استخاره گرفتن، به عنوان یکی از روش های سنتی طلب خیر و راهنمایی از خداوند، از دیرباز در میان مسلمانان، به ویژه شیعیان، رواج داشته است. این عمل که با هدف یافتن بهترین تصمیم در امور مختلف زندگی انجام می شود، ریشه در آموزه های دینی و روایات معصومین (ع) دارد. در این نوشتار ضمن بررسی اجمالی استخاره گرفتن، به انواع روش ها، شرایط و آداب آن و نیز دلایل شرعی و عقلی مشروعیت استخاره گرفتن اشاره می شود.
تعریف استخاره
استخاره، در واقع درخواست توفیق از خداوند برای انتخاب بهترین مسیر و انجام کاری نیک است.[1] این درخواست می تواند شامل طلب آگاهی از خیر، فراهم شدن شرایط مناسب، و حتی طلب عزم و اراده برای انجام آن کار باشد.[2] البته، تفاسیر مختلفی از مفاهیم استخاره وجود دارد، اما همه آن ها بر یک نکته مشترک تاکید دارند: واگذاری امور به حکمت الهی و طلب خیر و صلاح.
آداب استخاره گرفتن
در آداب استخاره گرفتن، شرایطی همچون رو به قبله بودن، استفاده از انگشتر عقیق یا نگین نقش حضرت محمد (ص) و آل او، و سکوت مطلق حین استخاره، از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین، داشتن وضو یا غسل، انتخاب زمان و مکان مقدس مانند روز جمعه، مساجد، و به ویژه اماکن مقدسه همچون حرم امام حسین(ع)، و رو به قبله بودن در طول استخاره گرفتن، از آداب مستحب شمرده می شوند.
علاوه بر این، شرط کردن عافیت در آنچه خداوند مقدر می کند و رعایت سایر آداب دعا، در استجابت استخاره مؤثر است.[3] نکته مهم آن است که در صورت عدم کسب نتیجه مطلوب از استخاره گرفتن، فرد نباید با کراهت آن را بپذیرد، بلکه باید بر خداوند توکل کرده و شکرگزار باشد.
جایگاه استخاره گرفتن در قرآن کریم و دلایل آن
اگرچه در قرآن کریم به صورت مستقیم به موضوع استخاره گرفتن اشاره ای نشده اما با تأمل در آیات مختلف، می توان جایگاه و اهمیت این عمل را در آموزه های اسلامی استنباط کرد.
دلایل اهمیت استخاره گرفتن بر اساس آیات قرآن
1) علم مطلق خداوند
«کلید های غیب، تنها نزد اوست و جز او کسی آن ها را نمی داند، او آنچه را در خشکی و دریاست می داند؛ هیچ برگی از درختی نمی افتد، مگر این که از آن آگاه است؛ و نه هیچ دانه ای در تاریکی های زمین، و نه هیچ تر و خشکی و جود دارد جز این که در کتابی آشکار( در علم خدا) ثابت است.»[4]
این آیه به وضوح بیان می کند که خداوند به همه چیز، حتی کوچک ترین جزئیات، آگاه است. این علم مطلق خداوند، اساس استخاره گرفتن را تشکیل می دهد؛ چرا که انسان با استخاره گرفتن، از خداوند می خواهد تا با علم خود، او را به بهترین مسیر هدایت کند.
2) ارتباط مستقیم با خداوند
«بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را»[5]
این آیه دعوتی است از سوی خداوند به بندگانش برای ارتباط مستقیم با او. استخاره نیز نوعی ارتباط با خداوند است که در آن انسان از خداوند طلب خیر و صلاح می کند.
3) توجه به اراده خداوند
«هرکس را خدا بخواهد و مستحق (باشد) گمراه می کند و هرکس را بخواهد و شایسته بداند بر راه راست قرار خواهد داد.»[6]
این آیه نشان می دهد که همه امور به اراده خداوند بستگی دارد. استخاره گرفتن نیز بر این باور استوار است که نتیجه نهایی هر کاری به اراده خداوند بستگی دارد و انسان با استخاره گرفتن، از خداوند می خواهد تا اراده خیر برای او رقم زند.
