کتاب مهدویت از دیدگاه دین پژوهان غربى، اثر سید رضى موسوى گیلانى، مهدویت را از نظرگاه غربیان مورد بررسى قرار داده و به نکات مثبت و منفى آنان، به صورت نقادانه، اشاره می کند. کتاب به زبان فارسى و در سال ۱۳۸۴ش نوشته شده است.
ساختار کتاب مهدویت از دیدگاه دین پژوهان غربى
مقدمه مؤلف در اشاره به جایگاه مهدویت در مباحث اعتقادى، آغازگر مباحث بوده و مطالب در ده فصل تدوین یافته است.
فصل هاى کتاب، هر کدام به یکى از شرق شناسان اختصاص یافته که مؤلف براى توضیح دیدگاه آنان مباحثى چون، روش‌شناسى، زمینه هاى فکرى، نگرش به موضوع مهدویت و نقد و بررسى آراء ایشان پیرامون این مسئله را محور قرار داده است. در ابتداى هر فصل، توضیحاتى پیرامون آن، در قالب مقدمه آمده است.
از جمله ویژگی هاى کتب، تبیین اندیشه ها و پژوهش هاى برخى فیلسوفان غربى؛ از جمله هانرى کربن، جیمز دارمستتر، فان فلوتن، ایگناتس گلدتسیهر، ادوارد برون، مارگولیوث، ژزف کنت دوگوبینو، همیلتون گیب و آنه مارى شیمل است.
گزارش محتوا
نویسنده در مقدمه، ضمن ارائه تعریف کوتاهى از اصطلاح «شرق‌شناسى» به تاریخچه مختصرى از فعالیت‌ها و محورهاى مطالعاتى پاره‌اى از شرق‌شناسان اشاره کرده و ضمن تعریف معناى لغوى و اصطلاحى واژه شرق‌شناسى، دوره هایى که بر این دست مطالعات گذشته است را، یادآورى می کند.
فصل نخست، به بررسى مهدویت از دیدگاه شرق‌شناسان مى‌پردازد که در آن، به تعریف شرق‌شناسى و دوره هاى مختلف آن اشاره شده است.
مؤلف رجوع به منابع دست دوم در زمینه اسلام و دیگر ادیان شرقى، کلى‌نگرى به جاى جزیى‌نگرى در زمینه شناخت مذاهب اسلامى و برگزیدن شیوه تاریخى در تحلیل تمدن اسلامى را؛ از جمله جنبه هاى آسیب‌شناسانه شرق‌شناسان و دین‌پژوهان اسلام‌شناس دانسته است.
دوم، به بررسى روش‌پژوهى «هانرى کربن» در شیعه‌شناسى و اندیشه ها و آراى این فیلسوف پرداخته است.
مؤلف معتقد است که دیدگاه کربن به شیعه‌شناسى و مسئله مهدویت، کاملا پدیدارشناسانه بوده با یادآورى زمینه هاى فکرى او پیش از آشنایى با فرهنگ اسلامى، آراى بزرگانى چون شهاب‌الدین سهروردى، ابن عربى و سید حیدر عاملى را بر نگرش کربن به مسئله مهدویت مؤثر مى‌بیند.
وى همچنین بر این باور است که کربن به بیان اصلى‌ترین عناصر تفکر شیعى اشاره نموده و براى تبیین آن‌ها تلاش می کند.
امامت، ولایت و مهدویت از عناصرى است که شیعه بدون آن نابود و مضمحل مى‌شود. کربن معتقد است که ظهور امام عصر نیازمند فراهم گردیدن شرایط است و از طرفى ظهور او بزرگ‌ترین پشتوانه و انگیزه تزکیه نفوس است.
نویسنده در پایان این فصل، به نقد آراء کربن درباره مهدویت پرداخته و اگرچه محاسنى براى روش پدیدارشناسانه او قائل است، پنهان ماندن پاره‌اى از نکات تاریخى را از نقاط ضعف این روش بر مى‌شمارد.
سوم، به شرح دیدگاه هاى جیمز دارمستتر پرداخته و با ارائه کتاب‌شناسى وى درباره مهدویت و اشاره به روش تحقیق او که بر خلاف کربن، روشى معطوف به مطالعات تاریخى است، نگرش‌هاى او به مسئله مهدویت را یادآورى کرده و در پایان به نقد و بررسى آراء او پرداخته است.
