برتری علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه طباطبایی

برتری علوم انسانی اسلامی از دیدگاه علامه طباطبایی

اشتراک‌گذاری در ایتا اشتراک‌گذاری در بله اشتراک‌گذاری در سروش کپی کردن لینک

یکی از ضرورت های مهم در جامعه ما برای حرکت به سوی تمدن اسلامی، توجه بیشتر به علوم انسانی اسلامی است. علوم انسانی نظیر اقتصاد، سیاست، مدیریت، تربیت و … پایه ها و ساختارهای یک جامعه را شکل می دهند و طبیعی است که در یک جامعه مسلمان، این ساختارها باید مبتنی بر آموزه های اسلامی بنا شوند.

در این میان یکی از دلایل مهم برای اسلامی سازی علوم انسانی، برتری معرفتی و عملی علوم انسانی اسلامی از علوم انسانی سکولار است. در ادامه، بر مبنای اندیشه های قرآنی علامه سید محمد حسین طباطبایی به دلایل این برتری اشاره می کنیم.

ارزش معرفتی علوم انسانی اسلامی

منبع کشف علوم انسانی اسلامی، علم نامحدود و خطا ناپذیر خداست؛ اما منبع علوم انسانی سکولار علم محدود بشری می باشد که در آن هم خطا وجود دارد و هم تمايلات نفسانی ممکن است یافت شود و این دو نقیصه پیامدهای فراوانی دارد که موجب تفاوت نهادن میان علوم بشری با علوم قرآنی خواهد بود که در اینجا با اشاره به بیان علامه برخی از آنها را ذکر می کنیم:

واقع نمایی بیشتر علوم انسانی اسلامی از علم انسانی بشری

یکی از محورهایی که اهمیت و ضرورت علوم انسانی اسلامی را اثبات می کند، نقص علوم انسانی سکولار نسبت به عدم درک واقعیت است؛ بدین معنا که تطابق گزاره و حیانی با واقعیت از گزاره های علوم بشری بیشتر است؛ زیرا آنها متصل به خداست که از هوا و خطا در امان است، اما علوم بشری از این دو نقیصه در امان نیست. البته باید دانست که معیار در این مقایسه، مقایسه سطح های هم طراز با یکدیگر است. در این مورد باید چنین فرض کرد که ما دو متن در جلوی خود داریم: یکی متن وحیانی است که مؤلف آن خداست و دیگر متن علوم انسانی است که منتسب به علوم بشری و اذهان خطا کننده آنهاست و روشن است که این دو به یک میزان از نظر ارزش معرفتی برخوردار نیستند.

علاوه بر این موضوع علوم انسانی انسان است که بسیار پیچیده و پر رمز و راز است و غیر از خالق او موجود دیگری بر زوایای پنهان و اسرار وجودی او آگاه نیست و باید دید که خداوند او را چگونه تعریف می کند و برای ارتقای او چه نسخه ای می پیچد؛ از این رو مکاتب بشری که از دیرباز در زمینه انسان مطالعات فراوانی داشته اند، اما بسی ناکام مانده اند و به شدت درباره انسان با اختلافات بسیاری داوری نموده اند؛ برخی او را ذاتاً شرور و از همه موجودات پست تر می شمارند و برخی او را جای خدا گذاشته اند، در حالی که متدینان همواره به اصولی ثابت در توصیف انسان تأکید داشته اند.

محدودیت قلمرو علوم انسانی موجود

علامه طباطبایی می گوید: مراد از جمله «وَ عَلَّمَكَ مَا لَم تَكُنْ تَعْلَمُ؛[1] و آنچه را نمی دانستی، به تو آموخت» این است که خدای تعالی از طریق وحی به پیامبر نوعی علم داد که اگر نمی داد، اسباب عادی که در تعلیم هر انسانی دست در کارند و علوم عادی را به انسان ها تعلیم می دهند، در به دست آوردن آن علم برای او کافی نبود.[2]

طبق واقعیتی که همگان درک می کنیم و مطابق آموزه های قرآنی، علامه معتقد به محدودیت قلمرو علم انسانی است و احاطه مطلقه به همه خصوصیات اشیا که گاهی نیز از آن به علم غیب تعبیر می شود، مختص ساحت کبریای خدای یگانه عالم می باشد؛ در نتیجه شعور و ادراک انسان مانند چراغ کوچک بسیار ضعیفی است که در فضای پهناور تاریکی روشن شده باشد که حداکثر همواری و ناهمواریِ جای پا با آن شناخته می شود.

