علم اخلاق از مهمترین شاخه های دانش اسلامی است که با شناخت فضائل و رذائل اخلاقی و راه های اصلاح نفس، مسیر سعادت انسان را هموار می سازد. در میان آثار برجسته این حوزه، کتاب جامع السعادات اثر ملا محمدمهدی نراقی جایگاهی ممتاز دارد. این اثر گرانسنگ با بهره گیری از مبانی فلسفی، آموزه های عرفانی و منابع دینی، مجموعه گسترده ای از مباحث اخلاق نظری و عملی را در بر گرفته است. آشنایی با زندگی علمی مؤلف، اهمیت و گستره موضوعات کتاب و نیز روش او در تدوین مباحث اخلاقی، می تواند تصویری روشن از جایگاه این اثر در عرصه اخلاق نگاری اسلامی ارائه دهد.
زندگینامه ملا محمدمهدی نراقی
مرحوم محمدمهدی بن ابی ذرّ نِراقی معروف به «نراقی اول» از مشهورترین علمای قرن دوازدهم و سیزدهم شیعه در سال ۱۱۲۸ ق در نراق کاشان متولد شد.[1] تحصیلات مقدماتی را در کاشان گذرانید و رهسپار اصفهان، دارالعلم ایران آن روز شد.[2] عمده تحصیل ایشان در اصفهان بوده و از محضر اساتیدی چون آغا محمدباقر بهبهانی، حکیم ملا اسماعیل خواجویی و شیخ یوسف بحرانی استفاده کرده اند.[3]
اوضاع آن روز ایران، محقق نراقی و دیگر علمای شیعی را به هجرت به عراق واداشت.[4] تراجم نگاران از علاقه وافرش به امر تحصیل، حکایاتی نقل کرده اند که معروف ترین آن ها این است که حتی با شنیدن خبرِ قتل پدر، دست از تحصیل برنداشت جز به اصرار استاد و آن هم مدتی کوتاه.[5]
محقق نراقی که جامع معقول و منقول و ذوالفنون بود، از خود سی و دو اثر در زمینه فقه، اصول، فلسفه، کلام، هیئت، ریاضیات و اخلاق به یادگار گذاشته است. گرچه «لوامع الاحكام» و «معتمد الشيعه» در فقه، «شرح شفا» در حکمت و «جامع السعادات» و «جامع المواعظ» از آثار بنام ایشان است ولی شاید بتوان کتاب جامع السعادات را على الاطلاق، معروف ترین اثر نراقی دانست.[6] سال فراغت از تالیف کتاب جامع السعادات ۱۱۹۶ ق است. وی در روز شب شنبه ۸ شعبان سال ۱۲۰۹ ق در نجف اشرف چشم از جهان فروبست و در کنار حرم امیر مؤمنان آرام گرفت.[7]
اهمیت کتاب جامع السعادات
مطالعه ابعاد مختلف شخصیت علامه نراقی، آدمی را سخت شگفت زده می سازد؛ زیرا خود را در برابر مردی می بیند که به حق، «دائرة المعارف متحرک» است. هر که نامی از او برده به بزرگی تمام یادش کرده است. علامه طباطبایی شخص نراقی را تمجید فراوان کرده و آن را شخصیتی کم نظیر دانسته و از این که چنین شخصی شناخته شده نیست، تعجب می کند.[8] وی کتاب جامع السعادات را بهترین اثر اخلاقی در متوسطات می داند.[9] مرحوم مظفر به رغم محکوم کردن غلوّ در توصیف، به جاودانه بودن کتاب جامع السعادات اذعان دارد.[10] ملا احمد نراقی کتاب جامع السعادات را بهترین و جامع ترین کتاب اخلاقی می داند [11] و شیخ عباس قمی، معراج السعاده ملا احمد را که ترجمه آزاد کتاب جامع السعادات است، بهترین کتاب اخلاق به زبان فارسی دانسته و به خاطر اهمیت آن اقدام به تلخیص آن کرده است.[12]
