تفسیر مهدویت در کلام امام حسن، امام حسین و امام سجاد (ع)

بررسی روایات تفسیری امام حسن، امام حسین و امام سجاد ‌(ع) نشان می دهد که هرچند احادیث مهدویت در کلام این سه امام نسبت به امامان پس از ایشان کمتر است، اما همین روایات، به نکات مهمی پیرامون مهدویت اشاره می کنند. شرایط خاص سیاسی و اجتماعی صدر اسلام از صلح تحمیلی بر امام حسن (ع) تا واقعه عاشورا و سالها اختناق پس از آن، فرصت چندانی به آنها جهت ارائه گسترده معارف ناب مهدوی نداد؛ با این حال، محورهای اساسی مهدویت در کلام این بزرگواران و در قالب تفسیر و تأویل آیات قرآن بیان شده است. در این مقاله مروری بر روایات مهدویت در کلام این سه امام معصوم (ع) خواهیم داشت.

مهدویت در کلام امام حسن (ع)

با تفحص در کلام امام حسن (ع) در می یابیم که روایات تفسیری در باب مهدویت در کلام امام حسن (ع) زیاد نیست اما در مجموع آیاتی که بتوان به وسیله روایات تفسیری از آن حضرت درباره مهدویت به بحث گذاشت، در سه محور ذیل قابل پیگیری است:

ناگهانی بودن ظهور امام مهدی (عج)

ظهور ناگهانی امام مهدی (عج)، یکی از موضوعاتی است که در روایات تفسیری امام حسن مجتبی (ع) بدان اشاره شده است.  آن حضرت در ذیل آیه «… لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً…»[1] فرمودند: «از جدم رسول خدا (ص) درباره ائمه بعدشان سؤال کردم. در پاسخ فرمودند: امامان بعد از من، به عدد نقیبان بنی اسرائیل دوازده نفرند و خداوند علم و فهم مرا به من آنها عطا فرمود و تو ای حسن! از آنها هستی. گفتم ای رسول خدا! پس چه وقت قائم ما اهلبیت (ع) خروج خواهد کرد؟ فرمودند: همانا مثل حضرت (مهدی) همانند قیامت است. (این حادثه) بر آسمان ها و زمین گران است؛ جز ناگهان به شما نمی رسد».[2]

غیبت امام مهدی (عج)

غیبت امام مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام حسن مجتبی (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در این خصوص می فرماید: «حضرت رسول اکرم (ص) با تلاوت آیه «…و لِكُلِّ قَوْم هاد...»[3] بعد یاد کردن از دوازده امام در خصوص حضرت مهدی (عج) فرمودند: «پنهان و غایب می شود؛ به طوری که دیگر دیده نشود. دسته ای از امر امامت او برگردند و دسته ای پابرجا بمانند».[4]

گسترش عدل و داد به دست امام مهدی (عج)

گسترش عدل و داد به دست امام مهدی (عج)، موضوع دیگری است که در روایات تفسیری مهدویت در کلام امام حسن مجتبی (ع) بدان اشاره شده است.

در این خصوص از آن حضرت نقل شده که فرمودند: «در کنار رسول اکرم (ص) بودم که حضرت در حال خواندن خطبه بودند و درباره ثقلین به نکاتی اشاره کردند. وقتی از منبر پایین آمدند، از ایشان سؤال کردم ای رسول خدا! آیا شما بر همه خلق حجت نیستید؟ حضرت آيه «إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هاد»[5] را خواندند و از یک یک ائمه با اسم و خصوصیاتشان نام بردند تا به امام مهدی (عج) رسیدند… و فرمودند: او پیشوای شیعیانش و نجات دهنده دوستانش است. پنهان و غایب می شود؛ به طوری که دیگر دیده نشود، دسته ای از امر امامت او برگردند و دسته ای پابرجا بمانند و گویند: چه وقت است این وعده اگر راستگویید؟[6] و [لکن] اگر نباشد از دنیا مگر یک روز خدای تعالی آن روز را طولانی کند تا قائم ما بیرون آید و زمین را از عدل و داد پر کند؛ چنان که از ظلم و ستم پر شده است».[7]

مهدویت در کلام امام حسین (ع)

مهمترین روایات تفسیری در باب مهدویت در کلام امام حسین (ع) را می توان در این محورها دسته بندی کرد:

امام مهدی (عج)، فرزند امام حسین (ع)

بر طبق روایتی از امام حسین (ع) در ذیل آیه «وَ أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ الله»[8] فرزند امام حسین (ع) بودن امام مهدی (عج) اشاره شده است. آن حضرت می فرماید: «وقتی این آیه نازل شد از رسول خدا (ص) درباره تأویل این آیه پرسیدم که مراد از «اولوا الارحام» چه کسانی هستند؟ پیامبر(ص) در پاسخ فرمودند: به خدا سوگند منظور این آیه شما هستید و غیر شما را نمی گوید، پس هنگامی که من از دنیا رفتم پدرت علی (ع) به من سزاوارتر است و همین طور ادامه داد و… در نهایت فرمود: بعد از شما امامان نه گانه از صلب تو هستند».[9]