انسان در محیط زندگی تنگ و محدودی که دارد جز اندکی از اسباب و علل حوادث که از راه حواس ضعیف و فکر کوتاه خود به دست می آورد احاطه پیدا نمی کند. این معلوماتِ محدود انسان با مجهولات نامحدودی که دارد به هیچ وجه قابل مقایسه نیست.[3]

همچنین می گوید: روان شناسی به ویژه روان شناسی تربیتی – با کنجکاوی خود خواص نفس را می جوید و بس ـ و همچنین گیاه شناسی یا فن کشاورزی – خواص درخت را به دست می دهد و بس ـ ولی آیا نفس چیست ماهیت درخت کدام است ـ هرگز مربوط به این علوم نیست، چون علوم به غیر حس اعتماد ندارند؛ دانشمندانی که نظر فلسفی را ـ با نظر علمی خلط و در مورد بحث فلسفی ـ با روش علمی قضاوت می نمایند (کاری ناروا انجام می دهند و در حوزه ای وارد می شوند که نباید وارد گردند)[4]

هدایت بخش بودن همه آموزه های وحیانی

هدایت بخش بودن علوم انسانی اسلامی ویژگی مهم دیگری در مقایسه با علوم سکولار است. قرآن کریم می فرماید: «هیچ دیدی آن کسی را که هوای نفس خود را خدای خود گرفت و خدا او را با داشتن علم گمراه کرد و بر گوش و قلبش مهر نهاد و بر چشمش پرده انداخت، دیگر بعد از خدا چه کسی او را هدایت می کند، آیا باز هم متذکر نمی شوید؟»[5]

قارون با اطلاع از برخی قواعد علم اقتصاد و غیره توانسته بود ثروت عظیمی فراهم سازد؛ ولی می پنداشت به تنهایی و با تلاش خود به این ثروت رسیده است و خداوند در آن نقشی نداشته است؛ از این رو این مبنای غلط اعتقادی و مستقل دانستن خود موجب طغیانش شد و در نتیجه محصول کار خود را در راه باطل هزینه می کرد و آن را سبب تفاخر می دانست؛ بنابراین از آیه فوق استفاده می شود که علوم بشری به خودی خود هدایتگر انسان نیست و با به کاربستن آنها انسان به سعادت و آرامش نمی رسد، حتی به تعادل انسانی که بتواند علاوه بر بهره مندی از حواس ظاهر از ابزار معنوی شناخت برخوردار گردد نایل نمی شود.

اما علوم الهی چنین نیستند: اولاً انسان ها را به راه های هدایت راهنمایی می کنند؛ ثانیاً آنها را ملزم به انجام مقتضای علمشان می نماید؛ زیرا علوم انسانی اسلامی در صورتی هدایت بخش است که عالمان به لوازم آن عملاً پایبند باشند.

علامه طباطبایی معتقد است علمی ملازم با هدایت است که توأم با التزام عالم به مقتضای علمش باشد، در غیر این صورت علمش جهل است.[6] حال باید گفت در علم دینی مفروض آن است که انسان ها می خواهند در راه سعادت ابدی خود سير الهی را بپیمایند و از فرمان های خدا پیروی کنند و به لوازم علوم الهی که در اختیارشان قرار داده شده است، پایبندند.

حقیقی و سعادت آور بودن علوم انسانی اسلامی

علوم غربی و سکولار با هدف سلطه بر طبیعت و تمتع دنیوی و بدون توجه به خدا و آخرت و سعادت معنوی و ابدی انسان تكون یافته است و چنین علمی نه تنها انسان را سعادتمند نمی کند، بلکه او را از مسائل اصیل و مهم انسانی و هدف عالی از خلقت انسان غافل می گرداند. درست است که قرآن کریم به علوم طبیعی و انسانی تشویق می کند، اما این تشویق و ترغیب مشروط به هدف گذاری آنها در راستای سعادت آدمی است.

علامه طباطبایی در بیانی تحت عنوان «علومی که قرآن مجید به تعليم آنها دعوت می کند» می گوید: قرآن مجید در آیات بسیاری… به تعلم علوم طبیعی و ریاضی و فلسفی و فنون ادبی و بالأخره همه علومی که در دسترس فکر انسانی است و فراگیری آنها به نفع جهان بشری و سعادت بخش جامعه انسانی می باشد، دعوت می کند. آری قرآن مجید به این علوم دعوت می کند به این شرط که به حق و حقیقت رهنما باشد و جهان بینی حقیقی را که سرلوحه آن خداشناسی می باشد، در بر بر داشته باشند، و گرنه علمی که انسان را سرگرم خود ساخته، از شناختن حق و حقیقت باز دارد، در قاموس قرآن مجید با جهل مترادف است.

خدای متعال می فرماید: «آنان از زندگی این جهان ظاهر و نمودی را می دانند و آنان از زندگی آن جهان غافل اند[7] و در آیه ای دیگر امکان گمراهی همراه چنین علمی را بیان می دارد.[8] قرآن کریم با ترغیب به فراگیری علوم، خود عهده دار تعلیم یک دوره کامل معارف الهی و کلیات اخلاق و فقه اسلامی گردیده است. علوم بی طرف نیستند و همراه خود حامل بینش و جهان بینی خاصی هستند.[9]

اینکه علامه طباطبایی می گوید اگر علوم بریده از مبدأ و معاد باشد و انسان را غافل از خدا گرداند، جهل است، بدان علت است که صحنه هستی فعل و آیت خدایی است و در دل هر ذره ای از آن نشانه ای از خدا موجود است و اگر کسی با مطالعه آن به این مهم نرسد، در حقیقت عالم نیست؛ زیرا عالم کسی است که در موجودات و حوادث عالم دقت می کند و در تلاش است اسرار هستی را بیابد؛ پس اگر چنین نباشد، در حقیقت جاهل است و راه علمی را نپیموده است؛ بنابراین علومی مورد تأیید قرآن است که دارای این ویژگی های باشد: راهنما به حق و حقیقت، کمک کننده به سعادت جامعه، مشتمل بر جهان بینی توحیدی، بیدار کننده انسان از غفلت، تعمیق شناخت انسان نسبت به طبیعت، معتبر دانستن تمامی ابزار شناخت و عدم اکتفا به حس.