با ملاحظه اوضاع فرهنگی عصر علامه نراقی، اهمیت این اثر، هویدا می شود؛ چرا که در آن دوران، لجام گسستگی تصوف از یک سو و دوری عموم مردم از اخلاق از دیگر سوی، نراقی را بر آن داشت تا با نگارش کتابی مبنی بر فلسفه اشراق به جدال صوفیان رود و با قرار دادن آراء خود بر ذوق اسلامی، به ساختن جامعه ای اخلاقی بپردازد.[13]
گستره موضوعات
به جرات می توان کتاب جامع السعادات را از جامع ترین کتاب های اخلاق اسلامی به شمار آورد. در دسته بندی کلی می توان این ویژگی ها را برای کتاب جامع السعادات برشمرد:
۱. مرحوم نراقی در ابتدای کتاب مبادی و مباحث ضروری و مقدماتی علم اخلاق را، با رویکرد نظری و به سبک ابوعلی مسکویه و حکمای یونان به تفصیل عنوان کرده و هر کدام را به تناسب حجم کتاب مورد بحث قرار داده است. مباحثی نظیر تجرد و بقای روح، آثار و تفاوت های فضائل و رذائل، خیر و سعادت، قوای چهارگانه نفس انسانی جزو این دست مباحث مقدماتی اند.
۲. در کتاب جامع السعادات عمده عناوین اخلاق بندگی مانند: مباحث اطاعت، تسلیم، توبه و انابه، معرفت، محبت، توکل، رضا و … که مورد توجه شرع مقدس هم هست، مورد بحث قرار گرفته اند.
۳. تقریباً همه عنوان های مهم اخلاق فردی اجتماعی و خانوادگی در این کتاب شریف آورده شده است با این تفاوت که اخلاق فردی در سطح وسیعی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. مباحث مربوط به اخلاق خانواده هم آمده است. هر چند در این بین، مباحث مربوط به اخلاق خانوادگی به صورت مستقل بیان نشده ولی مباحث مربوط به تدبیر منزل را باید عمدتاً از لا به لای سایر مباحث استخراج کرد.[14]
گزارش محتوای کتاب جامع السعادات
کتاب جامع السعادات، یک مقدمه مختصر و سه باب دارد.[15] مقدمه و باب های اول و دوم مختصراند و تقریباً در یک حد و اندازه هستند، اما باب سوم کتاب، طولانی ترین باب کتاب است و از نظر حجم ده ها برابر باب های دیگر است و هیچ گونه تناسبی با آن ها ندارد.
مقدمه
مصنف در مقدمه به شرافت و اهمیت علم اخلاق و هدفش از تالیف کتاب اشاره کرده است و یادآور می شود که ترتیب کتاب، بر اساس قوای سه گانه نفس انسانی است،[16] (هر چند قوای نفسانی را به چهار نوع عاقله، وهميه، غضبيه و شهویه تقسیم می کند) و برخلاف گذشته گان فضائل را از رذایل جدا نکرده و هر رذیله را که بر اساس قوای سه گانه بحث می کند، ضد پسندیده آن را نیز ذکر کرده است.
باب اول
ایشان در باب اول به سیزده امر مقدماتی علم اخلاق اشاره کرده است. ابتدا به حقیقت انسان و حالات اعتباری او پرداخته است و علم اخلاق را همان علم طب روان می شمارد و متذکر می شوند که نفس آدمی مجرد است و بر خلاف تن آدمی همیشه ماندنی است و برای روح و روان جاوید، فضائل و رذائلی هست که سعادت و شقاوت وی در گرو آنان است. علاوه بر سعادت و شقاوت، اخلاق نکوهیده معارف را از انسان پوشیده می دارد. مرحوم نراقی یکی از مباحث مقدماتی را در این قرار داده است که عمل، همان پاداش است و برای تأیید این مطلب از غرر آیات و احادیث استفاده می فرمایند.
