مکانیکی در رعایت دستورات دینی.

۴ـ استفاده از روش های غیر مستقیم و غیر کلامی در امر تربیت دینی فرزندان به خصوص دقت در اجرای صحیح روش الگویی از سوی والدین و مربیان.

۵ـ ایجاد زمینه در فرزندان برای طرح سؤال و کنکاش در مسائل دینی و ارائه پاسخ های سنجیده از سوی والدین و مربیان.

۶ـ ارتباط دادن تربیت دینی به همه جنبه های تشکیل دهنده وجود؛ نظیر جسمی، عقلانی، عاطفی و اجتماعی و ….

۷ـ دوری از تحمیل کردن آموزش های دینی به فرزند و اجتناب از کاربرد روش های کاملاً بیرونی در به اصطلاح «دینی بار آوردن آن ها».

۸ـ ایجاد زمینه برای برخورد عاقلانه و توأم با تفکر از سوی فرزندان با طبیعت و اسرار آفرینش به نحوی که از آنها خواسته شود در پدیده ها و آفریده های خلقت توجه کنند و خود به قضاوت در ارتباط با آفریدگار جهان هستی و هدف از آفرینش بپردازند.

۹ـ معرفی اسوه ها و الگوهای دینی که در این موارد لازم است به شرایط و مقتضیات سنی، عقلی، عاطفی و… فرزندان کاملاً توجه شود.

۱۰ـ ایجاد هماهنگی و سنخیت در روش ها و شیوه های تربیت دینی فرزندان از سوی والدین، اولیای مدرسه و دست اندرکاران تهیه و تدوین برنامه های صدا و سیما و… باید توجه داشت که هر گونه ناهماهنگی بین سفارشات و پند و اندرزها با رفتار عاملان منجر به ایجاد اختلال در روند تربیت دینی فرزندان می شود.

سخنی با والدین پیرامون تربیت دینی فرزندان

در ارتباط با تربیت دینی فرزندان و رشد اخلاقی او، باید خود والدین عامل به واجبات و دوری کننده از محرمات باشند،‌ با زبان ساده و کودکانه و به تدریج نگرش دینی مطلوب را در آنها بوجود آورند و توجه آنها را به جهان آفرینش و آفریننده عالم، جلب کنند. در طول زندگی انسان هیچ یک از نهادها،‌ سازمان ها و عوامل اثرگذار بر انسان نمی تواند با خانواده و اثرگذاری آن بر کودک برابری کند.

والدین به اندازه قابلیت ها و شایستگی های خود می توانند محصول با ارزشی از جهات مختلف، به خصوص رشد دینی و تربیت اعتقادی به یادگار بگذارد. خداوند در قرآن کریم به پاس این ارزش و اهمیت، حقوق والدین را در کنار توحید و خداشناسی قرار داده است.(سوره اسراء آیه ۲۴)

با توجه به ارزش و قداست خانواده در می یابیم که خانه، اولین مدرسه تربیتی اخلاقی و دینی است و کودک به تدریج بر اساس مشاهدات روزمره، پایه های اخلاقی خود را پی ریزی می کند در محیط خانه، کودک تعالیم خوب و بد را فراگرفته، زیر بنای اخلاقی او شکل می گیرد.

کودک، همانند نهال تازه ای است که هر طور او را پرورش دهیم، همان گونه می شود خانه، پرورشگاه اطفال است، بنابراین اگر والدین و سایر اعضای خانواده، دارای روش صحیح و اخلاق نیک باشند، کودکان خوب و به دنبال آن، انسان های بزرگ، افراد متعهد و فعال تربیت شده و به جامعه تحویل داده می شود و بالعکس.

تربیت دینی فرزندان از کودکی تا شش سالگی، محدود به ایجاد انس نسبت به مسائل دینی است به این معنی که کودک آن چه را که به طور منظم در محیط خانواده می بیند، نسبت به آن انس پیدا می کند و همین انس اولیه، زمینه را برای پدید آمدن عادت و انجام فرایض دینی در مراحل بعدی فراهم می آورد مشاهده آداب دینی و عبادات مذهبی، به‌ ویژه نماز که در هر شبانه روز به طور منظم از طرف بزرگترها در محیط خانه انجام می شود، در ذهن و دوران کودک نقش می بندد.

نتیجه گیری

خانواده در تربیت دینی فرزندان و هدایت صحیح آنها به سوی رستگاری و اعمال صالح بیشترین و مؤثرترین نقش را دارد. از این رو خانواده ها مخصوصاً والدین باید جایگاه خود را کاملاً درک کرده و با آشنایی و فراگیری عوامل و روش های صحیح تربیت دینی فرزندان، خود را برای نقش آفرینی مهیا نمایند و با برنامه ریزی و تعامل به تربیت دینی فرزندانشان همت گمارند تا زمینه شکوفایی استعدادهای نهفته در ابعاد مختلف آن را فراهم نموده و فرزندان به رشد و تعالی معنوی دست یابند.

بنابراین تربیت دینی فرزندان و پرورش استعدادهای آنان، از اهمیت زیادی برخوردار است و نباید از آن غافل شد و در این راستا نیاز به سرمایه گذاری و برنامه ریزی است تا نسلی قرآنی، با ایمان، سالم، وظیفه شناس، درستکار،فداکار، شجاع و هدفدار داشته باشیم و ان شاء الله شاهد جامعه ای اسلامی و ایده آل خواهیم بود.

فهرست منابع

۱-قرآن کریم
2-شهید مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام
3- ایرج شاکری نیا، برخی نکات تربیتی در کلام مولا.
4- محمد پارسا، روانشناسی رشد کودک و نوجوان
5- علی قائمی، نظام خانواده در اسلام
6- محمد داودی، سیره تربیتی پیامبر (ص)
7-والدین و تربیت دینی فرزندان

منابع اقتباس: نشریه پیوند، فروردین و اردیبهشت، ۱۳۹۰، شماره ۳۷۸-۳۷۹، نویسنده: مژگان علامه محب؛ خبرآنلاین