معرفی کتاب مهج الدعوات، اثر گرانسنگ مرحوم سید بن طاووس

کتاب مهج الدعوات و مَنهج العبادات مرحوم سید بن طاووس، یکی از معتبرترین کتاب هایی است که به ذکر ادعیه و حرزهای مختلف می پردازد. در این کتاب دعاهای مختلفی از رسول گرامی اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) نقل شده است. همچنین سید بن طاووس دعاهایی را از حضرت نوح (ع)، حضرت ابراهیم (ع)، حضرت موسی (ع)، حضرت عیسی (ع) و سایر انبیاء نقل می کند. وی کتابخانه بزرگی از کتاب های معتبر گذشتگان در اختیار داشت و کتاب مهج الدعوات را با استفاده از همین کتابخانه غنی نگاشته است. از همین رو و با توجه به دقت نظر سید در نقل احادیث معتبر می توان اعتبار بالایی برای ادعیه کتاب مهج الدعوات قائل شد. در این نوشتار پس از بیان مختصری از زندگی نامه سید بن طاووس، به معرفی کتاب مهج الدعوات می پردازیم.

مختصری از زندگینامه سید بن طاووس

سید رضی الدین، علی بن موسی بن جعفر بن طاووس حسنی حلی، مشهور به سید بن طاووس، در روز ۱۵ محرم سال ۵۹۸ هـ.ق در شهر حله عراق به دنیا آمد.[1] وی از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) بود.[2] پدرش، موسی بن جعفر، از راویان و محدثان بزرگ بوده[3] و مادر او نیز دختر ورام بن ابی فراس بن حمدان، از علمای بزرگ امامیه بوده، مادر پدرش نیز نوه شیخ طوسی است.[4]

سید بن طاووس را ذو الحسبین می گفتند؛[5] زیرا از طرف جده خود ام کلثوم دختر امام سجاد (ع) به امام حسین (ع) می رسید.[6] سید، لقب طاووس را از جدّ هفتمش محمد بن اسحاق که از سادات بزرگوار مدینه بوده و به جهت زیبایی به طاوس مشهور شده بود، کسب نموده بود.[7]

مرحوم سید در زهد و تقوا اشتهار داشت. ایشان همواره مراقب گفتار و کردار خود بود تا جایی که او را سید اهل مراقبه می گفتند. علامه حسینی طهرانی می گوید: «استاد ما علامه طباطبایی دو نفر از علمای اسلام را بسیار احترام می نمود و از آنها با عظمت یاد می نمود یکی سید بن طاووس و دیگری سید بحرالعلوم».[8]

سید بن طاووس از محضر اساتید برجسته ای همچون پدرش موسی بن جعفر طاووس حسنی، جدش، ورام بن ابی فراس، ابن نما حلی و فخّار بن معد مووسی بهره برد.[9]  سید همچنین شاگردان بسیاری از جمله بزرگانی چون علامه حلی، حسن بن داوود حلی و علی بن عیسی اربلی اشاره نمود.[10]

یکی از امتیازات مرحوم ابن طاووس دسترسی به منابع متقدم بود؛ زیرا وی کتابخانه ای غنی که حدود ۱۵۰۰ اثر در آن وجود داشت از جدّش به ارث برده بود و به گفته خودش تمام آن کتاب ها را مطالعه کرده یا درس گرفته بود و در تألیف آثار خویش از آنها استفاده نمود. همین علت باعث شد مطالب کتاب مهج الدعوات نیز به طور مستقیم از آثار گذشتگان نقل گردد که خود اعتباری مضاعف به این کتاب بخشیده است.

وی پس از سال ها تلاش علمی در سال ۶۶۴ هجری در سن ۷۵ سالگی در شهر بغداد وفات یافت.[11]

محتوای کتاب مهج الدعوات

کتاب مهج الدعوات مشتمل بر حرزها و ادعیه ای است که از معصومان (ع) روایت شده است و به بخش های ذیل قابل قسمت می باشد:

۱. حرزها: که شامل حرزهای پیامبر اکرم (ص)، حرز حضرت خدیجه (س)، حرزهای حضرت فاطمه (س) و حرزهای امیرالمؤمنین و سایر ائمه (ع) می باشد.

۲. قنوت های ائمه اطهار (ع).

۳. حرزها و تعویذهای ارزشمند که از پیامبر اکرم (ص) و ائمه هدیٰ (ع) روایت شده است.

۴. ادعیه حجاب، یا دعاهایی که پیامبر و ائمه اثنا عشر (ع) به وسیله آنها از کسی که اراده داشته به آنها بدی نماید احتجاب می نموده اند.

