امام صادق (علیه السلام) امام ششم شیعیان بوده و به عنوان رییس مذهب شیعه معروف است. در زمان امام صادق (علیه السلام) فشارهای سیاسی حاکمان ظالم تا حدودی کاسته شده بود و از این رو حضرت توانست تعالیم اسلامی را در قالب بیان احادیث بیان نموده و فرصت مناظره با مخالفین را پیدا کند.
در این نوشتار به مناظره امام صادق (علیه السلام) با یک زندیق و منکر خدا اشاره می شود:
مناظره امام صادق (علیه السلام) با زندیق درباره دلیل وجود خداوند
فرد زنديقى كه نزد امام صادق (عليه السلام) بود از ایشان پرسيد: «چه دليلى بر آفريننده عالم وجود دارد؟»
امام صادق (عليه السلام) فرمودند: «افعال و كارهايى است كه دلالت بر صانع آن -همو كه عمل را انجام داده- مى كند. مگر وقتى به ساختمان استوار مرتفعى مى نگرى ابتدا پى به سازنده آن- هر چند او را نديده باشى- نمى برى؟»
پرسيد:«او چيست؟»
حضرت در پاسخ فرمودند: «او چيزى است خلاف اشياء ديگر، به كلام سابق خود بازمى گردم؛ او چيزى است که موجب اثبات خود است و او چيزى به حقيقت وجود است، غير از اينكه او جسم نيست، صورت ندارد، حس نمى شود و ملموس نيست، نه با حواس پنجگانه درک شود و نه اوهام او را دريابد، نه گذشت زمان از او مى كاهد و نه زمان تغييرش مى دهد.»
پرسيد: «ما هيچ قابل وهم و انديشه اى را نديده ايم جز آنكه مخلوق بوده است؟»
امام صادق (عليه السلام) فرمودند: «اگر كار همين گونه باشد كه شما قائليد، ديگر توحيد براى ما معنايى ندارد، زيرا ما مكلف نشده ايم به چيزى كه در وهم نمی آید، معتقد شويم، بلكه اعتقاد ما اين است، هر چه با حواس پنجگانه درک شود و همان آن را محدود سازد، مصور بوده و آن مخلوق است، و ناچار به اثبات صانع اشياء هستيم خارج از دو مورد مذموم:
يكى نفى، كه نفى همان ابطال و عدم است، و جهت دوم تشبيه به صفات مخلوقاتى كه تركيب و تاليفشان ظاهر است.
پس هيچ چاره اى نيست جز در اثبات صانع براى وجود مصنوعات و اضطرار مصنوعات به ما مى فهماند كه آن ها مصنوع و ساخته شده اند و اينكه صانع آنها غير آنهاست و نه مانند آن ها، زيرا شباهت به آن ها در ظاهر تركيب و تاليف و حدوث آن ها پس از آنكه نبودند پيدا شدند و انتقال آن ها از كوچكى به بزرگى و سياهى به سفيدى و قوت به ضعف و احوال موجودى كه به جهت ثبات و وجودشان نيازى به تفسير ندارد.
پرسيد: «تو خود او را محدود ساختى وقتى وجود او را ثابت نمودى!»
حضرت در پاسخ فرمودند: «محدودش نساختم بلكه او را اثبات نمودم؛ زيرا اثبات و نفى هيچ شباهتى به هم ندارند.»
پرسيد: «پس در آيه (الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى؛ خداى رحمان بر عرش بر آمده است)[1] چه مى فرمايد؟»
امام صادق (عليه السلام) فرمودند: «اين گونه خود را وصف نموده و نيز او آشكار از خلق بر تخت برآمده است، بدون آنكه عرش حامل يا در بردارنده يا محل او باشد، بلكه ما معتقديم كه خود او حامل و در برگيرنده عرش است و استناد به اين آيه كريمه می كنيم، (وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض؛ كرسى او آسمان ها و زمين را فرا گرفته است.)[2]
پس هر چه بايد از عرش و كرسى ثابت كنيم كرديم و نيز اينكه عرش و كرسى در بردارنده او باشند را نفى نموديم، و اينكه خداوند عز و جل نيازمند مكانى يا چيزى از مخلوقاتش باشد، بلكه تمام خلق و آفريدگان او محتاج و نيازمند خداوند مى باشند.»
فلسفه بالابردن دست در هنگام دعا
زندیق پرسید: «چه فرقى است ميان اينكه دستان خود را به آسمان بالا بريد يا به زمين پايين بريد؟»
امام صادق (عليه السلام) فرمودند: «اين در علم و احاطه و قدرت او مساوى و برابر است؛ ولى خداوند عز و جل اوليا و بندگانش را امر فرموده دستان خود را رو به آسمان سمت عرش بالا برند؛ زيرا خداوند آن را معدن رزق قرار داده است؛ پس ما مطابق با آيات قرآن و سخنان رسول خدا سخن (دستان خود را به سمت خدا بالا بريد) را ثابت كرديم و اين مورد اجماع امت است.»
تعدد ناپذیری خداوند در مناظره امام صادق (علیه السلام)
این زندیق پس از این سوال ها از امام صادق (علیه السلام) سوالی درباره توحید کرد و گفت: «چرا جايز نيست كه خالق عالم بيش از يك نفر باشد؟»
امام (علیه السلام) فرمودند: «سخن تو از دو حال خارج نيست؛ يا هر دو قديم باشند؛ قوى يا ضعيف، يا اينكه يكى قوى و ديگرى ضعيف، پس اگر هر دو قوى باشند چرا يكى از آنها ديگرى را دفع نمى كند، و خود پروردگار باشد و اگر فكر مى كنى يكى از آن ها قوى و ديگرى ضعيف است؛ ثابت مى شود يكى از آنها بنا به گفته ما ضعيف و ناتوان است.
و اگر معتقدى كه خدا دو تا است پس هر دوى آنها از هر جهت متفق مى باشند، يا از هر لحاظ با هم تفاوت دارند، ولى با ديدن آفرينش منظم، كشتى جارى، آمد و شد شب و روز، خورشيد و ماه، همه و همه دلالت بر صحت و هماهنگى امر نموده و در نهايت اينكه مدبر در همه يكى است و واحد.»
نتیجه گیری مناظره امام صادق (علیه السلام)
در مناظره امام صادق (علیه السلام) سه موضوع و سوال با زندیق (خداناباور) مطرح شد. سوال اول از دلیل وجود خداوند و سوال دوم از علت دست به سوی آسمان بلند کردن به هنگام دعا و سوال سوم از اینکه چرا خداوند نمی تواند بیش از یکی باشد که امام صادق (علیه السلام) به هر سه سوال زندیق پاسخ های مناسبی ارائه فرمود و او را ساکت کرد.
پی نوشت
[1] . طه، 5.
[2] . بقره، 255.
منبع
الاحتجاج؛ ترجمه جعفرى؛ ج2؛ ص 187 – 190.