در ادامه به تاثیر مزاج و تربیت در اخلاق اشاره دارد. حال که جوهره انسانی از شرافت برخوردار است علمی که به این امر اختصاص دارد نیز شریف خواهد بود.
مرحوم نراقی بعد از این مباحث نفس را بیشتر می شناساند و به اسامی و قوای چهارگانه نفس می پردازد و به به لذات و آلام هر یک از قوا هم اشاره دارد. در همین امور مقدماتی است که مرحوم نراقی، سعادت و شرایط حصول آن را بحث می فرمایند. محقق نراقی سعادت نهایی انسان را در تشبه به خدای متعال توصیف می کند [17] به این که از انسان فعل خیر، فقط به جهت خیر بودنش صادر شود و هیچ گونه ملاحظه منافع شخصی در آن نباشد. برای این منظور طهارت از تمامی خیانت جسمی و حیوانی لازم است.[18]
باب دوم
باب دوم در مورد اقسام اخلاق، قوای نفس انسانی (به مثابه مبادی اخلاق) و ذکر اجناس و انواع ثمرات فضائل و رذائل اخلاقی است. در این باب فهرست مفصلی از فضائل هر یک از قوای چهارگانه نفس بیان شده و ضمن دفاع از نظریه حد وسط و پرهیز از افراط و تفریط،[19] به چگونگی اندراج این صفات در قوای نفس اشاره شده است.
باب سوم
اما باب سوم که آخرین و طولانی ترین باب کتاب جامع السعادات است خود شامل یک مقدمه در چند فصل کوتاه و چهار مقام است.
در مقدمه مباحثی مانند طریق حفظ اعتدال فضائل،[20] قانون علاج در طب روحانی،[21] راه های شناخت بیماری های اخلاقی [22] و معالجات عمومی [23] آنها مطرح شده است. ایشان راهکارهای رسیدن به سعادت و حفظ اعتدال نفس را این گونه بر می شمارند: همنشینی با نیکان و صاحبان فضائل و پرهیز از مجالست با بدان و صاحبان اخلاق بد، مواظبت بر افعال نیک و وادار کردن نفس بر عمل مطابق با ملکات فاضله، فکر کردن قبل از هر عمل، احتراز از هر چیزی که موجب هیجان شهوت و غضب شود، تلاش کامل برای شناسایی عیوب نفس و اجتهاد در برطرف کردن آن. پس از آن مصنف قانون معالجه در طب روحی را طی فصل هایی ذکر کرده است.
از چهار مقام یاد شده، سه مقام نخست به بیان فضائل و رذائلی که مبدا آن ها تنها یکی از قوای عاقله، غضبیه و شهویه است، اختصاص یافته و در مقام چهارم به فضائل و رذایلی پرداخت شده که بیش از یک مبدا دارد.
مقام اول [24] حدود صد صفحه است و مباحث عمده آن عبارتند از: جربزه، علم و حکمت، جهل بسيط و مرکب، تعلیم و تربیت، شک و یقین، توحید و شرک، وسوسه، الهام و تفكر. در این باب، مولف از شرافت علم و حکمت سخن گفته و آداب تعلیم و تعلم را بیان کرده و به معرفی علوم آخرت (اصول، اخلاق و فقه) پرداخته است.
مقام دوم [25] هم شامل مطالب مهمی نظیر تهوّر و جین و شجاعت، خوف و رجا، عزّت نفس، بلند همتی، غیرت، حسن ظن و سوء ظن، وقار، عجله، حلم و غضب، عفو و انتقام، مداوا و خشونت، کبر و عجب، ذلت و تواضع، کتمان، عصبیت، قصاوت، انصاف و استقامت.