۵. دعاهایی که به خاطر سید بن طاووس رسیده است.

۶. دعاهای پراکنده چون دعای آدم، نوح، ادریس، ابراهیم، یوسف، یعقوب، ایوب، موسی، یوشع، خضر، الیاس، یونس، داود، آصف بن برخیا، عیسی و سلمان فارسی (ع).

۷. ادعیه اسم اعظم.

۸. ادعیه فرج و عافیت.

۹.یادآوری که به شرایط دعا کردن و غیره می پردازد.

قدمت کتاب مهج الدعوات

مراد از قدمت در کتب روایی، نزدیکی آن به عصر معصومان (ع) است. هر چه کتاب به آن عصر نزدیک تر باشد، از اعتبار بیشتری برخوردار است؛ زیرا واسطه ها کمتر شده و احتمال اشتباه در انتقال سخن معصوم کاهش می یابد. گرچه کتاب مهج الدعوات در قرن هفتم نوشته شده؛ اما منابع این کتاب، اصول و كتب اولیه است لذا از این منظر از جایگاه خوبی برخوردار است؛ مضافاً که بسیاری از منابع کتاب مهج الدعوات اکنون موجود نیست و این اثر، خود به عنوان منبع و مصدر اصلی در این زمینه محسوب می گردد. سید در موارد متعددی به قدمت منابع خود اشاره نموده است. به عنوان نمونه در بیان دعایی که جبرئیل به رسول خدا (ص) آموخت می فرماید: «وَجَدْتُ فِي كِتَابٍ عَتيقٍ – تاريخُ كِتَابَتِهِ أَكْثَرُ مِنْ مِائَتَىْ سَنَةٍ إِلَى تاريخِ سَنَةٍ خَمْسِينَ و سِتِّمِائَةٍ … .»[12] یا هنگام ذکر دعای امام صادق (ع) وقتی که منصور دوانیقی آن حضرت را احضار نمود، فرموده است «وجدتها في كتاب عتيق في آخره و كتب الحسين بن على بن هند بخطه في شوال سنه ست و تسعين و ثلاثمائة»[13]

شهرت کتاب مهج الدعوات

هر چه یک کتاب بیشتر مورد توجه عالمان دین قرار گیرد، از شهرت بیشتری برخوردار خواهد گردید و این شهرت بر اعتبار اثر می افزاید. کتاب های سید بن طاووس در موضوع دعا، احراز و زیارات از مهمترین آثار شیعه بوده و به عنوان کتاب های مرجع در این موضوع محسوب می شوند. کتاب مهج الدعوات، همیشه مورد توجه محدثان و عالمان بعد از سید بن طاووس بوده و از آن در آثار خود یاد کرده اند. علامه مجلسی در موارد متعددی از این کتاب نقل نموده است. تقی الدین ابراهيم بن على کفعمی که خود در این رشته تخصص داشته بارها در آثار علمی اش از جمله کتاب مصباح از کتاب مهج الدعوات نقل نموده است این در حالی است که در مقدمه مصباح می گوید: «کتاب مصباح را از کتاب های مورد اعتمادی جمع آوری کردم که باید به ریسمان محکم آنها چنگ زده شود». کتاب مهج الدعوات از چنان جایگاهی برخوردار بوده که در قرن دوازده هنگامی که هنوز بسیاری از کتب مرجع دعایی شیعه ترجمه نشده بود توسط محمد تقی طبسی به فارسی ترجمه گردید.

صحت انتساب مهج الدعوات به سید بن طاووس

روشن بودن هویت کتاب، نشانه شناخته بودن آن در اعصار مختلف و توجه و اهتمام علما به آن است که خود بر اعتبار اثر می افزاید. یکی از ملاک های شناخت هویتِ هر کتاب، ثابت بودن انتساب آن به مولف است که خود تاثیر مستقیمی در اعتبار آن دارد زیرا تا انتساب ثابت نشود ملاک های مربوط به مولف کارآیی نخواهد داشت. در انتساب كتاب مهج الدعوات به سيّد بن طاووس هیچ شکّی وجود ندارد و تا کنون هم کسی ادّعایی بر نسبت این کتاب به شخص دیگری ننموده است. در جای جای این کتاب، شواهدی بر تالیف آن توسط على بن طاووس وجود دارد به عنوان نمونه سیّد هنگام ذکر دعای علوی مصری می نویسد: «يقول على بن موسى بن جعفر بن محمد بن محمد طاووس مصنف هذا الكتاب»[14]