4) علم خداوند بر همه امور:
«و مسلماً (اعمالشان) را با علم (خود) برای آنان شرح خواهیم داد و ما هرگز غائب نبودیم.»[7] «آیا نمیدانستند که خداوند اسرار و سخنان در گوشی آن ها را میداند، و خداوند دانای همه غیب ها است.» [8]
این آیات بر علم خداوند بر همه امور، از جمله افکار و نیات انسان ها، تاکید دارند. این علم گسترده، به انسان اطمینان می دهد که خداوند بهترین راه را برای او انتخاب خواهد کرد.
5) توجه به مشیت الهی
«و شما اراده نمی کنید مگر این که – خداوند پروردگار جهانیان – اراده کند و بخواهد.»[9]
این آیه بیان می کند که اراده انسان منوط به اراده خداوند است. استخاره نیز بر این اصل استوار است که انسان باید اراده خود را در برابر اراده خداوند تسلیم کند.
با توجه به آیات ذکر شده و سایر آیات مرتبط، می توان نتیجه گرفت که استخاره گرفتن، با تکیه بر آموزه های قرآنی، یک عمل عبادی و معنوی است که به انسان کمک می کند تا در تصمیم گیری های مهم زندگی، به خداوند توکل کرده و بهترین راه را انتخاب کند. استخاره، بیانگر اعتقاد انسان به علم، قدرت و رحمت بی کران خداوند است و نشان دهنده تلاش انسان برای نزدیک شدن به خداوند و کسب رضایت اوست.
جایگاه استخاره گرفتن در سنت و روایات
دلیل دوم اهمیت استخاره گرفتن، تأکید فراوان بر آن در روایات و سنت معصومین (ع) است. ائمه اطهار (ع) به عنوان الگوهای کامل انسانیت، همواره به استخاره گرفتن توصیه کرده و خود نیز به آن عمل می کردند.
امام علی (ع) در روایتی می فرمایند: «کان رسول الله (ص) يعلمنا الاستخاره كما يعلمنا السورة من القرآن؛ رسول خدا (ص) به ما استخاره را همانند سوره ای از قرآن آموزش می دادند.»[10] و در روایت دیگری از امیرالمؤمنین (ع) آمده است: «إذا أَمْضَيْتَ فَاسْتَخِرْ؛ هنگامی که بر انجام کاری تصمیم گرفتی، از خداوند طلب خیر کن.»[11]
در کتاب «مکارم الاخلاق» آمده است که امیرالمؤمنین (ع) روشی خاص برای استخاره گرفتن بیان فرموده اند: دو رکعت نماز بگزارد و بعد از نماز صد مرتبه بگوید: «اللهم إني أسألك الخير» سپس بگوید:
«بارالها من بر کاری همت گمارده ام که تو آن را می دانی، پس اگر تو می دانی که آن کار در دین و دنیا و آخرت برای من خیر است پس آن را برای من آسان گردان؛ و اگر می دانی که در دین و دنیا و آخرت برای من شر است پس آن را از من دور بدار چه نفس من از آن منتخب تو بدش بیاید یا از آن خشنود باشد؛ زیرا تو می دانی و من نمی دانم و تو هستی که به غیب ها بسیار آگاهی.»[12]
از امام باقر (ع) نقل شده است که حضرت زین العابدین(ع) هنگام تصمیم گیری برای انجام کارهای مهمی مانند حج، عمره، آزاد کردن بنده، خرید یا فروش، وضو می گرفتند و دو رکعت نماز استخاره می خواندند. در رکعت اول بعد از سوره حمد، سوره الرحمن را تلاوت می کردند و در رکعت دوم سوره حشر را.