در مقام سوم [26] نیز طی دویست صفحه عمدتا مباحث زیر مطرح شده اند: خمود، شره، عفت، دنیا (دنیای مذموم، صفات دنیا، حب دنیا، اهل دنیا) مال، زهد، فقر و غنا، حرص و قناعت، بخل و سخا، خمس و زکات، هدیه و رشوه، میهمانی، قرض، درآمدهای حلال و حرام، خیانت و فجور، صحبت و سکوت.
مهم ترین مباحث مقام چهارم [27] که سه برابر مقام سوم است عبارتند از: غبطه و حسد، آزار و اهانت، عدل و ظلم، برآوردن نیاز مومن و خدمت به او، شاد کردن دل مومنین، امر به معروف و نهی از منکر، صله رحم و قطع رابطه با دیگران، حقوق والدین و همسایگان، عیب پوشی و رازداری، سخن چینی و غیبت، شوخی، راست گویی و دروغ گویی، تهدید، جاه طلبی، اخلاص و ریا، نفاق، غرور، آمال و آرزوها، عصیان، توبه و انابه، شوق و اکراه، حب خدا، لقاء الله، عزلت، غفلت، رضا و سخط، توکل و بی اعتمادی، شکر و کفران، صبر و جزع، طهارت و عبادت، فسق و طاعت.
در همین بحث، به مناسبت اشاره به عنوان فسق و طاعت، مصنف به صورت مفصل به بیان پاره ای از اسرار و دقائق عبادت ها پرداخته و آداب باطنی و نیز مراتب طهارت، نظافت، نماز و اجزاء و شرایط آن، ذکر و دعا، تلاوت قرآن، صوم، حج، زیارت مشاهد مشرفه را گوشزد کرده است. حسن ختام مباحث کتاب سخنی درباره زیارت مطهر علوی در نجف اشرف و حائر حسینی در کربلا است.
روش مولف در تألیف کتاب جامع السعادات
روش و اسلوب علمی مرحوم نراقی در علم اخلاق، روی هم رفته بر پایه مراعات حد وسط و اجتناب از افراط و تفریط استوار است.[28] شاكله کلی کتاب جامع السعادات برگرفته از نگاه فیلسوفان یونان است.[29] مولف چنان که در مقدمه مفصل خود نیز آورده است نظریه اعتدال ارسطویی را از یک سو و تقسیم قوای نفس به عاقله، شهویه، غضبيه و واهمه را از دیگر سو پذیرفته [30] و تا پایان کتاب به آن وفادار مانده است و تلاش کرده همه فضائل و رذائل را با این الگو توجیه و تفسیر نماید.[31]
تاثیر دیگر روش حکما بر این کتاب، اهتمام ویژه مولف به تجزیه و تحلیل فضائل و رذائل و تبیین پیامدهای دنیوی آن است. از دیگر سوی، روح اشراق با این که بر بیشتر مطالب جامع السعادات پرتو افکن است ولی در عین حال مستقیم یا غیر مستقیم بر افکار متصوفه حمله می کند و به اخلاق فاضله ای که مبتنی بر روح اسلامی که در قرآن کریم و احادیث رسول اکرم (ص) و اهل بیت (ع) ایشان آمده است دعوت می کند و از این جهت با رویه احیاء العلوم که در درجه اول مبتنی بر مبانی متصوفه که نمونه اعلی در نظر مولف بود، اختلاف دارد.[32]
به نظر می رسد اخلاق در کتاب جامع السعادات، اخلاق تلفیقی باشد مثل رساله های اخوان الصفا و احياء العلوم و محجة البيضاء و معراج السعادة.[33]
بخش اول کتاب، خیر و سعادت انسان را در به دست آوردن معرفت و تشبه به صفات حق معرفی می کند که این نیز به صراحت برگرفته از اندیشه حکما است. اما در جلد سوم کتاب، مولف با طرح بحث محبت، شوق، انس و لقاء الله به فضای ذهنی عارفان نزدیک شده است. مرحوم نراقی (ره) حتی در خلال بخش اول که به مبادی اخلاق با رویکرد حکمای یونان پرداخته نیز گاهی به رویکرد عرفانی چنگ می زند. گرچه چنین می نماید که برای اقوال و افعال اهل باطن و مشایخ صوفیه حجیت قاتل نیست و هرگز مستقلاً به به آن استناد نمی کند. از سوی دیگر مولف به جهت انس دیرین با منابع نقلی در جای جای کتاب و تقریباً در هر صفحه از آیات و روایات مناسب با بحث بهره می گیرد و مدعیات خود را مستند به کلام معصوم می نماید.