استناد مطالب کتاب مهج الدعوات

بدیهی است مسند بودن روایات یک کتاب، اعتباری مضاعف عاید آن می نماید. به همین دلیل بسیاری از محدثان سعی می نمودند سند روایت را تا معصوم ذکر کنند، البته میزان پای بندی به سند در روایات فقهی بیش از دیگر موضوعات بود، ولی با وجود این، سید بن طاووس تلاش وافری انجام داده تا حتی المقدور اسناد و طرق متعدد هر دعا و حرز را بیابد. به عنوان نمونه هنگام نقل دعای عشرات می گوید: «برای این دعا شش روایت مختلف یافتم.»[15]

ایشان برخی موارد سلسله سندهای دعاها و روایات را به طور کامل ذکر نموده؛ اما وقتی روایت را از منبعی مشهور نقل نموده برای اختصار، سند را حذف و به مسند یا مرسل بودن آن اشاره کرده است به عنوان مثال هنگام نقل یکی از دعاها می گوید: «وَ رَأيتُ مِنْ كتابِ الدُّعَاءِ لِمُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الكُلَيْنِيّ بِإِسْنَادِه … .»[16] سند کلینی در این روایت چنین است: «عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلَىّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَسَارٍ عَنْ بَعْضِ مَنْ رَوَاهُ قَالَ قَالَ.»[17] وی در بسیاری موارد نام مأخذ و منبع دعا را هم آورده است به عنوان نمونه هنگام نقل یکی از دعاهای امیرالمومنین (ع) در روز صفین می نویسد: «وَجَدْنَاهُ وَ رَوَيْنَاهُ مِنْ كِتَابِ الدُّعَاءِ وَ الذِّكْرِ تَصْنِيفَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ الأَهْوَازِيِّ رحمه الله … .»[18]

اهتمام سید بن طاووس به کتاب مهج الدعوات

هرچه اهتمام و توجه مولف به کتابش بیشتر باشد، آن اثر از پختگی و جامعیت بیشتری برخوردار و سهو و خطا در آن کمتر خواهد بود و این یعنی بالا رفتن اعتبار کتاب. نام گذاری کتاب توسط مولف، تایید محتوای کتاب توسط مولف و باب بندی و نظم خاص کتاب، از جمله قرینه های اهتمام مولف به اثر است.

نامگذاری کتاب

یکی از قرینه هایی که نشان از اهتمام و توجه مولف به کتاب خود بوده انتخاب عنوان و نام نیک برای کتابش است. همخوانی نام کتاب با مطالب مطرح شده در آن، نشان از اهمیت اثر نزد وی نیز هست. سید بن طاووس در مقدمه کتاب مهج الدعوات نسبت به انتخاب عنوان اثر می نویسد: «چون دعاهای انتخاب شده در این رساله به منزله حیات و جانند نسبت به سایر دعاها و به منزله راه راستند جهت طالبان دعا، این اثر را به کتاب مهج الدعوات و منهج العبادات نامگذاری نمودم.»[19]

تایید محتوای کتاب توسط مولف

بدیهی است تایید محتوای کتاب توسط مولفی پیراسته و شناخته شده مانند سید بن طاووس اعتباری مضاعف نصیب آن اثر می نماید. سيد بن طاووس، درباره کتاب مهج الدعوات می گوید: «من در اوقاتی به مداومت و مواظبت دعاها، انواع ریاضات را تحمل نمودم تا حرزها، قنوت ها، حجب ها و دعاهایی که با سندهای معتبر از پیامبر (ص) و ائمه اثنی عشر (ع) روایت شده و کمال اعتماد به آنها داشتم را برگزیدم».[20]

به نظر می رسد عادت سید بر این بوده تا اطمینان به مطلبی حاصل ننماید، آن را نقل نکند و اگر در مورد مولف یا کتابی ضعفی وجود داشته هنگام نقل آن مطلب به گونه های مختلف به مخاطبان خود اطمینان از صحّت آن مطلب نزد خود می دهد به عنوان نمونه وقتی در بیان انواع استخاره، نوعی استخاره را از كتاب الدعوات ابو العباس مستغفری نقل نموده، (درباره شیعه یا سنی بودن ابوالعباس مستغفری نظرات متفاوتی وجود دارد. نگارنده این مباحث در مقاله ای جداگانه با عنوان «بررسی تحلیلی اعتبار و جایگاه کتاب طب النبی (ص) همه قرائن شیعه یا سنّی بودن وی را بیان داشته است.)[21] با تعريف و تمجیدهایی که از او نموده معلوم می شود که این روایت را قبول کرده است.[22]