خبر از غیبت امام مهدی (عج)

خبر از غیبت امام مهدی (عج)، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام حسین (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت بر طبق روایتی در ذیل آيه «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ ِدينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّه»[10] به این موضوع اشاره کرده که نهمین فرزندش یعنی امام مهدی (عج) غیبت خواهد کرد و گروهی در آن شرایط با نپذیرفتن غیبت مرتد می شوند و گروه دیگر با پذیرش غیبت گرچه اذیت خواهند شد، بر این عقیده پابرجا خواهند ماند.[11]

پر کردن زمین از عدل و داد به دست امام مهدی (عج)

پرکردن زمین از عدل و داد به دست امام مهدی (عج)، موضوع دیگری است که در باب مهدویت در کلام امام حسین (ع) بدان تصریح شده است. بر این اساس بر طبق روایتی حارث اعور از امام حسین (ع) درباره آیه «وَ النَّهارِ إِذا جَلَّاها»[12] سؤال کرد. آن حضرت درباره تأویل آین آیه در پاسخ فرمودند: «منظور از “نهار” در این آیه، قائم از آل محمد (ص) است که زمین را پر از عدل و داد می کند».[13]

جایگاه صابران در غیبت امام مهدی (ع)

اهمیت صبر، حلم و بردباری در غیبت امام مهدی (عج) و جایگاه صابران، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام حسین (ع) در ذیل آیه «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ ِدينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلَّه»[14] به آن اشاره شده است. از آن حضرت نقل شده است: «کسی که در دوران غیبت امام مهدی (عج) بر آزار و تکذیب صابر باشد، مانند مجاهدی است که با شمشیر کنار رسول خدا مجاهده کرده است».[15]

کم بودن تعداد روایات مهدویت در کلام امام حسن و امام حسین(ع)

گفتنی است در فضای سیاسی – اجتماعی زمان دو امام بزرگوار یعنی امام حسن و امام حسین (ع) در جهت اثبات حقانیت راه امام علی (ع) و اثبات امامت و ولایت ائمه (ع)، بیشترین نیروی آن دو امام صرف تنش های موجود شد که گاه به درگیری و جنگ نیز کشیده می شد (مانند واقعه کربلا) و بیشترین فرصت آن دو امام در این مقطع زمانی صرف جهاد گردید؛ لذا فرصت مذاکرات علمی و برپاکردن جلسات علمی و پرسش و پاسخ کمتر ایجاد می شد.

بدین جهت نکات تفسیری که از آن حضرات به جا مانده، حجم چندانی ندارد و مهدویت در کلام این دو امام بزرگوار کمرنگ است؛ اما از سخنان این دو امام بر می آید که مهمترین نکته بر اساس فضای سیاسی و علمی جامعه معرفی امامان و اینکه ائمه (ع) باید از نسل امام حسین (ع) ادامه پیدا کند؛ از این رو تاکیدات هر دو امام، معطوف به مسئله معرفی ائمه (ع) بوده است.

مهدویت در کلام امام سجاد (ع)

تبیین مهدویت در کلام امام سجاد (ع) و روایاتی که از ایشان به جا مانده نیز حجم چندانی ندارد. در مجموع نکات ایشان را که در تفسیر و تاویل آیات قرآن درباره مهدویت موجود است، می توان در محورهای ذیل برشمرد:

امام مهدی (عج) وعده حق الهی

برشمردن امام مهدی (عج) به عنوان وعده حق و صادق الهی، یکی از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام سجاد (ع) بدان اشاره شده است. از آن حضرت در ذیل آیه «فَوَ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقُّ مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ»[16] نقل شده که منظور از «إِنَّهُ لَحَقُّ» حضرت مهدی (عج) است. همچنین ایشان «وعده» در آیه «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ ….»[17] را به امام مهدی و اصحابش تأویل برده است.[18]

امام مهدی (عج) از نسل حسین (ع) و غیبت آن حضرت

از آن حضرت در تفسير آيه «هو أولوا الأرحام بَعْضُهُمْ أولى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللهِه»[19] و آيه «وَ جَعَلَهَا كَلِمَةٌ باقية في عقيده»[20] نقل شده که این آیات درباره ما نازل شده است و ائمه از نسل امام حسین (ع) هستند که تا روز قیامت ادامه خواهد داشت. ایشان در ادامه می فرمایند: «برای قائم ما دو غیبت است که یکی از دیگری طولانی تر است …. به گونه ای که بیشتر معتقدان به آن امام از باور به ایشان باز می گردند و بر آن ثابت نمی مانند، مگر کسی که یقینش قوی و معرفتش درست باشد و … تسليم ما اهل بیت باشد».[21]

تعداد یاران حضرت مهدی (عج)