پی ریزی این شاکله و شکل دهی چنین محتوایی برای کتاب، به واقع رهاورد ترکیب مزایای سه مکتب فلسفی، عرفانی، نقلی در اندیشه نراقی است و به روشنی کتاب جامع السعادات را در ردیف برترین آثار تلفیقی در حوزه اخلاق اسلامی قرار می دهد.
مصنف در ارائه بحث نیز سلیقه ای خاص از خود ابراز کرده است. وی در آغاز هر بخش فهرستی از مباحث و موضوعات آن بخش را بیان کرده است و سپس به یکایک آنها پرداخته است و در هر مبحث نیز ابتدا با تعریف دقیق موضوع و تجزیه و تحليل مفهوم، بحث را آغاز کرده، سپس به گفت و گو درباره اقسام و احکام اخلاقی هر قسم پرداخته است. در این مرحله مصنف علاوه بر استدلال های عقلانی و تجزیه و تحلیل مبادی و آثار ملکات اخلاقی و نیز اقناعی مانند تشبیه و تنظیر از منابع نقلی بهره فراوانی برده است.
مصنف بعد از اقناع کلی مخاطب از نظر فکری، برای ایجاد تاثیرات تربیتی عمیق از موعظه بهره می گیرد. این اندرزهای مشفقانه که با لحنی دل نشین و لطیف و غالباً همراه با جملات زیبا و مسجع است، انگیزه سلوک را در جان مخاطب شعله ور می سازد.
وضعیت نشر
کتاب جامع السعادات به تصحیح شیخ محمود بروجردی در سال ۱۳۱۲ در تهران چاپ سنگی شد. همچنین با تصحیح و تعلیقات سید محمد کلانتر همراه با مقدمه شیخ “محمدرضا مظفر” در نجف و در سه مجلد به چاپ رسیده است. این کتاب برای اولین بار توسط سید جلال الدین مجتبوی به فارسی ترجمه شده و در سه جلد (در ۱۳۷۷ ش) به چاپ رسیده است. گزیده ای از آن نیز بارها مستقلا چاپ شده است.
همچنین این کتاب در دو جلد به زبان عربی به همت انتشارات دارالتفسیر قم در سال ۱۳۷۶ به چاپ رسیده است. جامع السعادت توسط انتشارات الزهرا در سال ۱۳۲۶ به چاپ رسیده است. سایر ناشرانی که به چاپ جامع السعادت پرداخته اند. شامل: موسسه اسماعیلیان در سال ۱۳۸۲.
جمع بندی
کتاب جامع السعادات را می توان از آثار برجسته و جامع در علم اخلاق اسلامی دانست که امتیاز آن تنها به گستردگی موضوعاتش محدود نمی شود، بلکه روش خاص مؤلف در تلفیق مبانی فلسفی، آموزه های عرفانی و منابع نقلی نیز بر اهمیت آن افزوده است. نراقی با تکیه بر نظریه اعتدال و تقسیم قوای نفس، فضائل و رذائل را تحلیل می کند و در کنار استدلال عقلی و نقل روایات، از موعظه برای تأثیرگذاری تربیتی بر مخاطب بهره می گیرد. از این جهت، کتاب جامع السعادات اثری نظری و عملی است که معرفت اخلاقی را با تربیت و اصلاح نفس پیوند می دهد.