ابن طاووس در کتاب مهج الدعوات به گونه های مختلف در رابطه با درستی مطلب بیان شده، به مخاطب اطمینان می دهد؛ به عنوان نمونه هنگام بیان دعایی از رسول خدا (ص)، به مجرّب بودن آن اشاره فرموده و می نویسد: «و من ذلك دعاء مجرب»[23]

یکی دیگر از روش های سید برای تایید محتوای کتاب که باعث قوت ان اثر گردیده، نقل دعاها و حرزهای مشهور و منقول بین عالمان بوده است، چنان که گاهی به این مطلب اشاره می نماید؛ به عنوان نمونه هنگام ذکر حرز امام جواد (ع) می نویسد: «ذکرها جماعة من أصحابنا و نحن نرویها و ننقلها»[24]

باب بندی و نظم نسبی کتاب

هرچند باب بندی و نظم ویژه حاکی از دقت و صرف وقت بیشتر مولف برای کتاب خود است و بر اعتبار آن می افزاید؛ اما برخوردار نبودن همه کتاب ها از نظم ظاهری دقیق، نشانگر بی دقتی یا کوتاهی مولف نیست، بلکه هدف و انگیزه مولف در تنظیم و باب بندی بسیار مهم است. سید بن طاووس در مورد عدم باب بندی و فصل بندی کتاب مهج الدعوات می نویسد: «حرزها، قنوت ها، حجب و سایر دعاها را به ابواب و فصول از یکدیگر جدا و ممتاز نساخته، بلکه همگی آن ها را ایراد نمودم به منزله یک بوستان که مشتمل باشد بر شکوفه های رنگارنگ و میوه های گوناگون و به منزله یک باغ باشد جهت رسیدن به محصول و ظفر یافتن به مقصود.»[25]

ولی در عین حال، کتاب از نظم نسبی خوبی برخوردار است؛ زیرا در هر یک از دعاها و حرزها، ابتدا از پیامبر اکرم (ص) شروع و به امام زمان (عج) ختم نموده و پس از آن، از غیر ائمه (ع) هم مواردی نقل نموده است.

نسخه ها و چاپ ها

قوت نسخه کتاب، دلیل اهتمام بزرگان به آن است. قدمت، شهرت، تعدد نسخه، جایگاه مستنسخان و کیفیت ظاهری آن از عوامل تاثیر گذار بر قوّت نسخه است. نسخه های متعددی از کتاب مهج الدعوات وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می شود.

۱. نسخه ای کامل که در سال ۹۶۳ هجری قمری توسط احمد بن احمد بن احمد كتابت شده و در کتاب خانه نسخ دروایش شیخیه کرمان نگهداری می شود.

۲. نسخه ای کامل از این کتاب که در سال ۹۷۵ هجری شمسی نگارش شده و در کتاب خانه نسخ دروایش شیخیه کرمان نگهداری می شود. کاتب این نسخه مشخص نیست.

۳. نسخه ای کامل که در سال ۹۹۲ هجری شمسی کتابت شده و در کتاب خانه ولی عصر (عج) خوانسار موجود است. کاتب این نسخه مشخص نیست.

۴. نسخه ای کامل از این کتاب که توسط سلار بن احمد بحرانی در سال ۱۰۷۴ هجری شمسی کتابت شده و هم اکنون در کتابخانه نسخ دراویش شیخیه کرمان نگهداری می شود.

۵. نسخه ای که در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی وجود دارد. تاریخ کتابت این نسخه ۱۱۲۰ هجری قمری و به همراه ترجمه فارسی است؛ اما مترجم آن نامعلوم است.

۶. نسخه ای از متن و ترجمه که توسط محمد تقی طبسی از عالمان قرن ۱۲ هجری به درخواست شاه سلطان حسین صفوی ترجمه، کتابت و تصحیح شده و در کتابخانه آستان قدس رضوی نگه داری می شود.

کتاب مهج الدعوات بارها به چاپ رسیده از جمله:

۱. در بمبئی سال ۱۲۹۹ هجری و در همان سال در ایران.

۲. در سال ۱۳۳۴ هجری در تبریز، در این چاپ، مقدمه ای با عنوان طاووسیه، از سید محمود حسینی طباطبایی تبریزی در ابتدای آن آمده که شرح حال خاندان ابن طاووس است.

۳. چاپ کتاب همراه با ترجمه صدرالمعالی در حاشیه کتاب در سال ۱۳۲۳ هجری.