پس از اتمام نماز، دویست مرتبه عبارت «اللهم إني أسألك الخير؛ خدایا از تو خیر می طلبم» را تکرار می کردند یا می گفتند: «اللهم إني أسألك الخير برحمتك خيرة في عافية و سلامة؛ خدایا از تو به خاطر رحمتت خیر و خوبی را در سلامت و عافیت می طلبم.» سپس سوره های توحید، فلق و ناس را قرائت می کردند و در ادامه دعای زیر را می خواندند:
«بارالها! من بر کاری همت گمارده ام که تو آن را می دانی، پس اگر می دانی که آن کار برای من در دین و دنیا و آخرتم خیر و نیکو است؛ مرا بر انجام آن توانا گردان، و اگر می دانی که آن در دین و در دنیا و آخرتم برای من شر است، پس آن را از من دور ساز، پروردگار من! تو برای من بر رشد من تصمیم بگیر و اگرچه نفس من آن را زشت بداند یا آن را دوست داشته باشد، زیرا تو می دانی و من نمی دانم و تو هستی که به غیب ها بسیار آگاهی.»[13]
اجماع علماء دلیل دیگری بر استحباب استخاره گرفتن
یکی از دلایل مهم مشروعیت و استحباب استخاره گرفتن، اجماع علما بر آن است. به عبارت دیگر، اکثر قریب به اتفاق فقها و عالمان دینی، چه شیعه و چه سنی، بر این باورند که انجام استخاره مستحب و پسندیده است.
این اجماع به این دلیل است که استخاره گرفتن در طول تاریخ همواره جزئی از عمل و گفتار علما بوده است. آن ها در مواقع تردید و شک، به استخاره متوسل می شدند. این عمل مستمر و گسترده از سوی علما، نشان می دهد که آن ها استخاره گرفتن را عملی شرعی و مورد تأیید معصومین (ع) می دانستند. حجیت این اجماع به این دلیل است که اجماع علما بر امری، حجت شرعی بوده و نشان دهنده پذیرش آن عمل توسط دین است.
دیدگاه عقل در مورد استخاره
علاوه بر اجماع علما، عقل سلیم نیز به ما می گوید که استخاره گرفتن عملی پسندیده و منطقی است. عقل به ما می گوید که خداوند داناترین و مهربان ترین است و به خیر بندگانش آگاه تر از خود آن هاست. بنابراین، توسل به خداوند و طلب خیر از او، عملی عقلانی و منطقی است. استخاره گرفتن به انسان آرامش خاطر می دهد و به او کمک می کند تا با اطمینان خاطر تصمیمگیری کند.
انسان به عنوان موجودی محدود و ناآگاه، همواره نیازمند راهنمایی و هدایت است. عقل به ما می گوید که باید از افراد دانا و آگاه طلب دانش کنیم و از آن ها پیروی نماییم. این یک ضرورت اجتناب ناپذیر است که همه عقل های بشری بر آن اتفاق نظر دارند.
علاوه بر این، طلب خیر و نیک از خداوند، که همان استخاره گرفتن است، امری بدیهی و ضروری است. دعا و درخواست از خداوند، به ویژه در مواقعی که انسان احساس ضعف و نیاز می کند، امری طبیعی و منطقی است.
انسان در بسیاری از مواقع زندگی با تردید و شک روبرو می شود. در این شرایط، انسان نیازمند یک تکیه گاه مطمئن و یقینی است تا بتواند تصمیمات درست بگیرد. عقل به ما می گوید که در این مواقع باید به خداوند توکل کنیم و از او طلب هدایت نماییم. این همان چیزی است که در قرآن کریم نیز آمده است: «هنگامی که تصمیم گرفتی (قاطع باش و) بر خدا توکل کن؛ زیرا خداوند توکل کنندگان را دوست دارد.»[14]
در واقع، عقل به ما می گوید که وقتی در مورد کاری تردید داریم، بهترین کار این است که به خداوند توکل کنیم و از او بخواهیم که بهترین راه را برای ما نشان دهد. این عمل نه تنها به ما آرامش خاطر می دهد، بلکه احتمال موفقیت ما را نیز افزایش می دهد.
در نتیجه عقل و دین هر دو بر اهمیت استخاره گرفتن و طلب خیر از خداوند تأکید دارند. استخاره نه تنها یک عمل عبادی، بلکه یک عمل عقلانی نیز هست که به انسان کمک می کند تا در زندگی خود به موفقیت و سعادت برسد.
عقل، به عنوان هدایتگر درونی انسان، همواره در جستجوی بهترین راه برای رسیدن به سعادت است. هنگامی که عقل به نیکویی و صلاح امری حکم می کند، به طور معمول شرع نیز با آن هم سو است. این هم سو بودن عقل و شرع، در بسیاری از موارد مشاهده می شود و به همین دلیل است که در بسیاری از آیات قرآن به تفکر، تدبر و اندیشه دعوت شده ایم. این نشان می دهد که دین اسلام نه تنها با عقل در تضاد نیست، بلکه از آن حمایت می کند.