فان فلوتن شرق شناس دیگرى است که دیدگاه هاى شیعه شناسانه او در چهارم، آمده است. روش او هم گرچه تاریخى است؛ اما به جاى آن که به مهدویت از دیدگاه شیعه و معتقدان به آن بپردازد، صرفا به تاریخى‌گرى نظر دارد. ضمن این که براى شناخت شیعه و مهدویت از منابع دسته دوم استفاده کرده است.
در پنجم، به دیدگاه ایگناتس گلدتسیهر پرداخته شده است.
نویسنده معقتد است، روش او گرچه تاریخى است؛ اما از این جهت که در جستجوى گرایش‌هاى پنهان و اغراض نهان راویان تاریخ بوده است، از دیگر شرق‌شناسان متمایز مى‌شود. مؤلف ضمن شرح دیدگاه هاى او درباره مهدویت، وى را فاقد اطلاعات دقیق نسبت به فرقه ها و مذاهب اسلامى دانسته است.
پژوهش‌هاى ادوارد براون درباره فرقه هاى منسوب به مهدویت، شیوه پژوهشى او، تألیفات و آثار، دلایل گرایش براون به تحقیق درباره بابیت و بهائیت و داوری هاى او درباره ایشان، محتواى ششم را شکل مى دهد.
مؤلف، براون را داراى نگاه منصفانه‌اى نسبت به اسلام و شخصیت پیامبر اکرم(ص) دانسته و انگیزه اصلى گرایش او به مطالعه درباره بابیت و بهائیت را خواندن کتابى با عنوان «ادیان و فلسفه ها در آسیاى وسطى» اثر کنت دوگوبینو سفیر فرانسه در ایران مى‌داند.
به گفته مؤلف در هفتم، ساموئل مارگولیوث خاورشناس دیگرى است که مقاله مستقلى تحت عنوان «مهدى» در دائره المعارف دین و اخلاق نوشته است. روش این دائره المعارف بر خلاف دائره المعارف دین میرچاالیاده تاریخى‌گرى است.
وى پس از یادآورى بیوگرافى کوتاهى از کنت دوگوبینو در هشتم، به معرفى کتاب او با عنوان «سه سال در ایران» که مردم‌شناسى و رفتارشناسى مردم ایران، روحانیت و فرقه هاى مذهبى دوران قاجار و … است، مى‌پردازد.
وى پس از این که نگرش دوگوبینو پیرامون مذهب شیعه و شیخیه و مسئله مهدویت را ذکر می کند، به شرح مقایسه او میان بابیان و بهائیان پرداخته است.
دیدگاه همیلتون گیب درباره شیعه و مهدویت، تألیفات اسلام‌شناسى و دیدگاه او درباره امامت، مهدویت و سیاست، نهم را شکل مى‌دهد.
در فصل پایانى، با ذکر بیوگرافى کوتاهى از شرق‌شناس برجسته، خانم آنه مارى شیمل فهرستى از تألیفات او ارائه می کند.
نویسنده معتقد است، روش شیمل چون کربن پدیدارشناسانه است و نگرش او درباره مهدویت به صورت اشارات و مطالب پراکنده در آثار او دیده مى‌شود.
اسطوره‌شناسى هم جایگاه ویژه‌اى در اندیشه شمیل داشته است. مؤلف، دیدگاه شیمل درباره شکل‌گیرى مذهب تشیع را نقد کرده و معتقد است که شیمل مانند بسیارى از اسلام‌شناسان غربى، در تحلیل موضوع مهدویت به ریشه ها و بنیان‌هاى اعتقادى آن در متون دینى نپرداخته است.
وضعیت کتاب
فهرست مطالب در ابتدا و فهرست منابع مورد استفاده مؤلف، در انتهاى کتاب آمده است.
پاورقی ها علاوه بر ذکر منابع، به توضیح برخى کلمات و عبارات متن پرداخته است.
منابع
۱- مقدمه و متن کتاب.
۲- سایت خبرى رسا.
۳- سایت خبرى آینده روشن.