۴. چاپ کتاب توسط انتشارات دار الذخائر قم از روی نسخه سال ۱۳۲۳ هجری عکس برداری شده است. در این چاپ، ترجمه و حواشی و رساله طاووسیه همراه کتاب هستند.

۵. چاپ دار انوار الهدی در سال ۱۳۸۴ هجری شمسی.

جمع بندی

سید بن طاووس، یکی از بزرگترین عالمان و عارفان شیعه محسوب می شود. وی علاوه بر قدرت علمی، از زهد و تقوای بالایی نیز برخوردار بود. کتاب مهج الدعوات، یکی از آثار علمی ارزشمند مرحوم سید بن طاووس است که در آن، ادعیه و حرزهای گوناگون نقل شده از پیامبر (ص)، ائمه اطهار (ع) و انبیای الهی گردآوری شده است. با این که کتاب در قرن ششم نگاشته شده اما مطالب آن برگرفته از منابع معتبر قدیمی می باشد. مهج الدعوات شهرت بسیاری در میان علما دارد و همین امر نشان اعتبار آن است. در انتساب این کتاب به سید بن طاووس تردیدی وجود ندارد. سید کتاب مهج الدعوات را به باغی تشبیه می کند که انواع میوه ها و گل های رنگارنگ در آن وجود دارد، به همین خاطر کتاب نظم و ترتیب خاصی ندارد.

پی نوشت ها

[1] امین، اعیان الشیعه، ج ۸، ص ۳۵۸.

[2] امین، اعیان الشیعه، ج ۸، ص ۳۵۸ و ۳۶۰.

[3] آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج ۱۶، ص ۱۶۱.

[4] امین، اعیان الشیعه، ج ۳، ص ۱۸۹؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۷، ص ۱۸۰.

[5] ابن طاووس، کشف المحجه یا فانوس، ص ۲۹۴.

[6] ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۱۴۵؛ ابن طاووس، کشف المحجه یا فانوس، ص ۱۰۲ و ۱۷۴.

[7] امین، اعیان الشیعه، ج ۸، ص ۳۵۸.

[8] حسینی تهرانی، مهر تابان، ص ۵۳ و ۵۴.

[9] ر.ک: سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ج ۷، ص ۱۸۰ و ۱۸۱.

[10] آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ص ۱۱۷.

[11] امین، اعیان الشیعه، ج ۸، ص ۳۵۸ و ۳۶۰.

[12] ر.ک: ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۱۹۳.

[13] ر.ک: ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۱۹۳.

[14] ر.ک: ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۲۷۸.

[15] طبسی، ۱۳۷۹، ص ۲۴۵.

[16] ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۳۳۳.

[17] کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۵۵۹.

[18] ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۱۰۳.

[19] ر.ک: ابن طاووس، مهج الدعوات، مقدمه کتاب.

[20] ر.ک: ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۳.

[21] ر.ک: محمودی، بررسی تحلیلی اعتبار و جایگاه کتاب طب النبی (ص)، ص ۱۲۳ـ۱۲۱.

[22] ابن طاووس، الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان، ص ۱۵۵ و ۱۵۶.

[23] ر.ک: ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۷۵.

[24] ابن طاووس، الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان، ص ۷۴.

[25] ابن طاووس، مهج الدعوات، ص ۳.

فهرست منابع

1. ابن طاووس، علی بن موسی، کشف المحجه یا فانوس، ترجمه اسدالله مبشری، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۸.
2. ابن طاووس، علی بن موسی، الأمان من أخطار الأسفار و الأزمان، قم، مؤسسة آل البیت (ع)، ۱۴۰۹.
3. ابن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، قم، دار الذخائر، ۱۴۱۱.
4. امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶.
5. آقابزرگ تهرانی، محمد محسن، طبقات اعلام الشیعه، بیروت، بی نا، ۱۹۷۲.
6. حسینی تهرانی، سید محمد حسین، مهر تابان، بی جا، باقرالعلوم، ۱۳۶۰.
7. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، موسسه امام صادق (ع)، ۱۳۷۶.
8. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷.
9. محمودی، عباس، بررسی تحلیلی اعتبار و جایگاه کتاب طب النبی (ص)، حدیث حوزه، ش ۷، ۱۳۹۲.

منبع اقتباس مقاله: محمودی، عباس، بررسی تحلیلی اعتبار و جایگاه کتاب مهج الدعوات و منهج العبادات، دو فصلنامه قرآن پژوهی حسنا، ش ۳۴، ۹۷، صفحات ۱۱۲، ۱۱۳، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۲۴ـ‌۱۳۳.