خبر از تعداد یاران حضرت مهدی (عج) از دیگر موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام سجاد (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت در روایتی تفسیری در ذيل آيه «وَ لِكُلّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَينَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللهُ جَمِيعًا إِنَّ اللهَ عَلى كُل شئ قدير»[22] تعداد یاران حضرت مهدی (عج) را ۳۱۳ نفر معرفی کرده اند. آنها به تعداد مردان جنگ بدر هستند که یکدفعه از خوابگاه خود ناپدید (خارج) می شوند و خود را برای یاری حضرت به مکه می رسانند. سپس فرمودند: «اصحاب قائم مصداق این آیه هستند».[23]

فرورفتن لشکر سفیانی در زمین

گرفتار شدن لشکر سفیانی و فرورفتن آنها در زمین، از دیگر موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام سجاد (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت آیه «وَ لَوْ تَرَى إِذْ فَرْعُوا فَلا فَوْتَ وَ أَخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيب»[24] را به فرورفتن لشکر سفیانی در منطقه بیداه تأویل برده است.[25]

رجعت

یکی دیگر از موضوعاتی که امام سجاد (ع) به آن اشاره می کند، مسئله رجعت است. آن حضرت کلمه «معاد» در آیه 85 سوره قصص[26] را به رجعت تأویل برده و رجعت کننده را پیامبر گرامی اسلام (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و سایر ائمه دانسته است.[27]

کم بودن تعداد روایات مهدویت در کلام امام سجاد (ع)

در فضای سیاسی عصر امام سجاد (ع) لازم بود مردمی که از ظلم و جور حاکمان ظالم به تنگ آمده بودند، به سوی ائمه (ع) دعوت شوند و امام (ع) به همراه عمه بزرگوار خود، مردم را به این امر مهم دعوت می کردند؛ از این رو امام با اندک ارتباطی که در آیه می دید؛ همانند اجداد خود آن را به معرفی ائمه (ع) که از جمله آنها امام مهدی (عج) است می پرداختند.

محورهای دیگری که آن حضرت به آن پرداخته مطالبی درباره رجعت و رجعت کنندگان و همین طور فرو رفتن لشکر سفیانی را که خود نشان از تغییر فضای سیاسی و علمی آن عصر در اواخر عمر ایشان بوده است. البته مضامین بسیار بلندی از این امام در کلاس های خصوصی ایشان به جا مانده که نشان از سطح علمی شاگردان معدود آن عصر بوده است.

جمع بندی

روایات مهدویت در کلام امام حسن، امام حسین و امام سجاد‌ (ع) نشان می دهد که علیرغم شرایط سخت سیاسی و اجتماعی دوران امامت این بزرگواران، مهدویت به عنوان یک اصل مهم دینی در کلام آنها منعکس شده است. این روایات به موضوعات کلی و مهم مهدویت همچون ناگهانی بودن ظهور، استمرار امامت در نسل حسینی، و نقش ایمان و صبر در دوران غیبت اشاره دارند.

پی نوشت ها

[1] اعراف/187.

[2] قمی رازی، کفایه الاثر، ص167.

[3] رعد/7.

[4] قمی رازی، کفایه الاثر، ص165.

[5] رعد/7.

[6] ملک/25.

[7] قمی رازی، کفایه الاثر، ص162-165.

[8] انفال/75.

[9] قمی رازی، کفایه الاثر، ص175.

[10] صف/9.

[11] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، باب 30، ص317، ح3.

[12] شمس/3.

[13] فرات کوفی، تفسیر فرات کوفی، ص563، ح721.

[14] صف/9.

[15] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج1، ص317.

[16] ذاریات/33.

[17] نور/55.

[18] طوسی، الغیبه، ص173.

[19] احزاب/6.

[20] زخرف/28.

[21] ابوحمزه ثمالی، تفسیر قرآن کریم، ص298، ح278.

[22] بقره/148.

[23] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب 57، ص654، ح21.

[24] سبا/51.

[25] ابوحمزه ثمالی، تفسیر قرآن کریم، ص274.

[26] «إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَىٰ مَعَادٍ؛ یقیناً کسی که [ابلاغ و عمل کردن به] قرآن را بر تو واجب کرده است، حتماً تو را به بازگشت گاه [رفیع و بلند مرتبه ات، شهر مکه] باز می‌گرداند».

[27] قمی، تفسیر قمی، ج2، ص147، ح4.

فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار، تفسیر قرآن الکریم، بیروت، دارالمفید، 1420ق.
3. شیخ صدوق، محمد ابن علی، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395ق.
4. طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، الغیبه، تحقیق: عبادالله الطهرانی و علی احمد ناصح، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
5. فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1410ق.
6. قمی رازی، ابوالقاسم علی بن محمد بن علی خزار، کفایه الاثر، 1ج، قم، بیدار، 1401ق.

منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1400ش، ص 65-80.