پی نوشت ها
[1] نراقی، طاقدیس، ص ۲۴؛ نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص «ب».
[2] نراقی، اللمعة الالهیة و الکلمات الوجیزة، ص ۷.
[3] شریف کاشانی، لباب الالقاب، ص ۹۳.
[4] الگار، دین و دولت در ایران، ص ۶۸.
[5] تنکابنی، قصص العلماء، ص ۱۳۲.
[6] خوانساری، روضات الجنات، ج ۷۷ ص ۲۰۰ـ۲۰۳.
[7] نراقی، قرة العیون، ص ۱۳.
[8] نراقی، انیس الموحدین، ص ۱۴.
[9] حسینی، مهرتابان، ص ۸۶.
[10] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص «س».
[11] نراقی، معراج السعادة، ص ۶.
[12] قمی، المقامات العلیّة، ص ۴.
[13] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص «ح».
[14] احمدپور و همکاران، شناخت اخلاق اسلامی، ص ۳۹۶.
[15] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۳.
[16] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۳.
[17] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۴۰.
[18] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۴۱.
[19] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۵۹.
[20] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۹۲.
[21] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۹۵.
[22] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۹۵.
[23] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۹۸.
[24] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۹۹.
[25] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۲۰۵.
[26] نراقی، جامع السعادات، ج ۲، ص ۴ـ۱۹۰.
[27] نراقی، جامع السعادات، ج ۲، ص ۱۹۰ـ ج ۴، ص ۳۴۰.
[28] نعمه، فلاسفه شیعه، ص ۵۶۷
[29] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص «ر».
[30] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص «ر» و ۶۶.
[31] نراقی، جامع السعادات، ج ۱، ص ۷۱.
[32] نعمه، فلاسفه شیعه، ص ۵۶۷
[33] مظاهری، دراسات فی الاخلاق، ص ۱۱.
فهرست منابع
- احمدپور، مهدی و همکاران، شناخت اخلاق اسلامی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۸۶.
- الگار، حامد، دین و دولت در ایران، تهران، نشر دانش، ۱۳۶۱.
- تنکابنی، ممد، قصص العلما، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، بی تا.
- حسینی تهرانی، حسن، مهرتابان، مشهد، انتشارات نور ملکوت قرآن، ۱۴۲۶.
- خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، الحیدریة، ۱۳۹۰.
- شریف کاشانی، حبیب الله، لباب الالقاب، تهران، انتشارات مصطفوی (بوذجمهری)، ۱۳۷۸.
- قمی، عباس، المقامات العلیّه، قم، انتشارات نهاوندی، ۱۳۸۸.
- مظاهری، حسین، دراسات فی الاخلاق، قم، دارالشفق، ۱۴۱۳.
- نراقی، احمد، طاقدیس، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۲.
- نراقی، احمد، معراج السعادة، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۷۴.
- نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، تصحیح سید محمد کلانتر، نجف، مطبعة النجف، ۱۳۸۳.
- نراقی، محمدمهدی، قرة العیون، تهران، انتشارات انجمن شاهنشاهی، ۱۳۵۷.
- نراقی، محمدمهدی، انیس الموحدین، تهران، انتشارات الزهراء، ۱۴۰۳.
- نراقی، ملامهدی، اللمعة الالهیة و الکلمات الوجیزة، تهران، انجمن فلسفه شاهنشاهی، ۱۳۵۷.
- نعمه، عبدالله، فلاسفه شیعه، ترجمه جعفر غضبان، تبریز، انتشارات شفق، ۱۳۴۷.
منابع اقتباس مقاله
- ارکیان، سید عطاء الله، بررسی تطبیقی «تهذیب الاخلاق مسکویه» و «جامع السعادات ملامحمدمهدی نراقی»، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مدرسی معارف، دانشگاه قم، ۱۳۹۲، ص ۸۹ـ ۹۸.
- دانشنامه اسلامی.