در مورد استخاره گرفتن نیز، اگر عقل به نیکویی و صلاح آن حکم کند، شرع نیز آن را تأیید خواهد کرد. زیرا استخاره گرفتن، علاوه بر داشتن پشتوانه روایتی و اجماع علما، از نظر عقل نیز عملی منطقی و معقول است. استخاره گرفتن به انسان کمک می کند تا در مواقع تردید و شک، به بهترین تصمیم دست یابد و با آرامش خاطر به زندگی خود ادامه دهد.
در نتیجه، با توجه به دلایلی که ذکر شد، استخاره گرفتن جایگاه محکمی در دین اسلام دارد و هیچ مانعی برای انجام آن وجود ندارد. بسیاری از علما نیز به اهمیت استخاره گرفتن اشاره کرده اند و در این زمینه آثار ارزشمندی نوشته اند. برای مثال، مرحوم علامه مجلسی کتاب مفاتح الغیب را در این زمینه تالیف کرده اند.
انواع استخاره
1) نماز استخاره
نماز استخاره، یکی از اعمال عبادی است که در میان شیعیان و بسیاری از اهل سنت جایگاه ویژه ای دارد. فقهای امامیه و اهل سنت، این نماز را مستحب دانسته اند.
علامه حلی، یکی از فقهای بزرگ شیعه، در این باره می گوید: «نماز استخاره به اتفاق امامیه و بیشتر اهل سنت مستحب است.»[15] این بدان معناست که اکثریت قریب به اتفاق فقهای شیعه و سنی بر استحباب نماز استخاره اتفاق نظر دارند.
روش های مختلفی برای انجام نماز استخاره در روایات آمده است، اما وجه مشترک همه آن ها، دو رکعتی بودن نماز و خواندن دعاهای خاص قبل یا بعد از آن است. برخی روایات نیز به خواندن سوره های خاصی در این نماز اشاره کرده اند.[16]
2) استخاره گرفتن با دعا
یکی از روش های رایج استخاره گرفتن، توسل به دعا است. در این روش، فرد با خواندن دعاهای مخصوص و ذکر «استخیر الله؛ از خدا خیر میطلبم» به تعداد مشخص، از خداوند خیر و صلاح را در کاری که قصد انجام آن را دارد، درخواست می کند. سپس با رجوع به قلب خود و توجه به میل درونی اش، تصمیم می گیرد.
دعاهای استخاره گرفتن متنوع اند و مضامین مختلفی دارند؛[17] اما همه آن ها بر طلب خیر و هدایت از خداوند متعال تأکید دارند. برای مثال، یکی از این دعاها این است:
«یا أبصر الناظرین و یا أسمع السامعین و یا أسرع الحاسبین و یا أرحم الراحمین و یا أحکم الحاکمین صلّ علی محمّد و علی أهل بیته و خرلی فی کذا و کذا؛ ای بیناترین بینندگان، ای شنواترین شنوندگان، ای سریع ترین حسابرسان، ای مهربان ترین مهربانان، ای عادل ترین حاکمان، درود فرست بر محمد و آل او و مرا در فلان کار خیر قرار ده.»[18]
مشروعیت این نوع استخاره گرفتن که بر پایه دعا و طلب خیر از خداوند است، در روایات اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است.
3) استخاره ذات الرقاع
استخاره ذات الرقاع یکی از روش های سنتی استخاره است که در آن از ورقه هایی با نوشته های خاص استفاده می شود. در این روش، فرد ابتدا شش ورقه آماده می کند؛ روی سه ورقه عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم، خیرة من الله العزیز الحکیم، لفلان بن فلان، افعل» و روی سه ورقه دیگر همین عبارت با این تفاوت که به جای «افعل»، کلمه «لا تفعل» نوشته می شود. سپس این ورقه ها زیر سجاده قرار داده شده و دو رکعت نماز خوانده می شود. پس از نماز، در سجده صد مرتبه ذکر «أستخیر الله برحمته خیرةً فی عافیة» تکرار می شود.