ارزش عملی

علاوه بر ارزش معرفتی، علوم انسانی اسلامی در مقایسه با علوم سکولار، از ارزش عملی بالاتری نیز برخوردار است. منظور از ارزش عملی به کاربستن لوازم عقلایی علوم انسانی در زندگی فردی و اجتماعی و التزام عملی بر اساس یافته های علمی است.

چنان که اشاره شد، نتیجه علوم انسانی تجربی را حتی اگر تنها تبیین هست ها و توصیف امور انسانی بدانیم، این هست ها در پی خود، بایدها و نبایدها را دارد؛ در واقع هدف علم انسانی توصیف رفتارهای انسانی و پیش بینی آن است تا بتواند زندگی بهتری را برای جامعه انسانی رقم زند و این هدف منوط به رعایت یک سری قوانین اجتماعی و اداری از سوی مردم بر اساس یافته های علمی است. حال باید دید این هدف از منظر دین بهتر محقق می شود یا از منظر غیر دین؟

روشن است که متدینان هرگاه قانونی را دینی بدانند، بدان معناست که در عمق وجودشان به آن معتقد و پایبندند و آنها را از نظر کمیت و کیفیت درست انجام می دهند؛ چراکه تكاليف الهی را در خدمت تکامل انسانی و دارای ثواب اخروی می دانند؛ از این رو علامه چند دلیل بر سهولت اجرای آموزه های وحیانی نسبت به آموزه های غیر وحیانی بیان می دارند:

الف) دین، در همه اعمال فردی و اجتماعی برای انسان مسئولیت خدایی ایجاد کرده، انسان را در همه حرکات و سکنات خود مسئول در برابر خدای متعال می داند؛ چون خدای متعال با قدرت و علم بی پایان خویش از هر جهت به انسان احاطه دارد و به هر رازی که در دل داشته باشد کاملاً آگاه است؛ خدای متعال نسبت به انسان ها علم و احاطه دارد[10] و نیز مراقب ایشان است[11] و هر کجا باشند با آنان است[12].

ب) هر فرد دیندار تنها راه سعادت همیشگی و راحتی ابدی را در عمل به مقررات دینی که پروردگار متعال به وسیله پیامبران خود فرستاده است، می داند.

ج) هر فرد دیندار طبق عقاید دینی خود می داند هر دستور دینی را که انجام می دهد، از پروردگار خود اطاعت نموده و خدا برایش ثوابی در نظر گرفته است[13]

جمع بندی

علوم انسانی اسلامی به دلیل پیوند با منبع وحیانی و علم خطا ناپذیر الهی، در دو ساحت نظری و عملی بر علوم انسانی سکولار برتری دارد. برخی از جنبه های برتری علوم انسانی اسلامی در ساحت معرفتی عبارتند از: واقع نمایی بیشتر نسبت به علوم بشری، عدم محدودیت علوم انسانی اسلامی، هدایت بخش بودن علوم دینی و سعادت آور بودن این علوم. همچنین در بعد عملی، علوم انسانی اسلامی زمینه مناسبی برای عمل مردم به آموزه های وحیانی و حرکت جامعه به سوی اهدافش فراهم می کند.

پی نوشت ها

[1] نساء/۱۱۳.

[2] طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص ۸۰.

[3] رک: طباطبایی، قرآن در اسلام، ج ۱، ص ٢٤٥.

[4] طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج ٤، ص ٣٠٧.

[5] جاثیه/۲۳.

[6] رک: طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج ۱۸، ص ۱۷۳.

[7] روم/۷.

[8] جاثیه/۲۳.

[9] رک: طباطبایی، بررسی های اسلامی، ص ١٢٤-١٢٦.

[10] انفال/۴۷.

[11] نساء/۱

[12] حدید/۴.

[13] طباطبایی، ۱۳۸۷، ص ۴۵.

فهرست منابع

  1. قرآن کریم.
  2. طباطبایی، سید محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم، انتشارات صدری، ۱۳۶۰.
  3. طباطبایی، سید محمد حسین، تعالیم اسلام، قم، موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۷.
  4. طباطبایی، سید محمد حسین، بررسی های اسلامی، قم موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۸.
  5. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۹۱.
  6. طباطبایی، سید محمد حسین، قرآن در اسلام، ج۱، قم، موسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۸.

منبع اقتباس: اسدی نسب، محمد علی، ضرورت اسلامی سازی علوم انسانی از منظر قرآن در دیدگاه علامه طباطبایی، قبسات، ش۸۲، ۱۳۹۵، ص ۱۶۷-۱۶۲.

بدون دیدگاه