در مرحله بعد، ورقه ها به هم زده شده و به صورت تصادفی سه برگه بیرون کشیده می شود. اگر هر سه برگه کلمه «افعل» داشتند، به معنای انجام دادن کار است و اگر هر سه برگه کلمه «لا تفعل» داشتند، به معنای ترک آن کار است.
در صورتی که تعداد ورقه های «افعل» و «لا تفعل» برابر یا نزدیک به هم باشد، تعداد ورقه های بیرون کشیده شده به پنج عدد افزایش یافته و بر اساس اکثریت تصمیم گیری می شود. این روش استخاره گرفتن از دیرباز مورد توجه بسیاری از بزرگان دین بوده و روایات متعددی از ائمه معصومین (ع) درباره آن وارد شده است. همچنین بیشتر فقهای امامیه مشروعیت این روش استخاره گرفتن را پذیرفته اند.[19]
4) استخاره با قرآن
استخاره گرفتن با قرآن یکی از روش های رایج استخاره است که در آن از قرآن کریم به عنوان وسیله ای برای طلب خیر و راهنمایی از خداوند استفاده می شود. شرط اصلی در این روش، داشتن طهارت ظاهری و باطنی و همچنین آشنایی با مفاهیم قرآنی است تا بتوان ارتباط بین آیات و موضوع مورد استخاره را درک کرد.[20]
روایات مختلفی درباره روش های استخاره گرفتن با قرآن وجود دارد. یکی از این روش ها که امام صادق (ع) به آن اشاره کرده اند، این است که فرد قرآن را باز کرده و به اولین آیه ای که به چشمش می خورد، توجه کند و از خداوند بخواهد که آن آیه را برای او هدایتگر قرار دهد.[21] علامه مجلسی در شرح این روایت گفته است: مراد از اولین آیه، اولین آیه صفحه سمت راست است[22]. بسیاری از علما و بزرگان دین به نتایج شگفت انگیز و عملی استخاره گرفتن با قرآن اشاره کرده اند و آن را نوعی معجزه قرآن دانسته اند.
برخی افراد استخاره گرفتن با قرآن را با تفأل زدن به قرآن اشتباه می گیرند. در حالی که استخاره به معنای طلب خیر و راهنمایی از خداوند است، تفأل به معنای پیش بینی آینده است. روایات ضعیفی وجود دارد که از تفأل زدن به قرآن نهی کرده اند، اما این نهی به استخاره گرفتن ارتباطی ندارد. بلکه به معنای دوم تفأل اشاره دارد که نوعی پیش گویی محسوب می شود.
در نتیجه، استخاره گرفتن با قرآن روشی مشروع و مورد تأیید بسیاری از علما است که به فرد کمک می کند تا در تصمیم گیری های مهم به بهترین نتیجه برسد. البته باید توجه داشت که استخاره گرفتن به معنای کنار گذاشتن تلاش و تفکر نیست، بلکه باید به عنوان یک ابزار مکمل برای تصمیم گیری استفاده شود.
5) استخاره با تسبیح
استخاره با تسبیح یکی از روش های رایج استخاره در میان مسلمانان، به ویژه شیعیان است. این روش بر اساس شمارش دانه های تسبیح و توجه به نتایج عددی حاصل از آن انجام می شود.
روش های مختلفی برای استخاره با تسبیح وجود دارد که برخی از آن ها به ائمه اطهار (ع) نسبت داده شده است. دو روش معروف که به امام زمان (عج) نسبت داده می شوند، عبارتند از:
روش اول: در این روش، فرد پس از خواندن سه صلوات، مقداری از دانه های تسبیح را جدا کرده و دو تا دو تا می شمارد. اگر در پایان یک دانه باقی ماند، به معنای انجام دادن آن کار است و اگر دو دانه باقی ماند، به معنای ترک آن کار است.[23]
روش دوم: در این روش، فرد پس از قرائت دعا قبضه ای از تسبیح را بگیرد و هشت هشت جدا کند، پس اگر یکی ماند به طور کلی خوب است و اگر دو تا باقی ماند یک نهی دارد و اگر سه تا یاقی ماند فعل و ترکش یکسان است و اگر ۴ تا باقی بماند دو نهی دارد و اگر ۵ تا باقی ماند بعضی گفته اند که رنج دارد و بعضی گفته اند: در آن ملامت است و اگر ۶ تا بماند نهایت خوبی را دارد و باید شتاب کرد و اگر ۷ تا باقی بماند حکمش مانند ۵ تاست و اگر ۸ تا ماند ۴ نهی دارد.[24]
نتیجه گیری
استخاره گرفتن، به عنوان یکی از روش های سنتی طلب خیر و راهنمایی از خداوند، ریشه در آموزه های دینی اسلام دارد. این عمل که با هدف یافتن بهترین تصمیم در امور مختلف زندگی انجام می شود، نه تنها در میان شیعیان بلکه در میان بسیاری از مسلمانان رواج دارد. مشروعیت استخاره بر پایه دلایل محکمی چون قرآن، روایات، عقل و اجماع علما استوار است. بنابراین، استخاره نه تنها عملی مذموم نیست، بلکه می تواند به عنوان یک ابزار مکمل برای تصمیم گیری های مهم زندگی مورد استفاده قرار گیرد و به فرد کمک کند تا با آرامش خاطر و اطمینان بیشتری تصمیم بگیرد.
پی نوشت ها
[1] سبزواری، مهذّب الاحکام ج۹، ص۹۷.
[2] البحرانی، الحدائق الناضرة ج۱۰، ص۵۲۴-۵۲۶.
[3] نجفی، جواهر الکلام ج۱۲، ص۱۶۲.
[4] انعام، 59.
[5] غافر: 60.
[6] انعام: 39.
[7] اعراف: 7.
[8] توبه: 78.
[9] تکویر: 29.
[10] سید بن طاووس، فتح الأبواب، ص 149 و 150.
[11] الآمدی، تصنیف غرر الحکم: 192 ح3736.
[12] طبرسی، مکارم الاخلاق ، ص320.
[13] طبرسی، مکارم الاخلاق ، ص320.
[14] آل عمران: ۱۵۹.
[15] علامه حلی، منتهیالمطلب، ج۱، ص۳۶۲.
[16] عاملی، وسائل الشیعه، ج۸، ص۶۳.
[17] مجلسی، بحارالانوار، ج۸۸، ص۲۵۶.
[18] عاملی، وسائلالشیعه، ج۸، ص۷۵.
[19] نجفی،جواهرالکلام، ج۱۲، ص۱۶۸.
[20] مجلسی، بحارالانوار، ج۸۸، ص۲۶۵.
[21] شیخ طوسی، تهذیب، ج۳، ص۳۴۲.
[22] مجلسی، بحارالانوار، ج۸۸، ص۲۴۴.
[23] مجلسی، بحارالانوار، ج۸۸، ص۲۵۰.
[24] نجفی، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۱۷۲-۱۷۳.
منابع
- قرآن کریم
- مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- بحراني، شيخ يوسف، الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، بی تا.
- نجفي جواهري، شيخ محمد حسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، بیروت، نشر دار إحياء التراث العربي، 1362 ش.
- طبرسی، رضی الدین، مكارم الاخلاق، بی جا، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، بی تا.
- سید بن طاووس، فتح البواب، قم، نشر مؤسسة آل البيت (ع) لإحياء التراث ، ١٤٠٩ ق.
- التميمي الآمدي، عبد الواحد بن محمد، تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، قم، نشر مکتب الاعلام، 1366 ش.
- سید عبدالاعلی، سبزواری، مهذّب الاحکام، قم، دار التفسیر، بی تا.
- شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1364ش
- عاملى، حرّ، محمد بن حسن، وسائل الشيعة، قم، مؤسسه آل البيت (ع) ، 1409 ق
- علامه حلی، حسن بن يوسف، منتهى المطلب في تحقيق المذهب، مشهد، نشر مجمع البحوث الإسلامية، 1412ق
منابع اقتباس
- استخاره، ویکی فقه
- انواع استخاره، ویکی فقه
- ریاحی، فاطمه، و میرزایی، احمد. (1400). استشاره و استخاره دو راهکار تصمیم سازی در فرهنگ اسلامی و قرآنی، مطالعات قرآنی (فدک، فصلنامه دین پژوهی و کتابشناسی قرآنی)، 274-278
- کتاب پزوهشی درباره استخاره، نویسنده سید مرتضی حسینی اصفهانی. قم، انتشارات فرهنگ قرآن. 1387ش ص19-26
